ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ତୃତୀଯସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଵଚୋ ଵିଜ୍ଞାଯ ହନୁମାନ୍ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ।
ପର୍ଵତାଦୃଶ୍ଯମୂକାତ୍ତୁ ପୁପ୍ଲୁଵେ ଯତ୍ର ରାଘଵୌ ॥ 1 ॥
କପିରୂପଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ହନୁମାନ୍ମାରୁତାତ୍ମଜଃ ।
ଭିକ୍ଷୁରୂପଂ ତତୋ ଭେଜେ ଶଠବୁଦ୍ଧିତଯା କପିଃ ॥ 2 ॥
ତତସ୍ସ ହନୁମାନ୍ଵାଚା ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯା ସୁମନୋଜ୍ଞଯା ।
ଵିନୀତଵଦୁପାଗମ୍ଯ ରାଘଵୌ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଚ ॥ 3 ॥
ଆବଭାଷେ ତଦା ଵୀରୌ ଯଥାଵତ୍ପ୍ରଶଶଂସ ଚ ।
ସମ୍ପୂଜ୍ଯ ଵିଧିଵଦ୍ଵୀରୌ ହନୁମାନ୍ମାରୁତାତ୍ମଜଃ ।
ଉଵାଚ କାମତୋ ଵାକ୍ଯଂ ମୃଦୁ ସତ୍ଯପରାକ୍ରମୌ ॥ 4 ॥
ରାଜର୍ଷିଦେଵପ୍ରତିମୌ ତାପସୌ ସଂଶିତଵ୍ରତୌ ।
ଦେଶଂ କଥମିମଂ ପ୍ରାପ୍ତୌ ଭଵନ୍ତୌ ଵରଵର୍ଣିନୌ ॥ 5 ॥
ତ୍ରାସଯନ୍ତୌ ମୃଗଗଣାନନ୍ଯାଂଶ୍ଚ ଵନଚାରିଣଃ ॥ 6 ॥
ପମ୍ପାତୀରରୁହାନ୍ଵୃକ୍ଷାନ୍ ଵୀକ୍ଷମାଣୌ ସମନ୍ତତଃ ।
ଇମାଂ ନଦୀଂ ଶୁଭଜଲାଂ ଶୋଭଯନ୍ତୌ ତପସ୍ଵିନୌ ॥ 7 ॥
ଧୈର୍ଯଵନ୍ତୌ ସୁଵର୍ଣାଭୌ କୌ ଯୁଵାଂ ଚୀରଵାସସୌ ।
ନିଃଶ୍ଵସନ୍ତୌ ଵରଭୁଜୌ ପୀଡଯନ୍ତାଵିମାଃ ପ୍ରଜାଃ ॥ 8 ॥
ସିଂହଵିପ୍ରେକ୍ଷିତୌ ଵୀରୌ ମହାବଲଵିକ୍ରମୌ ।
ଶକ୍ରଚାପନିଭେ ଚାପେ ଗୃହୀତ୍ଵା ଶତ୍ରୁସୂଦନୌ ॥ 9 ॥
ଶ୍ରୀମନ୍ତୌ ରୂପସମ୍ପନ୍ନୌ ଵୃଷଭଶ୍ରେଷ୍ଠଵିକ୍ରମୌ ।
ହସ୍ତିହସ୍ତୋପମଭୁଜୌ ଦ୍ଯୁତିମନ୍ତୌ ନରର୍ଷଭୌ ॥ 10 ॥
ପ୍ରଭଯା ପର୍ଵତେନ୍ଦ୍ରୋଽଯଂ ଯୁଵଯୋରଵଭାସିତଃ ।
ରାଜ୍ଯାର୍ହାଵମରପ୍ରଖ୍ଯୌ କଥଂ ଦେଶମିହାଗତୌ ॥ 11 ॥
ପଦ୍ମପତ୍ରେକ୍ଷଣୌ ଵୀରୌ ଜଟାମଣ୍ଡଲଧାରିଣୌ ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସଦୃଶୌ ଵୀରୌ ଦେଵଲୋକାଦିଵାଗତୌ ॥ 12 ॥
ଯଦୃଚ୍ଛଯେଵ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୌ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ଵସୁନ୍ଧରାମ୍ ।
ଵିଶାଲଵକ୍ଷସୌ ଵୀରୌ ମାନୁଷୌ ଦେଵରୂପିଣୌ ॥ 13 ॥
ସିଂହସ୍କନ୍ଧୌ ମହୋତ୍ସାହୌ ସମଦାଵିଵ ଗୋଵୃଷୌ ।
ଆଯତାଶ୍ଚ ସୁଵୃତ୍ତାଶ୍ଚ ବାହଵଃ ପରିଘୋପମାଃ ।
ସର୍ଵଭୂଷଣଭୂଷାର୍ହାଃ କିମର୍ଥଂ ନ ଵିଭୂଷିତାଃ ॥ 14 ॥
ଉଭୌ ଯୋଗ୍ଯାଵହଂ ମନ୍ଯେ ରକ୍ଷିତୁଂ ପୃଥିଵୀମିମାମ୍ ।
ସସାଗରଵନାଂ କୃତ୍ସ୍ନାଂ ଵିନ୍ଧ୍ଯମେରୁଵିଭୂଷିତାମ୍ ॥ 15 ॥
ଇମେ ଚ ଧନୁଷୀ ଚିତ୍ରେ ଶ୍ଲଷ୍ଣେ ଚିତ୍ରାନୁଲେପନେ ।
ପ୍ରକାଶେତେ ଯଥେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଵଜ୍ରେ ହେମଵିଭୂଷିତେ ॥ 16 ॥
ସମ୍ପୂର୍ଣା ନିଶିତୈର୍ବାଣୈ ସ୍ତୂଣାଶ୍ଚ ଶୁଭଦର୍ଶନାଃ ॥ 17 ॥
ଜୀଵିତାନ୍ତକରୈର୍ଘୋରୈ ଶ୍ଶ୍ଵସଦ୍ଭିରିଵ ପନ୍ନଗୈଃ ।
ମହାପ୍ରମାଣୌ ଵିସ୍ତୀର୍ଣୌ ତପ୍ତହାଟକଭୂଷିତୌ ॥ 18 ॥
ଖଡଗାଵେତୌ ଵିରାଜେତେ ନିର୍ମୁକ୍ତାଵିଵପନ୍ନଗୌ ।
