ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਪਞ੍ਚਪਞ੍ਚਾਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਹਨੁਮਤੋ ਵਾਕ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਰਿਤਂ ਧਰ੍ਮਸਂਹਿਤਮ੍ ।
ਸ੍ਵਾਮਿਸਤ੍ਕਾਰਸਂਯੁਕ੍ਤਮਙ੍ਗਦੋ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 1 ॥
ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਮਾਤ੍ਮਮਨਸ਼੍ਸ਼ੌਚਮਾਨृਸ਼ਂਸ੍ਯਮਥਾऽਰ੍ਜਵਮ੍ ।
ਵਿਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚੈਵ ਧੈਰ੍ਯਂ ਚ ਸੁਗ੍ਰੀਵੇ ਨੋਪਪਦ੍ਯਤੇ ॥ 2 ॥
ਭ੍ਰਾਤੁਰ੍ਜ੍ਯੇष੍ਠਸ੍ਯ ਯੋ ਭਾਰ੍ਯਾਂ ਜੀਵਤੋ ਮਹਿषੀਂ ਪ੍ਰਿਯਾਮ੍ ।
ਧਰ੍ਮੇਣ ਮਾਤਰਂ ਯਸ੍ਤੁ ਸ੍ਵੀਕਰੋਤਿ ਜੁਗੁਪ੍ਸਿਤਃ ॥ 3 ॥
ਕਥਂ ਸ ਧਰ੍ਮਂ ਜਾਨੀਤੇ ਯੇਨ ਭ੍ਰਾਤ੍ਰਾ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ।
ਯੁਦ੍ਧਾਯਾਭਿਨਿਯੁਕ੍ਤੇਨ ਬਿਲਸ੍ਯ ਪਿਹਿਤਂ ਮੁਖਮ੍ ॥ 4 ॥
ਸਤ੍ਯਾਤ੍ਪਾਣਿਗृਹੀਤਸ਼੍ਚ ਕृਤਕਰ੍ਮਾ ਮਹਾਯਸ਼ਾਃ ।
ਵਿਸ੍ਮृਤੋ ਰਾਘਵੋ ਯੇਨ ਸ ਕਸ੍ਯ ਤੁ ਕृਤਂ ਸ੍ਮਰੇਤ੍ ॥ 5 ॥
ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ੍ਯ ਭਯਾਦ੍ਯੇਨ ਨਾਧਰ੍ਮਭਯਭੀਰੁਣਾ ।
ਆਦਿष੍ਟਾ ਮਾਰ੍ਗਿਤੁਂ ਸੀਤਾਂ ਧਰ੍ਮਮਸ੍ਮਿਨ੍ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍ ॥ 6 ॥
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪਾਪੇ ਕृਤਘ੍ਨੇ ਤੁ ਸ੍ਮृਤਿਹੀਨੇ ਚਲਾਤ੍ਮਨਿ ।
ਆਰ੍ਯਃ ਕੋ ਵਿਸ਼੍ਵਸੇਜ੍ਜਾਤੁ ਤਤ੍ਕੁਲੀਨੋ ਜਿਜੀਵਿषੁਃ ॥ 7 ॥
ਰਾਜ੍ਯੇ ਪੁਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪ੍ਯਸ੍ਸਗੁਣੋ ਵਿਗੁਣੋऽਪਿ ਵਾ ।
ਕਥਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਕੁਲੀਨਂ ਮਾਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵੋ ਜੀਵਯਿष੍ਯਤਿ ॥ 8 ॥
ਭਿਨ੍ਨਮਨ੍ਤ੍ਰੋऽਪਰਾਦ੍ਧਸ਼੍ਚ ਹੀਨਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਕਥਂ ਹ੍ਯਹਮ੍ ।
ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਜੀਵੇਯਮਨਾਥ ਇਵ ਦੁਰ੍ਬਲਃ ॥ 9 ॥
ਪਾਂਸ਼ੁਦਣ੍ਡੇਨ ਹਿ ਮਾਂ ਬਨ੍ਧਨੇ ਨੋਪਪਾਦਯੇਤ੍ ।
ਸ਼ਠਃ ਕ੍ਰੂਰੋ ਨृਸ਼ਂਸਸ਼੍ਚ ਸੁਗ੍ਰੀਵੋ ਰਾਜ੍ਯਕਾਰਣਾਤ੍ ॥ 10 ॥
ਬਨ੍ਧਨਾਦ੍ਵਾऽਵਸਾਦਾਨ੍ਮੇ ਸ਼੍ਰੇਯਃ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ਨਮ੍ ।
ਅਨੁਜਾਨੀਤ ਮਾਂ ਸਰ੍ਵੇ ਗृਹਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੁ ਵਾਨਰਾਃ ॥ 11 ॥
ਅਹਂ ਵਃ ਪ੍ਰਤਿਜਾਨਾਮਿ ਨਾਗਮਿष੍ਯਾਮ੍ਯਹਂ ਪੁਰੀਮ੍ ।
