📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
4.4 ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡ - ਚਤੁਰ੍ਥ ਸਰ੍ਗਃ
4.4 Kishkindhakanda - Chaturtha Sargah
Valmiki Gurmukhi
ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਤਤਃ ਪ੍ਰਹृष੍ਟੌ ਹਨੁਮਾਨ੍ਕृਤ੍ਯਵਾਨਿਤਿ ਤਦ੍ਵਚਃ ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਮਧੁਰਸਮ੍ਭਾषਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਮਨਸਾ ਗਤਃ ॥ 1 ॥
ਭਵ੍ਯੋ ਰਾਜ੍ਯਾਗਮਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਯਦਯਂ ਕृਤ੍ਯਵਾਨ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਕृਤ੍ਯਂ ਚੈਤਦੁਪਾਗਤਮ੍ ॥ 2 ॥
ਤਤਃ ਪਰਮਸਂਹृष੍ਟੋ ਹਨੁਮਾਨ੍ ਪ੍ਲਵਗਰ੍षਭਃ ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਤਤੋ ਵਾਕ੍ਯਂ ਰਾਮਂ ਵਾਕ੍ਯਵਿਸ਼ਾਰਦਃ ॥ 3 ॥
ਕਿਂ ਅਰ੍ਥਂ ਤ੍ਵਂ ਵਨਂ ਘੋਰਂ ਪਮ੍ਪਾ ਕਾਨਨ ਮਣ੍ਡਿਤਮ੍ ।
ਆਗਤਃ ਸਾਨੁਜੋ ਦੁਰ੍ਗਂ ਨਾਨਾ ਵ੍ਯਾਲ ਮृਗ ਆਯੁਤਮ੍ ॥ 4 ॥
ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਲਕ੍ष੍ਮਣੋ ਰਾਮਚੋਦਿਤਃ ।
ਆਚਚਕ੍षੇ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨਂ ਰਾਮਂ ਦਸ਼ਰਥਾਤ੍ਮਜਮ੍ ॥ 5 ॥
ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥੋ ਨਾਮ ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ੍ਧਰ੍ਮਵਤ੍ਸਲਃ ।
ਚਾਤੁਰ੍ਵਰ੍ਣ੍ਯਂ ਸ੍ਵਧਰ੍ਮੇਣ ਨਿਤ੍ਯਮੇਵਾਭ੍ਯਪਾਲਯਤ੍ ॥ 6 ॥
ਨ ਦ੍ਵੇष੍ਟਾ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਨ ਚ ਸ ਦ੍ਵੇष੍ਟਿ ਕਞ੍ਚਨ ।
ਸ ਚ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਭੂਤੇषੁ ਪਿਤਾਮਹ ਇਵਾਪਰਃ ॥ 7 ॥
ਅਗ੍ਨਿष੍ਟੋਮਾਦਿਭਿਰ੍ਯਜ੍ਞੈਰਿष੍ਟਵਾਨਾਪ੍ਤਦਕ੍षਿਣੈਃ ।
ਤਸ੍ਯਾਯਂ ਪੂਰ੍ਵਜਃ ਪੁਤ੍ਰੋ ਰਾਮੋ ਨਾਮ ਜਨੈਃ ਸ਼੍ਰੁਤਃ ॥ 8 ॥
ਸ਼ਰਣ੍ਯਸ੍ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਪਿਤੁਰ੍ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਪਾਰਗਃ ।
ਵੀਰੋ ਦਸ਼ਰਥਸ੍ਯਾਯਂ ਪੁਤ੍ਰਾਣਾਂ ਗੁਣਵਤ੍ਤਮਃ ॥ 9 ॥
ਰਾਜਲਕ੍षਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਸਮ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਰਾਜਸਮ੍ਪਦਾ ।
ਰਾਜ੍ਯਾਦ੍ਭ੍ਰष੍ਟੋ ਵਨੇ ਵਸ੍ਤੁਂ ਮਯਾ ਸਾਰ੍ਧਮਿਹਾਗਤਃ ॥ 10 ॥
ਭਾਰ੍ਯਯਾ ਚ ਮਹਾਤੇਜਾਸ੍ਸੀਤਯਾऽਨੁਗਤੋ ਵਸ਼ੀ ।
ਦਿਨਕ੍षਯੇ ਮਹਾਤੇਜਾਃ ਪ੍ਰਭਯੇਵ ਦਿਵਾਕਰਃ ॥ 11 ॥
ਅਹਮਸ੍ਯਾਵਰੋ ਭ੍ਰਾਤਾ ਗੁਣੈਰ੍ਦਾਸ੍ਯਮੁਪਾਗਤਃ ।
ਕृਤਜ੍ਞਸ੍ਯ ਬਹੁਜ੍ਞਸ੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣੋ ਨਾਮ ਨਾਮਤਃ ॥ 12 ॥