ଏଵଂ ମାଂ ପରିଭାଷନ୍ତଂ କସ୍ମାଦ୍ଵୈ ନାଭିଭାଷଥଃ ॥ 19 ॥
ସୁଗ୍ରୀଵୋ ନାମ ଧର୍ମାତ୍ମା କଶ୍ଚିଦ୍ଵାନରଯୂଥପଃ ।
ଵୀରୋ ଵିନିକୃତୋ ଭ୍ରାତ୍ରା ଜଗଦ୍ଭ୍ରମତି ଦୁଃଖିତଃ ॥ 20 ॥
ପ୍ରାପ୍ତୋଽହଂ ପ୍ରେଷିତସ୍ତେନ ସୁଗ୍ରୀଵେଣ ମହାତ୍ମନା ।
ରାଜ୍ଞା ଵାନରମୁଖ୍ଯାନାଂ ହନୁମାନ୍ନାମ ଵାନରଃ ॥ 21 ॥
ଯୁଵାଭ୍ଯାଂ ସହ ଧର୍ମାତ୍ମା ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ସଖ୍ଯମିଚ୍ଛତି ।
ତସ୍ଯ ମାଂ ସଚିଵଂ ଵିତ୍ତଂ ଵାନରଂ ପଵନାତ୍ମଜମ୍ ॥ 22 ॥
ଭିକ୍ଷୁରୂପପ୍ରତିଚ୍ଛନ୍ନଂ ସୁଗ୍ରୀଵପ୍ରିଯକାମ୍ଯଯା ।
ଋଷ୍ଯମୂକାଦିହ ପ୍ରାପ୍ତଂ କାମଗଂ କାମରୂପିଣମ୍ ॥ 23 ॥
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ହନୁମାଂସ୍ତୌ ଵୀରୌ ରାମଲକ୍ଷ୍ମଣୌ ।
ଵାକ୍ଯଜ୍ଞୌ ଵାକ୍ଯକୁଶଲଃ ପୁନର୍ନୋଵାଚ କିଞ୍ଚନ ॥ 24 ॥
ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନ୍ତସ୍ଯ ରାମୋ ଲକ୍ଷ୍ମଣମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ପ୍ରହୃଷ୍ଟଵଦନଶ୍ଶ୍ରୀମାନ୍ଭ୍ରାତରଂ ପାର୍ଶ୍ଵତଃ ସ୍ଥିତମ୍ ॥ 25 ॥
ସଚିଵୋଽଯଂ କପୀନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ।
ତମେଵ କାଙ୍କ୍ଷମାଣସ୍ଯ ମମାନ୍ତିକମୁପାଗତଃ ॥ 26 ॥
ତମଭ୍ଯଭାଷ ସୌମିତ୍ରେ ସୁଗ୍ରୀଵସଚିଵଂ କପିମ୍ ।
ଵାକ୍ଯଜ୍ଞଂ ମଧୁରୈର୍ଵାକ୍ଯୈସ୍ସ୍ନେହଯୁକ୍ତମରିନ୍ଦମ ॥ 27 ॥
ନାନୃଗ୍ଵେଦଵିନୀତସ୍ଯ ନାଯଜୁର୍ଵେଦ୍ଧାରିଣଃ ।
ନାସାମଵେଦଵିଦୁଷଶ୍ଶକ୍ଯମେଵଂ ଵିଭାଷିତୁମ୍ ॥ 28 ॥
ନୂନଂ ଵ୍ଯାକରଣଂ କୃତ୍ସ୍ନମନେନ ବହୁଧା ଶ୍ରୁତମ୍ ।
ବହୁ ଵ୍ଯାହରତାଽନେନ ନ କିଞ୍ଚିଦପଶବ୍ଦିତମ୍ ॥ 29 ॥
ନ ମୁଖେ ନେତ୍ରଯୋର୍ଵାପି ଲଲାଟେ ଚ ଭ୍ରୁଵୋସ୍ତଥା ।
ଅନ୍ଯେଷ୍ଵପି ଚ ଗାତ୍ରେଷୁ ଦୋଷସ୍ସଂଵିଦିତଃ କ୍ଵଚିତ୍ ॥ 30 ॥
ଅଵିସ୍ତରମସନ୍ଦିଗ୍ଧମଵିଲମ୍ବିତମଦ୍ରୁତମ୍ ।
ଉରସ୍ଥଂ କଣ୍ଠଗଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵର୍ତତେ ମଧ୍ଯମେ ସ୍ଵରେ ॥ 31 ॥
ସଂସ୍କାରକ୍ରମସମ୍ପନ୍ନାମଦ୍ରୁତାମଵିଲମ୍ବିତାମ୍ ।
ଉଚ୍ଚାରଯତି କଲ୍ଯାଣୀଂ ଵାଚଂ ହୃଦଯହାରିଣୀମ୍ ॥ 32 ॥
ଅନଯା ଚିତ୍ରଯା ଵାଚା ତ୍ରିସ୍ଥାନଵ୍ଯଞ୍ଜନସ୍ଥଯା ।
କସ୍ଯ ନାରାଧ୍ଯତେ ଚିତ୍ତମୁଦ୍ଯତାସେରରେରପି ॥ 33 ॥
ଏଵଂ ଵିଧୋ ଯସ୍ଯ ଦୂତୋ ନ ଭଵେତ୍ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ତୁ ।
ସିଦ୍ଧ୍ଯନ୍ତି ହି କଥଂ ତସ୍ଯ କାର୍ଯାଣାଂ ଗତିଯୋଽନଘ ॥ 34 ॥
ଏଵଂ ଗୁଣଗଣୈର୍ଯୁକ୍ତା ଯସ୍ଯ ସ୍ଯୁଃ କାର୍ଯସାଧକାଃ ।
ତସ୍ଯ ସିଧ୍ଯନ୍ତି ସର୍ଵାଽର୍ଥା ଦୂତଵାକ୍ଯପ୍ରଚୋଦିତାଃ ॥ 35 ॥
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ସୌମିତ୍ରିସ୍ସୁଗ୍ରୀଵସଚିଵଂ କପିମ୍ ।
ଅଭ୍ଯଭାଷତ ଵାକ୍ଯଜ୍ଞୋ ଵାକ୍ଯଜ୍ଞଂ ପଵନାତ୍ମଜମ୍ ॥ 36 ॥
ଵିଦିତୌ ନୌ ଗୁଣା ଵିଦ୍ଵନ୍ତ୍ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ।
ତମେଵ ଚାଽଵାଂ ମାର୍ଗାଵସ୍ସୁଗ୍ରୀଵଂ ପ୍ଲଵଗେଶ୍ଵରମ୍ ॥ 37 ॥