ਇਹੈਵ ਪ੍ਰਾਯਮਾਸਿष੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੇਯੋ ਮਰਣਮੇਵ ਮੇ ॥ 12 ॥
ਅਭਿਵਾਦਨਪੂਰ੍ਵਂ ਹਿ ਰਾਘਵੌ ਬਲਸ਼ਾਲਿਨੌ ।
ਅਭਿਵਾਦਨਪੂਰ੍ਵਂ ਤੁ ਰਾਜਾ ਕੁਸ਼ਲਮੇਵ ਚ ॥ 13 ॥
ਵਾਚ੍ਯਸ੍ਤਾਤੋ ਯਵੀਯਾਨ੍ਮੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵੋ ਵਾਨਰੇਸ਼੍ਵਰਃ ।
ਆਰੋਗ੍ਯਪੂਰ੍ਵਂ ਕੁਸ਼ਲਂ ਵਾਚ੍ਯਾ ਮਾਤਾ ਰੁਮਾ ਚ ਮੇ ॥ 14 ॥
ਮਾਤਰਂ ਚੈਵ ਮੇ ਤਾਰਾਮਾਸ਼੍ਵਾਸਯਿਤੁਮਰ੍ਹਥ ।
ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਿਯਪੁਤ੍ਰਾ ਸਾ ਸਾਨੁਕ੍ਰੋਸ਼ਾ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀ ॥ 15 ॥
ਵਿਨष੍ਟਮਿਹ ਮਾਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਹਾਸ੍ਯਤਿ ਜੀਵਿਤਮ੍ ।
ਏਤਾਵਦੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਚਨਂ ਵृਦ੍ਧਾਂਸ੍ਤਾਨਭਿਵਾਦ੍ਯ ਚ ॥ 16 ॥
ਵਿਵੇਸ਼ ਚਾਙ੍ਗਦੋ ਭੂਮੌ ਰੁਦਨ੍ਦਰ੍ਭੇषੁ ਦੁਰ੍ਮਨਾਃ ।
ਤਸ੍ਯ ਸਂਵਿਸ਼ਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਰੁਦਨ੍ਤੋ ਵਾਨਰਰ੍षਭਾਃ ॥ 17 ॥
ਨਯਨੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਮੁਮੁਚੁਰੁष੍ਣਂ ਵੈ ਵਾਰਿ ਦੁਃਖਿਤਾਃ ।
ਸੁਗ੍ਰੀਵਂ ਚੈਵ ਨਿਨ੍ਦਨ੍ਤਃ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵਾਲਿਨਮ੍ ॥ 18 ॥
ਪਰਿਵਾਰ੍ਯਾਙ੍ਗਦਂ ਸਰ੍ਵੇ ਵ੍ਯਵਸਨ੍ਪ੍ਰਾਯਮਾਸਿਤੁਮ੍ ।
ਮਤਂ ਤਦ੍ਵਾਲਿਪੁਤ੍ਰਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਪ੍ਲਵਗਰ੍षਭਾਃ ॥ 19 ॥
ਉਪਸ੍ਪृਸ਼੍ਯੋਦਕਂ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਙ੍ਮੁਖਾਸ੍ਸਮੁਪਾਵਿਸ਼ਨ੍ ।
ਦਕ੍षਿਣਾਗ੍ਰੇषੁ ਦਰ੍ਭੇषੁ ਉਦਕ੍ਤੀਰਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ॥ 20 ॥
ਮੁਮੂਰ੍षਵੋ ਹਰਿਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਏਤਤ੍ ਕ੍षਮਮਿਤਿ ਸ੍ਮ ਹ ।
ਰਾਮਸ੍ਯ ਵਨਵਾਸਂ ਚ ਕ੍षਯਂ ਦਸ਼ਰਥਸ੍ਯ ਚ ॥ 21 ॥
ਜਨਸ੍ਥਾਨਵਧਂ ਚੈਵ ਵਧਂ ਚੈਵ ਜਟਾਯੁषਃ ।
ਹਰਣਂ ਚੈਵ ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਵਾਲਿਨਸ਼੍ਚ ਵਧਂ ਰਣੇ ॥ 22 ॥
ਰਾਮਕੋਪਂ ਚ ਵਦਤਾਂ ਹਰੀਣਾਂ ਭਯਮਾਗਤਮ੍ ।
ਸ ਸਂਵਿਸ਼ਦ੍ਭਿਬਹੁਭਿਰ੍ਮਹੀਧਰੋ ਮਹਾਦ੍ਰਿਕੂਟਪ੍ਰਤਿਮੈਃ ਪ੍ਲਵਙ੍ਗਮੈਃ ।
ਬਭੂਵ ਸਨ੍ਨਾਦਿਤਨਿਰ੍ਦਰਾਨ੍ਤਰੋ ਭृਸ਼ਂ ਨਦਦ੍ਭਿਰ੍ਜਲਦੈਰਿਵੋਲ੍ਬਣੈਃ ॥ 23 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡੇ ਪਞ੍ਚਪਞ੍ਚਾਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha pañcapañcāśassargaḥ |