ਸੁਖਾਰ੍ਹਸ੍ਯ ਮਹਾਰ੍ਹਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਭੂਤਹਿਤਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯੇਣ ਚ ਹੀਨਸ੍ਯ ਵਨਵਾਸਾਸ਼੍ਰਿਤਸ੍ਯ ਚ ॥ 13 ॥
ਰਕ੍षਸਾऽਪਹृਤਾ ਭਾਰ੍ਯਾ ਰਹਿਤੇ ਕਾਮਰੂਪਿਣਾ ।
ਤਚ੍ਚ ਨ ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਰਕ੍षਃ ਪਤ੍ਨੀ ਯੇਨਾਸ੍ਯ ਸਾ ਹृਤਾ ॥ 14 ॥
ਦਨੁਰ੍ਨਾਮ ਦਿਤੇਃ ਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਸ਼ਾਪਾਦ੍ਰਾਕ੍षਸਤਾਂ ਗਤਃ ।
ਆਖ੍ਯਾਤਸ੍ਤੇਨ ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਸਮਰ੍ਥੋ ਵਾਨਰਰ੍षਭਃ ॥ 15 ॥
ਸ ਜ੍ਞਾਸ੍ਯਤਿ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਸ੍ਤਵ ਭਾਰ੍ਯਾਪਹਾਰਿਣਮ੍ ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦਨੁਸ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗਂ ਭ੍ਰਾਜਮਾਨੋ ਗਤਸ੍ਸੁਖਮ੍ ॥ 16 ॥
ਏਤਤ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਮਾਖ੍ਯਾਤਂ ਯਥਾ ਤਥ੍ਯੇਨ ਪृਚ੍ਛਤਃ ।
ਅਹਂ ਚੈਵ ਹਿ ਰਾਮਸ਼੍ਚ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਸ਼ਰਣਂ ਗਤੌ ॥ 17 ॥
ਏष ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਚ ਵਿਤ੍ਤਾਨਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਚਾਨੁਤ੍ਤਮਂ ਯਸ਼ਃ ।
ਲੋਕਨਾਥਃ ਪੁਰਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਨਾਥਮਿਚ੍ਛਤਿ ॥ 18 ॥
ਪਿਤਾ ਯਸ੍ਯ ਪੁਰਾ ਹ੍ਯਾਸੀਚ੍ਛਰਣ੍ਯੋ ਧਰ੍ਮਵਤ੍ਸਲਃ ।
ਤਸ੍ਯ ਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਸ਼ਰਣ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਸ਼ਰਣਂ ਗਤਃ ॥ 19 ॥
ਸਰ੍ਵਲੋਕਸ੍ਯ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ਰਣ੍ਯਸ਼੍ਸ਼ਰਣਂ ਪੁਰਾ ।
ਗੁਰੁਰ੍ਮੇ ਰਾਘਵਸ੍ਸੋऽਯਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਸ਼ਰਣਂ ਗਤਃ ॥ 20 ॥
ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਦੇ ਸਤਤਂ ਪ੍ਰਸੀਦੇਯੁਰਿਮਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ।
ਸ ਰਾਮੋ ਵਾਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸਾਦਮਭਿਕਾਙ੍ਕ੍षਤੇ ॥ 21 ॥
ਯੇਨ ਸਰ੍ਵਗੁਣੋਪੇਤਾਃ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਸਰ੍ਵਪਾਰ੍ਥਿਵਾਃ ।
ਮਾਨਿਤਾਸ੍ਸਤਤਂ ਰਾਜ੍ਞਾ ਸਦਾ ਦਸ਼ਰਥੇਨ ਵੈ ॥ 22 ॥
ਤਸ੍ਯਾਯਂ ਪੂਰ੍ਵਜਃ ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਤ੍ਰਿषੁ ਲੋਕੇषੁ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ ।
ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਵਾਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਂ ਤੁ ਰਾਮਸ਼੍ਸ਼ਰਣਮਾਗਤਃ ॥ 23 ॥