ଯଥା ବ୍ରଵୀଷି ହନୁମାନ୍ସୁଗ୍ରୀଵଵଚନାଦିହ ।
ତତ୍ତଥା ହି କରିଷ୍ଯାଵୋ ଵଚନାତ୍ତଵ ସତ୍ତମ ॥ 38 ॥
ତତ୍ତସ୍ଯ ଵାକ୍ଯଂ ନିପୁଣଂ ନିଶମ୍ଯ ପ୍ରହୃଷ୍ଟରୂପଃ ପଵନାତ୍ମଜଃ କପିଃ ।
ମନସ୍ସମାଧାଯ ଜଯୋପପତ୍ତୌ ସଖ୍ଯଂ ତଦା କର୍ତୁମିଯେଷ ତାଭ୍ଯାମ୍ ॥ 39 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ତୃତୀଯସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha tṛtīyassargaḥ |
vaco vijñāya hanumān sugrīvasya mahātmanaḥ |
parvatādṛśyamūkāttu pupluve yatra rāghavau || 1 ||
kapirūpaṃ parityajya hanumānmārutātmajaḥ |
bhikṣurūpaṃ tato bheje śaṭhabuddhitayā kapiḥ || 2 ||
tatassa hanumānvācā ślakṣṇayā sumanojñayā |
vinītavadupāgamya rāghavau praṇipatya ca || 3 ||
ābabhāṣe tadā vīrau yathāvatpraśaśaṃsa ca |
sampūjya vidhivadvīrau hanumānmārutātmajaḥ |
uvāca kāmato vākyaṃ mṛdu satyaparākramau || 4 ||
rājarṣidevapratimau tāpasau saṃśitavratau |
deśaṃ kathamimaṃ prāptau bhavantau varavarṇinau || 5 ||
trāsayantau mṛgagaṇānanyāṃśca vanacāriṇaḥ || 6 ||
pampātīraruhānvṛkṣān vīkṣamāṇau samantataḥ |
imāṃ nadīṃ śubhajalāṃ śobhayantau tapasvinau || 7 ||
dhairyavantau suvarṇābhau kau yuvāṃ cīravāsasau |
niḥśvasantau varabhujau pīḍayantāvimāḥ prajāḥ || 8 ||
siṃhaviprekṣitau vīrau mahābalavikramau |
śakracāpanibhe cāpe gṛhītvā śatrusūdanau || 9 ||
śrīmantau rūpasampannau vṛṣabhaśreṣṭhavikramau |
hastihastopamabhujau dyutimantau nararṣabhau || 10 ||
prabhayā parvatendro'yaṃ yuvayoravabhāsitaḥ |
rājyārhāvamaraprakhyau kathaṃ deśamihāgatau || 11 ||
padmapatrekṣaṇau vīrau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |
anyonyasadṛśau vīrau devalokādivāgatau || 12 ||
yadṛcchayeva samprāptau candrasūryau vasundharām |
viśālavakṣasau vīrau mānuṣau devarūpiṇau || 13 ||
siṃhaskandhau mahotsāhau samadāviva govṛṣau |
āyatāśca suvṛttāśca bāhavaḥ parighopamāḥ |
sarvabhūṣaṇabhūṣārhāḥ kimarthaṃ na vibhūṣitāḥ || 14 ||
ubhau yogyāvahaṃ manye rakṣituṃ pṛthivīmimām |
sasāgaravanāṃ kṛtsnāṃ vindhyameruvibhūṣitām || 15 ||
ime ca dhanuṣī citre ślaṣṇe citrānulepane |
prakāśete yathendrasya vajre hemavibhūṣite || 16 ||
sampūrṇā niśitairbāṇai stūṇāśca śubhadarśanāḥ || 17 ||