śrutvā hanumato vākyaṃ praśritaṃ dharmasaṃhitam |
svāmisatkārasaṃyuktamaṅgado vākyamabravīt || 1 ||
sthairyamātmamanaśśaucamānṛśaṃsyamathā'rjavam |
vikramaścaiva dhairyaṃ ca sugrīve nopapadyate || 2 ||
bhrāturjyeṣṭhasya yo bhāryāṃ jīvato mahiṣīṃ priyām |
dharmeṇa mātaraṃ yastu svīkaroti jugupsitaḥ || 3 ||
kathaṃ sa dharmaṃ jānīte yena bhrātrā mahātmanā |
yuddhāyābhiniyuktena bilasya pihitaṃ mukham || 4 ||
satyātpāṇigṛhītaśca kṛtakarmā mahāyaśāḥ |
vismṛto rāghavo yena sa kasya tu kṛtaṃ smaret || 5 ||
lakṣmaṇasya bhayādyena nādharmabhayabhīruṇā |
ādiṣṭā mārgituṃ sītāṃ dharmamasminkathaṃ bhavet || 6 ||
tasminpāpe kṛtaghne tu smṛtihīne calātmani |
āryaḥ ko viśvasejjātu tatkulīno jijīviṣuḥ || 7 ||
rājye putraḥ pratiṣṭhāpyassaguṇo viguṇo'pi vā |
kathaṃ śatrukulīnaṃ māṃ sugrīvo jīvayiṣyati || 8 ||
bhinnamantro'parāddhaśca hīnaśaktiḥ kathaṃ hyaham |
kiṣkindhāṃ prāpya jīveyamanātha iva durbalaḥ || 9 ||
pāṃśudaṇḍena hi māṃ bandhane nopapādayet |
śaṭhaḥ krūro nṛśaṃsaśca sugrīvo rājyakāraṇāt || 10 ||
bandhanādvā'vasādānme śreyaḥ prāyopaveśanam |
anujānīta māṃ sarve gṛhaṃ gacchantu vānarāḥ || 11 ||
ahaṃ vaḥ pratijānāmi nāgamiṣyāmyahaṃ purīm |
ihaiva prāyamāsiṣye śreyo maraṇameva me || 12 ||
abhivādanapūrvaṃ hi rāghavau balaśālinau |
abhivādanapūrvaṃ tu rājā kuśalameva ca || 13 ||
vācyastāto yavīyānme sugrīvo vānareśvaraḥ |
ārogyapūrvaṃ kuśalaṃ vācyā mātā rumā ca me || 14 ||
mātaraṃ caiva me tārāmāśvāsayitumarhatha |
prakṛtyā priyaputrā sā sānukrośā tapasvinī || 15 ||
vinaṣṭamiha māṃ śrutvā vyaktaṃ hāsyati jīvitam |
etāvaduktvā vacanaṃ vṛddhāṃstānabhivādya ca || 16 ||
viveśa cāṅgado bhūmau rudandarbheṣu durmanāḥ |
tasya saṃviśatastatra rudanto vānararṣabhāḥ || 17 ||
nayanebhyaḥ pramumucuruṣṇaṃ vai vāri duḥkhitāḥ |
sugrīvaṃ caiva nindantaḥ praśaṃsantaśca vālinam || 18 ||
parivāryāṅgadaṃ sarve vyavasanprāyamāsitum |