ਸ਼ੋਕਾਭਿਭੂਤੇ ਰਾਮੇ ਤੁ ਸ਼ੋਕਾਰ੍ਤੇ ਸ਼ਰਣਂ ਗਤੇ ।
ਕਰ੍ਤੁਮਰ੍ਹਤਿ ਸੁਗ੍ਰੀਵਃ ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਹਰਿਯੂਧਪਃ ॥ 24 ॥
ਏਵਂ ਬ੍ਰੁਵਾਣਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਂ ਕਰੁਣਂ ਸਾਸ਼੍ਰੁਲੋਚਨਮ੍ ।
ਹਨੁਮਾਨ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚੇਦਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਾਕ੍ਯਵਿਸ਼ਾਰਦਃ ॥ 25 ॥
ਈਦृਸ਼ਾ ਬੁਦ੍ਧਿਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਜਿਤਕ੍ਰੋਧਾ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਃ ।
ਦ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯਾ ਵਾਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਦਿष੍ਟ੍ਯਾ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮਾਗਤਾਃ ॥ 26 ॥
ਸ ਹਿ ਰਾਜ੍ਯਾਤ੍ਪਰਿਭ੍ਰष੍ਟਃ ਕृਤਵੈਰਸ਼੍ਚ ਵਾਲਿਨਾ ।
ਹृਤਦਾਰੋ ਵਨੇ ਤ੍ਯਕ੍ਤੋ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਵਿਨਿਕृਤੋ ਭृਸ਼ਮ੍ ॥ 27 ॥
ਕਰਿष੍ਯਤਿ ਸ ਸਾਹਾਯ੍ਯਂ ਯੁਵਯੋਰ੍ਭਾਸ੍ਕਰਾਤ੍ਮਜਃ ।
ਸੁਗ੍ਰੀਵਸ੍ਸਹ ਚਾਸ੍ਮਾਭਿ ਸ੍ਸੀਤਾਯਾਃ ਪਰਿਮਾਰ੍ਗਣੇ ॥ 28 ॥
ਇਤ੍ਯੇਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਹਨੁਮਾਨ੍ ਸ਼੍ਲਕ੍ष੍ਣਂ ਮਧੁਰਯਾ ਗਿਰਾ ।
ਬਭਾषੇ ਸੋऽਭਿਗਚ੍ਛੇਮ ਸੁਗ੍ਰੀਵਮਿਤਿ ਰਾਘਵਮ੍ ॥ 29 ॥
ਏਵਂ ਬ੍ਰੁਵਾਣਂ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਹਨੁਮਨ੍ਤਂ ਸ ਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ।
ਪ੍ਰਤਿਪੂਜ੍ਯ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਮਿਦਂ ਪ੍ਰੋਵਾਚ ਰਾਘਵਮ੍ ॥ 30 ॥
ਕਪਿਃ ਕਥਯਤੇ ਹृष੍ਟੋ ਯਥਾऽਯਂ ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਜਃ ।
ਕृਤ੍ਯਵਾਨ੍ਤ੍ਸੋऽਪਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ ਕृਤਕृਤ੍ਯੋऽਸਿ ਰਾਘਵ ॥ 31 ॥
ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਮੁਖਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਹृष੍ਟਸ਼੍ਚ ਭਾषਤੇ ।
ਨਾਨृਤਂ ਵਕ੍ष੍ਯਤੇ ਵੀਰੋ ਹਨੁਮਾਨ੍ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਜਃ ॥ 32 ॥
ਤਤਸ੍ਸ ਤੁ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਹਨੁਮਾਨ੍ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਜਃ ।
ਜਗਾਮਾਦਾਯ ਤੌ ਵੀਰੌ ਹਰਿਰਾਜਾਯ ਰਾਘਵੌ ॥ 33 ॥
ਭਿਕ੍षੁਰੂਪਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਵਾਨਰਂ ਰੂਪਮਾਸ੍ਥਿਤਃ ।
ਪृष੍ਠਮਾਰੋਪ੍ਯ ਤੌ ਵੀਰੌ ਜਗਾਮ ਕਪਿਕੁਞ੍ਜਰਃ ॥ 34 ॥