jīvitāntakarairghorai śśvasadbhiriva pannagaiḥ |
mahāpramāṇau vistīrṇau taptahāṭakabhūṣitau || 18 ||
khaḍagāvetau virājete nirmuktāvivapannagau |
evaṃ māṃ paribhāṣantaṃ kasmādvai nābhibhāṣathaḥ || 19 ||
sugrīvo nāma dharmātmā kaścidvānarayūthapaḥ |
vīro vinikṛto bhrātrā jagadbhramati duḥkhitaḥ || 20 ||
prāpto'haṃ preṣitastena sugrīveṇa mahātmanā |
rājñā vānaramukhyānāṃ hanumānnāma vānaraḥ || 21 ||
yuvābhyāṃ saha dharmātmā sugrīvassakhyamicchati |
tasya māṃ sacivaṃ vittaṃ vānaraṃ pavanātmajam || 22 ||
bhikṣurūpapraticchannaṃ sugrīvapriyakāmyayā |
ṛṣyamūkādiha prāptaṃ kāmagaṃ kāmarūpiṇam || 23 ||
evamuktvā tu hanumāṃstau vīrau rāmalakṣmaṇau |
vākyajñau vākyakuśalaḥ punarnovāca kiñcana || 24 ||
etacchrutvā vacantasya rāmo lakṣmaṇamabravīt |
prahṛṣṭavadanaśśrīmānbhrātaraṃ pārśvataḥ sthitam || 25 ||
sacivo'yaṃ kapīndrasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
tameva kāṅkṣamāṇasya mamāntikamupāgataḥ || 26 ||
tamabhyabhāṣa saumitre sugrīvasacivaṃ kapim |
vākyajñaṃ madhurairvākyaissnehayuktamarindama || 27 ||
nānṛgvedavinītasya nāyajurveddhāriṇaḥ |
nāsāmavedaviduṣaśśakyamevaṃ vibhāṣitum || 28 ||
nūnaṃ vyākaraṇaṃ kṛtsnamanena bahudhā śrutam |
bahu vyāharatā'nena na kiñcidapaśabditam || 29 ||
na mukhe netrayorvāpi lalāṭe ca bhruvostathā |
anyeṣvapi ca gātreṣu doṣassaṃviditaḥ kvacit || 30 ||
avistaramasandigdhamavilambitamadrutam |
urasthaṃ kaṇṭhagaṃ vākyaṃ vartate madhyame svare || 31 ||
saṃskārakramasampannāmadrutāmavilambitām |
uccārayati kalyāṇīṃ vācaṃ hṛdayahāriṇīm || 32 ||
anayā citrayā vācā tristhānavyañjanasthayā |
kasya nārādhyate cittamudyatāserarerapi || 33 ||
evaṃ vidho yasya dūto na bhavetpārthivasya tu |
siddhyanti hi kathaṃ tasya kāryāṇāṃ gatiyo'nagha || 34 ||
evaṃ guṇagaṇairyuktā yasya syuḥ kāryasādhakāḥ |
tasya sidhyanti sarvā'rthā dūtavākyapracoditāḥ || 35 ||
evamuktastu saumitrissugrīvasacivaṃ kapim |
abhyabhāṣata vākyajño vākyajñaṃ pavanātmajam || 36 ||
viditau nau guṇā vidvantsugrīvasya mahātmanaḥ |
tameva cā'vāṃ mārgāvassugrīvaṃ plavageśvaram || 37 ||