mataṃ tadvāliputrasya vijñāya plavagarṣabhāḥ || 19 ||
upaspṛśyodakaṃ tatra prāṅmukhāssamupāviśan |
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu udaktīraṃ samāśritāḥ || 20 ||
mumūrṣavo hariśreṣṭhā etat kṣamamiti sma ha |
rāmasya vanavāsaṃ ca kṣayaṃ daśarathasya ca || 21 ||
janasthānavadhaṃ caiva vadhaṃ caiva jaṭāyuṣaḥ |
haraṇaṃ caiva vaidehyā vālinaśca vadhaṃ raṇe || 22 ||
rāmakopaṃ ca vadatāṃ harīṇāṃ bhayamāgatam |
sa saṃviśadbhibahubhirmahīdharo mahādrikūṭapratimaiḥ plavaṅgamaiḥ |
babhūva sannāditanirdarāntaro bhṛśaṃ nadadbhirjaladairivolbaṇaiḥ || 23 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe pañcapañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ पञ्चपञ्चाशस्सर्गः ।
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम् ।
स्वामिसत्कारसंयुक्तमङ्गदो वाक्यमब्रवीत् ॥ 1 ॥
स्थैर्यमात्ममनश्शौचमानृशंस्यमथाऽर्जवम् ।
विक्रमश्चैव धैर्यं च सुग्रीवे नोपपद्यते ॥ 2 ॥
भ्रातुर्ज्येष्ठस्य यो भार्यां जीवतो महिषीं प्रियाम् ।
धर्मेण मातरं यस्तु स्वीकरोति जुगुप्सितः ॥ 3 ॥
कथं स धर्मं जानीते येन भ्रात्रा महात्मना ।
युद्धायाभिनियुक्तेन बिलस्य पिहितं मुखम् ॥ 4 ॥
सत्यात्पाणिगृहीतश्च कृतकर्मा महायशाः ।
विस्मृतो राघवो येन स कस्य तु कृतं स्मरेत् ॥ 5 ॥
लक्ष्मणस्य भयाद्येन नाधर्मभयभीरुणा ।
आदिष्टा मार्गितुं सीतां धर्ममस्मिन्कथं भवेत् ॥ 6 ॥
तस्मिन्पापे कृतघ्ने तु स्मृतिहीने चलात्मनि ।
आर्यः को विश्वसेज्जातु तत्कुलीनो जिजीविषुः ॥ 7 ॥
राज्ये पुत्रः प्रतिष्ठाप्यस्सगुणो विगुणोऽपि वा ।
कथं शत्रुकुलीनं मां सुग्रीवो जीवयिष्यति ॥ 8 ॥
भिन्नमन्त्रोऽपराद्धश्च हीनशक्तिः कथं ह्यहम् ।
किष्किन्धां प्राप्य जीवेयमनाथ इव दुर्बलः ॥ 9 ॥
पांशुदण्डेन हि मां बन्धने नोपपादयेत् ।
शठः क्रूरो नृशंसश्च सुग्रीवो राज्यकारणात् ॥ 10 ॥
बन्धनाद्वाऽवसादान्मे श्रेयः प्रायोपवेशनम् ।
अनुजानीत मां सर्वे गृहं गच्छन्तु वानराः ॥ 11 ॥
अहं वः प्रतिजानामि नागमिष्याम्यहं पुरीम् ।
इहैव प्रायमासिष्ये श्रेयो मरणमेव मे ॥ 12 ॥
अभिवादनपूर्वं हि राघवौ बलशालिनौ ।