ਸ ਤੁ ਵਿਪੁਲਯਸ਼ਾਃ ਕਪਿਪ੍ਰਵੀਰਃ ਪਵਨਸੁਤਃ ਕृਤਕृਤ੍ਯਵਤ੍ਪ੍ਰਹृष੍ਟਃ ।
ਗਿਰਿਵਰਮੁਰੁਵਿਕ੍ਰਮਃ ਪ੍ਰਯਾਤ ਸ੍ਸ ਸ਼ੁਭਮਤਿਸ੍ਸਹ ਰਾਮਲਕ੍ष੍ਮਣਾਭ੍ਯਾਮ੍ ॥ 35 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਰ੍ਥਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha caturthassargaḥ |
tataḥ prahṛṣṭau hanumānkṛtyavāniti tadvacaḥ |
śrutvā madhurasambhāṣaṃ sugrīvaṃ manasā gataḥ || 1 ||
bhavyo rājyāgamastasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
yadayaṃ kṛtyavānprāptaḥ kṛtyaṃ caitadupāgatam || 2 ||
tataḥ paramasaṃhṛṣṭo hanumān plavagarṣabhaḥ |
pratyuvāca tato vākyaṃ rāmaṃ vākyaviśāradaḥ || 3 ||
kiṃ arthaṃ tvaṃ vanaṃ ghoraṃ pampā kānana maṇḍitam |
āgataḥ sānujo durgaṃ nānā vyāla mṛga āyutam || 4 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā lakṣmaṇo rāmacoditaḥ |
ācacakṣe mahātmānaṃ rāmaṃ daśarathātmajam || 5 ||
rājā daśaratho nāma dyutimāndharmavatsalaḥ |
cāturvarṇyaṃ svadharmeṇa nityamevābhyapālayat || 6 ||
na dveṣṭā vidyate tasya na ca sa dveṣṭi kañcana |
sa ca sarveṣu bhūteṣu pitāmaha ivāparaḥ || 7 ||
agniṣṭomādibhiryajñairiṣṭavānāptadakṣiṇaiḥ |
tasyāyaṃ pūrvajaḥ putro rāmo nāma janaiḥ śrutaḥ || 8 ||
śaraṇyassarvabhūtānāṃ piturnirdeśapāragaḥ |
vīro daśarathasyāyaṃ putrāṇāṃ guṇavattamaḥ || 9 ||
rājalakṣaṇasampannassamyukto rājasampadā |
rājyādbhraṣṭo vane vastuṃ mayā sārdhamihāgataḥ || 10 ||
bhāryayā ca mahātejāssītayā'nugato vaśī |
dinakṣaye mahātejāḥ prabhayeva divākaraḥ || 11 ||
ahamasyāvaro bhrātā guṇairdāsyamupāgataḥ |
kṛtajñasya bahujñasya lakṣmaṇo nāma nāmataḥ || 12 ||
sukhārhasya mahārhasya sarvabhūtahitātmanaḥ |
aiśvaryeṇa ca hīnasya vanavāsāśritasya ca || 13 ||
rakṣasā'pahṛtā bhāryā rahite kāmarūpiṇā |
tacca na jñāyate rakṣaḥ patnī yenāsya sā hṛtā || 14 ||
danurnāma diteḥ putraśśāpādrākṣasatāṃ gataḥ |
ākhyātastena sugrīvassamartho vānararṣabhaḥ || 15 ||
sa jñāsyati mahāvīryastava bhāryāpahāriṇam |
evamuktvā danussvargaṃ bhrājamāno gatassukham || 16 ||
etatte sarvamākhyātaṃ yathā tathyena pṛcchataḥ |
ahaṃ caiva hi rāmaśca sugrīvaṃ śaraṇaṃ gatau || 17 ||