yathā bravīṣi hanumānsugrīvavacanādiha |
tattathā hi kariṣyāvo vacanāttava sattama || 38 ||
tattasya vākyaṃ nipuṇaṃ niśamya prahṛṣṭarūpaḥ pavanātmajaḥ kapiḥ |
manassamādhāya jayopapattau sakhyaṃ tadā kartumiyeṣa tābhyām || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe tṛtīyassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ तृतीयस्सर्गः ।
वचो विज्ञाय हनुमान् सुग्रीवस्य महात्मनः ।
पर्वतादृश्यमूकात्तु पुप्लुवे यत्र राघवौ ॥ 1 ॥
कपिरूपं परित्यज्य हनुमान्मारुतात्मजः ।
भिक्षुरूपं ततो भेजे शठबुद्धितया कपिः ॥ 2 ॥
ततस्स हनुमान्वाचा श्लक्ष्णया सुमनोज्ञया ।
विनीतवदुपागम्य राघवौ प्रणिपत्य च ॥ 3 ॥
आबभाषे तदा वीरौ यथावत्प्रशशंस च ।
सम्पूज्य विधिवद्वीरौ हनुमान्मारुतात्मजः ।
उवाच कामतो वाक्यं मृदु सत्यपराक्रमौ ॥ 4 ॥
राजर्षिदेवप्रतिमौ तापसौ संशितव्रतौ ।
देशं कथमिमं प्राप्तौ भवन्तौ वरवर्णिनौ ॥ 5 ॥
त्रासयन्तौ मृगगणानन्यांश्च वनचारिणः ॥ 6 ॥
पम्पातीररुहान्वृक्षान् वीक्षमाणौ समन्ततः ।
इमां नदीं शुभजलां शोभयन्तौ तपस्विनौ ॥ 7 ॥
धैर्यवन्तौ सुवर्णाभौ कौ युवां चीरवाससौ ।
निःश्वसन्तौ वरभुजौ पीडयन्ताविमाः प्रजाः ॥ 8 ॥
सिंहविप्रेक्षितौ वीरौ महाबलविक्रमौ ।
शक्रचापनिभे चापे गृहीत्वा शत्रुसूदनौ ॥ 9 ॥
श्रीमन्तौ रूपसम्पन्नौ वृषभश्रेष्ठविक्रमौ ।
हस्तिहस्तोपमभुजौ द्युतिमन्तौ नरर्षभौ ॥ 10 ॥
प्रभया पर्वतेन्द्रोऽयं युवयोरवभासितः ।
राज्यार्हावमरप्रख्यौ कथं देशमिहागतौ ॥ 11 ॥
पद्मपत्रेक्षणौ वीरौ जटामण्डलधारिणौ ।
अन्योन्यसदृशौ वीरौ देवलोकादिवागतौ ॥ 12 ॥
यदृच्छयेव सम्प्राप्तौ चन्द्रसूर्यौ वसुन्धराम् ।
विशालवक्षसौ वीरौ मानुषौ देवरूपिणौ ॥ 13 ॥
सिंहस्कन्धौ महोत्साहौ समदाविव गोवृषौ ।
आयताश्च सुवृत्ताश्च बाहवः परिघोपमाः ।
सर्वभूषणभूषार्हाः किमर्थं न विभूषिताः ॥ 14 ॥
उभौ योग्यावहं मन्ये रक्षितुं पृथिवीमिमाम् ।
ससागरवनां कृत्स्नां विन्ध्यमेरुविभूषिताम् ॥ 15 ॥
इमे च धनुषी चित्रे श्लष्णे चित्रानुलेपने ।
प्रकाशेते यथेन्द्रस्य वज्रे हेमविभूषिते ॥ 16 ॥
सम्पूर्णा निशितैर्बाणै स्तूणाश्च शुभदर्शनाः ॥ 17 ॥
जीवितान्तकरैर्घोरै श्श्वसद्भिरिव पन्नगैः ।
महाप्रमाणौ विस्तीर्णौ तप्तहाटकभूषितौ ॥ 18 ॥
खडगावेतौ विराजेते निर्मुक्ताविवपन्नगौ ।
एवं मां परिभाषन्तं कस्माद्वै नाभिभाषथः ॥ 19 ॥
सुग्रीवो नाम धर्मात्मा कश्चिद्वानरयूथपः ।