अभिवादनपूर्वं तु राजा कुशलमेव च ॥ 13 ॥
वाच्यस्तातो यवीयान्मे सुग्रीवो वानरेश्वरः ।
आरोग्यपूर्वं कुशलं वाच्या माता रुमा च मे ॥ 14 ॥
मातरं चैव मे तारामाश्वासयितुमर्हथ ।
प्रकृत्या प्रियपुत्रा सा सानुक्रोशा तपस्विनी ॥ 15 ॥
विनष्टमिह मां श्रुत्वा व्यक्तं हास्यति जीवितम् ।
एतावदुक्त्वा वचनं वृद्धांस्तानभिवाद्य च ॥ 16 ॥
विवेश चाङ्गदो भूमौ रुदन्दर्भेषु दुर्मनाः ।
तस्य संविशतस्तत्र रुदन्तो वानरर्षभाः ॥ 17 ॥
नयनेभ्यः प्रमुमुचुरुष्णं वै वारि दुःखिताः ।
सुग्रीवं चैव निन्दन्तः प्रशंसन्तश्च वालिनम् ॥ 18 ॥
परिवार्याङ्गदं सर्वे व्यवसन्प्रायमासितुम् ।
मतं तद्वालिपुत्रस्य विज्ञाय प्लवगर्षभाः ॥ 19 ॥
उपस्पृश्योदकं तत्र प्राङ्मुखास्समुपाविशन् ।
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु उदक्तीरं समाश्रिताः ॥ 20 ॥
मुमूर्षवो हरिश्रेष्ठा एतत् क्षममिति स्म ह ।
रामस्य वनवासं च क्षयं दशरथस्य च ॥ 21 ॥
जनस्थानवधं चैव वधं चैव जटायुषः ।
हरणं चैव वैदेह्या वालिनश्च वधं रणे ॥ 22 ॥
रामकोपं च वदतां हरीणां भयमागतम् ।
स संविशद्भिबहुभिर्महीधरो महाद्रिकूटप्रतिमैः प्लवङ्गमैः ।
बभूव सन्नादितनिर्दरान्तरो भृशं नदद्भिर्जलदैरिवोल्बणैः ॥ 23 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चपञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha pañcapañcāśassargaḥ |
śrutvā hanumato vākyaṃ praśritaṃ dharmasaṃhitam |
svāmisatkārasaṃyuktamaṅgado vākyamabravīt || 1 ||
sthairyamātmamanaśśaucamānṛśaṃsyamathā'rjavam |
vikramaścaiva dhairyaṃ ca sugrīve nopapadyate || 2 ||
bhrāturjyeṣṭhasya yo bhāryāṃ jīvato mahiṣīṃ priyām |
dharmeṇa mātaraṃ yastu svīkaroti jugupsitaḥ || 3 ||
kathaṃ sa dharmaṃ jānīte yena bhrātrā mahātmanā |
yuddhāyābhiniyuktena bilasya pihitaṃ mukham || 4 ||
satyātpāṇigṛhītaśca kṛtakarmā mahāyaśāḥ |
vismṛto rāghavo yena sa kasya tu kṛtaṃ smaret || 5 ||
lakṣmaṇasya bhayādyena nādharmabhayabhīruṇā |
ādiṣṭā mārgituṃ sītāṃ dharmamasminkathaṃ bhavet || 6 ||
tasminpāpe kṛtaghne tu smṛtihīne calātmani |
āryaḥ ko viśvasejjātu tatkulīno jijīviṣuḥ || 7 ||