eṣa dattvā ca vittāni prāpya cānuttamaṃ yaśaḥ |
lokanāthaḥ purā bhūtvā sugrīvaṃ nāthamicchati || 18 ||
pitā yasya purā hyāsīccharaṇyo dharmavatsalaḥ |
tasya putraśśaraṇyaśca sugrīvaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 19 ||
sarvalokasya dharmātmā śaraṇyaśśaraṇaṃ purā |
gururme rāghavasso'yaṃ sugrīvaṃ śaraṇaṃ gataḥ || 20 ||
yasya prasāde satataṃ prasīdeyurimāḥ prajāḥ |
sa rāmo vānarendrasya prasādamabhikāṅkṣate || 21 ||
yena sarvaguṇopetāḥ pṛthivyāṃ sarvapārthivāḥ |
mānitāssatataṃ rājñā sadā daśarathena vai || 22 ||
tasyāyaṃ pūrvajaḥ putrastriṣu lokeṣu viśrutaḥ |
sugrīvaṃ vānarendraṃ tu rāmaśśaraṇamāgataḥ || 23 ||
śokābhibhūte rāme tu śokārte śaraṇaṃ gate |
kartumarhati sugrīvaḥ prasādaṃ hariyūdhapaḥ || 24 ||
evaṃ bruvāṇaṃ saumitriṃ karuṇaṃ sāśrulocanam |
hanumānpratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 25 ||
īdṛśā buddhisampannā jitakrodhā jitendriyāḥ |
draṣṭavyā vānarendreṇa diṣṭyā darśanamāgatāḥ || 26 ||
sa hi rājyātparibhraṣṭaḥ kṛtavairaśca vālinā |
hṛtadāro vane tyakto bhrātrā vinikṛto bhṛśam || 27 ||
kariṣyati sa sāhāyyaṃ yuvayorbhāskarātmajaḥ |
sugrīvassaha cāsmābhi ssītāyāḥ parimārgaṇe || 28 ||
ityevamuktvā hanumān ślakṣṇaṃ madhurayā girā |
babhāṣe so'bhigacchema sugrīvamiti rāghavam || 29 ||
evaṃ bruvāṇaṃ dharmātmā hanumantaṃ sa lakṣmaṇaḥ |
pratipūjya yathānyāyamidaṃ provāca rāghavam || 30 ||
kapiḥ kathayate hṛṣṭo yathā'yaṃ mārutātmajaḥ |
kṛtyavāntso'pi samprāptaḥ kṛtakṛtyo'si rāghava || 31 ||
prasannamukhavarṇaśca vyaktaṃ hṛṣṭaśca bhāṣate |
nānṛtaṃ vakṣyate vīro hanumānmārutātmajaḥ || 32 ||
tatassa tu mahāprājño hanumānmārutātmajaḥ |
jagāmādāya tau vīrau harirājāya rāghavau || 33 ||
bhikṣurūpaṃ parityajya vānaraṃ rūpamāsthitaḥ |
pṛṣṭhamāropya tau vīrau jagāma kapikuñjaraḥ || 34 ||
sa tu vipulayaśāḥ kapipravīraḥ pavanasutaḥ kṛtakṛtyavatprahṛṣṭaḥ |
girivaramuruvikramaḥ prayāta ssa śubhamatissaha rāmalakṣmaṇābhyām || 35 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe caturthassargaḥ ||