वीरो विनिकृतो भ्रात्रा जगद्भ्रमति दुःखितः ॥ 20 ॥
प्राप्तोऽहं प्रेषितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना ।
राज्ञा वानरमुख्यानां हनुमान्नाम वानरः ॥ 21 ॥
युवाभ्यां सह धर्मात्मा सुग्रीवस्सख्यमिच्छति ।
तस्य मां सचिवं वित्तं वानरं पवनात्मजम् ॥ 22 ॥
भिक्षुरूपप्रतिच्छन्नं सुग्रीवप्रियकाम्यया ।
ऋष्यमूकादिह प्राप्तं कामगं कामरूपिणम् ॥ 23 ॥
एवमुक्त्वा तु हनुमांस्तौ वीरौ रामलक्ष्मणौ ।
वाक्यज्ञौ वाक्यकुशलः पुनर्नोवाच किञ्चन ॥ 24 ॥
एतच्छ्रुत्वा वचन्तस्य रामो लक्ष्मणमब्रवीत् ।
प्रहृष्टवदनश्श्रीमान्भ्रातरं पार्श्वतः स्थितम् ॥ 25 ॥
सचिवोऽयं कपीन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ।
तमेव काङ्क्षमाणस्य ममान्तिकमुपागतः ॥ 26 ॥
तमभ्यभाष सौमित्रे सुग्रीवसचिवं कपिम् ।
वाक्यज्ञं मधुरैर्वाक्यैस्स्नेहयुक्तमरिन्दम ॥ 27 ॥
नानृग्वेदविनीतस्य नायजुर्वेद्धारिणः ।
नासामवेदविदुषश्शक्यमेवं विभाषितुम् ॥ 28 ॥
नूनं व्याकरणं कृत्स्नमनेन बहुधा श्रुतम् ।
बहु व्याहरताऽनेन न किञ्चिदपशब्दितम् ॥ 29 ॥
न मुखे नेत्रयोर्वापि ललाटे च भ्रुवोस्तथा ।
अन्येष्वपि च गात्रेषु दोषस्संविदितः क्वचित् ॥ 30 ॥
अविस्तरमसन्दिग्धमविलम्बितमद्रुतम् ।
उरस्थं कण्ठगं वाक्यं वर्तते मध्यमे स्वरे ॥ 31 ॥
संस्कारक्रमसम्पन्नामद्रुतामविलम्बिताम् ।
उच्चारयति कल्याणीं वाचं हृदयहारिणीम् ॥ 32 ॥
अनया चित्रया वाचा त्रिस्थानव्यञ्जनस्थया ।
कस्य नाराध्यते चित्तमुद्यतासेररेरपि ॥ 33 ॥
एवं विधो यस्य दूतो न भवेत्पार्थिवस्य तु ।
सिद्ध्यन्ति हि कथं तस्य कार्याणां गतियोऽनघ ॥ 34 ॥
एवं गुणगणैर्युक्ता यस्य स्युः कार्यसाधकाः ।
तस्य सिध्यन्ति सर्वाऽर्था दूतवाक्यप्रचोदिताः ॥ 35 ॥
एवमुक्तस्तु सौमित्रिस्सुग्रीवसचिवं कपिम् ।
अभ्यभाषत वाक्यज्ञो वाक्यज्ञं पवनात्मजम् ॥ 36 ॥
विदितौ नौ गुणा विद्वन्त्सुग्रीवस्य महात्मनः ।
तमेव चाऽवां मार्गावस्सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् ॥ 37 ॥
यथा ब्रवीषि हनुमान्सुग्रीववचनादिह ।
तत्तथा हि करिष्यावो वचनात्तव सत्तम ॥ 38 ॥
तत्तस्य वाक्यं निपुणं निशम्य प्रहृष्टरूपः पवनात्मजः कपिः ।
मनस्समाधाय जयोपपत्तौ सख्यं तदा कर्तुमियेष ताभ्याम् ॥ 39 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे तृतीयस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha tṛtīyassargaḥ |