rājye putraḥ pratiṣṭhāpyassaguṇo viguṇo'pi vā |
kathaṃ śatrukulīnaṃ māṃ sugrīvo jīvayiṣyati || 8 ||
bhinnamantro'parāddhaśca hīnaśaktiḥ kathaṃ hyaham |
kiṣkindhāṃ prāpya jīveyamanātha iva durbalaḥ || 9 ||
pāṃśudaṇḍena hi māṃ bandhane nopapādayet |
śaṭhaḥ krūro nṛśaṃsaśca sugrīvo rājyakāraṇāt || 10 ||
bandhanādvā'vasādānme śreyaḥ prāyopaveśanam |
anujānīta māṃ sarve gṛhaṃ gacchantu vānarāḥ || 11 ||
ahaṃ vaḥ pratijānāmi nāgamiṣyāmyahaṃ purīm |
ihaiva prāyamāsiṣye śreyo maraṇameva me || 12 ||
abhivādanapūrvaṃ hi rāghavau balaśālinau |
abhivādanapūrvaṃ tu rājā kuśalameva ca || 13 ||
vācyastāto yavīyānme sugrīvo vānareśvaraḥ |
ārogyapūrvaṃ kuśalaṃ vācyā mātā rumā ca me || 14 ||
mātaraṃ caiva me tārāmāśvāsayitumarhatha |
prakṛtyā priyaputrā sā sānukrośā tapasvinī || 15 ||
vinaṣṭamiha māṃ śrutvā vyaktaṃ hāsyati jīvitam |
etāvaduktvā vacanaṃ vṛddhāṃstānabhivādya ca || 16 ||
viveśa cāṅgado bhūmau rudandarbheṣu durmanāḥ |
tasya saṃviśatastatra rudanto vānararṣabhāḥ || 17 ||
nayanebhyaḥ pramumucuruṣṇaṃ vai vāri duḥkhitāḥ |
sugrīvaṃ caiva nindantaḥ praśaṃsantaśca vālinam || 18 ||
parivāryāṅgadaṃ sarve vyavasanprāyamāsitum |
mataṃ tadvāliputrasya vijñāya plavagarṣabhāḥ || 19 ||
upaspṛśyodakaṃ tatra prāṅmukhāssamupāviśan |
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu udaktīraṃ samāśritāḥ || 20 ||
mumūrṣavo hariśreṣṭhā etat kṣamamiti sma ha |
rāmasya vanavāsaṃ ca kṣayaṃ daśarathasya ca || 21 ||
janasthānavadhaṃ caiva vadhaṃ caiva jaṭāyuṣaḥ |
haraṇaṃ caiva vaidehyā vālinaśca vadhaṃ raṇe || 22 ||
rāmakopaṃ ca vadatāṃ harīṇāṃ bhayamāgatam |
sa saṃviśadbhibahubhirmahīdharo mahādrikūṭapratimaiḥ plavaṅgamaiḥ |
babhūva sannāditanirdarāntaro bhṛśaṃ nadadbhirjaladairivolbaṇaiḥ || 23 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe pañcapañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.