vaco vijñāya hanumān sugrīvasya mahātmanaḥ |
parvatādṛśyamūkāttu pupluve yatra rāghavau || 1 ||
kapirūpaṃ parityajya hanumānmārutātmajaḥ |
bhikṣurūpaṃ tato bheje śaṭhabuddhitayā kapiḥ || 2 ||
tatassa hanumānvācā ślakṣṇayā sumanojñayā |
vinītavadupāgamya rāghavau praṇipatya ca || 3 ||
ābabhāṣe tadā vīrau yathāvatpraśaśaṃsa ca |
sampūjya vidhivadvīrau hanumānmārutātmajaḥ |
uvāca kāmato vākyaṃ mṛdu satyaparākramau || 4 ||
rājarṣidevapratimau tāpasau saṃśitavratau |
deśaṃ kathamimaṃ prāptau bhavantau varavarṇinau || 5 ||
trāsayantau mṛgagaṇānanyāṃśca vanacāriṇaḥ || 6 ||
pampātīraruhānvṛkṣān vīkṣamāṇau samantataḥ |
imāṃ nadīṃ śubhajalāṃ śobhayantau tapasvinau || 7 ||
dhairyavantau suvarṇābhau kau yuvāṃ cīravāsasau |
niḥśvasantau varabhujau pīḍayantāvimāḥ prajāḥ || 8 ||
siṃhaviprekṣitau vīrau mahābalavikramau |
śakracāpanibhe cāpe gṛhītvā śatrusūdanau || 9 ||
śrīmantau rūpasampannau vṛṣabhaśreṣṭhavikramau |
hastihastopamabhujau dyutimantau nararṣabhau || 10 ||
prabhayā parvatendro'yaṃ yuvayoravabhāsitaḥ |
rājyārhāvamaraprakhyau kathaṃ deśamihāgatau || 11 ||
padmapatrekṣaṇau vīrau jaṭāmaṇḍaladhāriṇau |
anyonyasadṛśau vīrau devalokādivāgatau || 12 ||
yadṛcchayeva samprāptau candrasūryau vasundharām |
viśālavakṣasau vīrau mānuṣau devarūpiṇau || 13 ||
siṃhaskandhau mahotsāhau samadāviva govṛṣau |
āyatāśca suvṛttāśca bāhavaḥ parighopamāḥ |
sarvabhūṣaṇabhūṣārhāḥ kimarthaṃ na vibhūṣitāḥ || 14 ||
ubhau yogyāvahaṃ manye rakṣituṃ pṛthivīmimām |
sasāgaravanāṃ kṛtsnāṃ vindhyameruvibhūṣitām || 15 ||
ime ca dhanuṣī citre ślaṣṇe citrānulepane |
prakāśete yathendrasya vajre hemavibhūṣite || 16 ||
sampūrṇā niśitairbāṇai stūṇāśca śubhadarśanāḥ || 17 ||
jīvitāntakarairghorai śśvasadbhiriva pannagaiḥ |
mahāpramāṇau vistīrṇau taptahāṭakabhūṣitau || 18 ||
khaḍagāvetau virājete nirmuktāvivapannagau |
evaṃ māṃ paribhāṣantaṃ kasmādvai nābhibhāṣathaḥ || 19 ||
sugrīvo nāma dharmātmā kaścidvānarayūthapaḥ |
vīro vinikṛto bhrātrā jagadbhramati duḥkhitaḥ || 20 ||
prāpto'haṃ preṣitastena sugrīveṇa mahātmanā |
rājñā vānaramukhyānāṃ hanumānnāma vānaraḥ || 21 ||
yuvābhyāṃ saha dharmātmā sugrīvassakhyamicchati |
tasya māṃ sacivaṃ vittaṃ vānaraṃ pavanātmajam || 22 ||
bhikṣurūpapraticchannaṃ sugrīvapriyakāmyayā |
ṛṣyamūkādiha prāptaṃ kāmagaṃ kāmarūpiṇam || 23 ||
evamuktvā tu hanumāṃstau vīrau rāmalakṣmaṇau |
vākyajñau vākyakuśalaḥ punarnovāca kiñcana || 24 ||
etacchrutvā vacantasya rāmo lakṣmaṇamabravīt |
prahṛṣṭavadanaśśrīmānbhrātaraṃ pārśvataḥ sthitam || 25 ||
sacivo'yaṃ kapīndrasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
tameva kāṅkṣamāṇasya mamāntikamupāgataḥ || 26 ||
tamabhyabhāṣa saumitre sugrīvasacivaṃ kapim |
vākyajñaṃ madhurairvākyaissnehayuktamarindama || 27 ||
nānṛgvedavinītasya nāyajurveddhāriṇaḥ |
nāsāmavedaviduṣaśśakyamevaṃ vibhāṣitum || 28 ||
nūnaṃ vyākaraṇaṃ kṛtsnamanena bahudhā śrutam |
bahu vyāharatā'nena na kiñcidapaśabditam || 29 ||
na mukhe netrayorvāpi lalāṭe ca bhruvostathā |
anyeṣvapi ca gātreṣu doṣassaṃviditaḥ kvacit || 30 ||
avistaramasandigdhamavilambitamadrutam |
urasthaṃ kaṇṭhagaṃ vākyaṃ vartate madhyame svare || 31 ||
saṃskārakramasampannāmadrutāmavilambitām |
uccārayati kalyāṇīṃ vācaṃ hṛdayahāriṇīm || 32 ||
anayā citrayā vācā tristhānavyañjanasthayā |
kasya nārādhyate cittamudyatāserarerapi || 33 ||
evaṃ vidho yasya dūto na bhavetpārthivasya tu |
siddhyanti hi kathaṃ tasya kāryāṇāṃ gatiyo'nagha || 34 ||
evaṃ guṇagaṇairyuktā yasya syuḥ kāryasādhakāḥ |
tasya sidhyanti sarvā'rthā dūtavākyapracoditāḥ || 35 ||
evamuktastu saumitrissugrīvasacivaṃ kapim |
abhyabhāṣata vākyajño vākyajñaṃ pavanātmajam || 36 ||
viditau nau guṇā vidvantsugrīvasya mahātmanaḥ |
tameva cā'vāṃ mārgāvassugrīvaṃ plavageśvaram || 37 ||
yathā bravīṣi hanumānsugrīvavacanādiha |
tattathā hi kariṣyāvo vacanāttava sattama || 38 ||
tattasya vākyaṃ nipuṇaṃ niśamya prahṛṣṭarūpaḥ pavanātmajaḥ kapiḥ |
manassamādhāya jayopapattau sakhyaṃ tadā kartumiyeṣa tābhyām || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe tṛtīyassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.