ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ହନୁମତୋ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରଶ୍ରିତଂ ଧର୍ମସଂହିତମ୍ ।
ସ୍ଵାମିସତ୍କାରସଂଯୁକ୍ତମଙ୍ଗଦୋ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 1 ॥
ସ୍ଥୈର୍ଯମାତ୍ମମନଶ୍ଶୌଚମାନୃଶଂସ୍ଯମଥାଽର୍ଜଵମ୍ ।
ଵିକ୍ରମଶ୍ଚୈଵ ଧୈର୍ଯଂ ଚ ସୁଗ୍ରୀଵେ ନୋପପଦ୍ଯତେ ॥ 2 ॥
ଭ୍ରାତୁର୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ଯ ଯୋ ଭାର୍ଯାଂ ଜୀଵତୋ ମହିଷୀଂ ପ୍ରିଯାମ୍ ।
ଧର୍ମେଣ ମାତରଂ ଯସ୍ତୁ ସ୍ଵୀକରୋତି ଜୁଗୁପ୍ସିତଃ ॥ 3 ॥
କଥଂ ସ ଧର୍ମଂ ଜାନୀତେ ଯେନ ଭ୍ରାତ୍ରା ମହାତ୍ମନା ।
ଯୁଦ୍ଧାଯାଭିନିଯୁକ୍ତେନ ବିଲସ୍ଯ ପିହିତଂ ମୁଖମ୍ ॥ 4 ॥
ସତ୍ଯାତ୍ପାଣିଗୃହୀତଶ୍ଚ କୃତକର୍ମା ମହାଯଶାଃ ।
ଵିସ୍ମୃତୋ ରାଘଵୋ ଯେନ ସ କସ୍ଯ ତୁ କୃତଂ ସ୍ମରେତ୍ ॥ 5 ॥
ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଭଯାଦ୍ଯେନ ନାଧର୍ମଭଯଭୀରୁଣା ।
ଆଦିଷ୍ଟା ମାର୍ଗିତୁଂ ସୀତାଂ ଧର୍ମମସ୍ମିନ୍କଥଂ ଭଵେତ୍ ॥ 6 ॥
ତସ୍ମିନ୍ପାପେ କୃତଘ୍ନେ ତୁ ସ୍ମୃତିହୀନେ ଚଲାତ୍ମନି ।
ଆର୍ଯଃ କୋ ଵିଶ୍ଵସେଜ୍ଜାତୁ ତତ୍କୁଲୀନୋ ଜିଜୀଵିଷୁଃ ॥ 7 ॥
ରାଜ୍ଯେ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯସ୍ସଗୁଣୋ ଵିଗୁଣୋଽପି ଵା ।
କଥଂ ଶତ୍ରୁକୁଲୀନଂ ମାଂ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଜୀଵଯିଷ୍ଯତି ॥ 8 ॥
ଭିନ୍ନମନ୍ତ୍ରୋଽପରାଦ୍ଧଶ୍ଚ ହୀନଶକ୍ତିଃ କଥଂ ହ୍ଯହମ୍ ।
କିଷ୍କିନ୍ଧାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଜୀଵେଯମନାଥ ଇଵ ଦୁର୍ବଲଃ ॥ 9 ॥
ପାଂଶୁଦଣ୍ଡେନ ହି ମାଂ ବନ୍ଧନେ ନୋପପାଦଯେତ୍ ।
ଶଠଃ କ୍ରୂରୋ ନୃଶଂସଶ୍ଚ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ରାଜ୍ଯକାରଣାତ୍ ॥ 10 ॥
ବନ୍ଧନାଦ୍ଵାଽଵସାଦାନ୍ମେ ଶ୍ରେଯଃ ପ୍ରାଯୋପଵେଶନମ୍ ।
ଅନୁଜାନୀତ ମାଂ ସର୍ଵେ ଗୃହଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ଵାନରାଃ ॥ 11 ॥
ଅହଂ ଵଃ ପ୍ରତିଜାନାମି ନାଗମିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ପୁରୀମ୍ ।
ଇହୈଵ ପ୍ରାଯମାସିଷ୍ଯେ ଶ୍ରେଯୋ ମରଣମେଵ ମେ ॥ 12 ॥
ଅଭିଵାଦନପୂର୍ଵଂ ହି ରାଘଵୌ ବଲଶାଲିନୌ ।
ଅଭିଵାଦନପୂର୍ଵଂ ତୁ ରାଜା କୁଶଲମେଵ ଚ ॥ 13 ॥
ଵାଚ୍ଯସ୍ତାତୋ ଯଵୀଯାନ୍ମେ ସୁଗ୍ରୀଵୋ ଵାନରେଶ୍ଵରଃ ।
ଆରୋଗ୍ଯପୂର୍ଵଂ କୁଶଲଂ ଵାଚ୍ଯା ମାତା ରୁମା ଚ ମେ ॥ 14 ॥
ମାତରଂ ଚୈଵ ମେ ତାରାମାଶ୍ଵାସଯିତୁମର୍ହଥ ।
ପ୍ରକୃତ୍ଯା ପ୍ରିଯପୁତ୍ରା ସା ସାନୁକ୍ରୋଶା ତପସ୍ଵିନୀ ॥ 15 ॥
ଵିନଷ୍ଟମିହ ମାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵ୍ଯକ୍ତଂ ହାସ୍ଯତି ଜୀଵିତମ୍ ।
ଏତାଵଦୁକ୍ତ୍ଵା ଵଚନଂ ଵୃଦ୍ଧାଂସ୍ତାନଭିଵାଦ୍ଯ ଚ ॥ 16 ॥
ଵିଵେଶ ଚାଙ୍ଗଦୋ ଭୂମୌ ରୁଦନ୍ଦର୍ଭେଷୁ ଦୁର୍ମନାଃ ।
ତସ୍ଯ ସଂଵିଶତସ୍ତତ୍ର ରୁଦନ୍ତୋ ଵାନରର୍ଷଭାଃ ॥ 17 ॥
ନଯନେଭ୍ଯଃ ପ୍ରମୁମୁଚୁରୁଷ୍ଣଂ ଵୈ ଵାରି ଦୁଃଖିତାଃ ।
ସୁଗ୍ରୀଵଂ ଚୈଵ ନିନ୍ଦନ୍ତଃ ପ୍ରଶଂସନ୍ତଶ୍ଚ ଵାଲିନମ୍ ॥ 18 ॥
ପରିଵାର୍ଯାଙ୍ଗଦଂ ସର୍ଵେ ଵ୍ଯଵସନ୍ପ୍ରାଯମାସିତୁମ୍ ।
ମତଂ ତଦ୍ଵାଲିପୁତ୍ରସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞାଯ ପ୍ଲଵଗର୍ଷଭାଃ ॥ 19 ॥
ଉପସ୍ପୃଶ୍ଯୋଦକଂ ତତ୍ର ପ୍ରାଙ୍ମୁଖାସ୍ସମୁପାଵିଶନ୍ ।
ଦକ୍ଷିଣାଗ୍ରେଷୁ ଦର୍ଭେଷୁ ଉଦକ୍ତୀରଂ ସମାଶ୍ରିତାଃ ॥ 20 ॥
ମୁମୂର୍ଷଵୋ ହରିଶ୍ରେଷ୍ଠା ଏତତ୍ କ୍ଷମମିତି ସ୍ମ ହ ।
ରାମସ୍ଯ ଵନଵାସଂ ଚ କ୍ଷଯଂ ଦଶରଥସ୍ଯ ଚ ॥ 21 ॥
ଜନସ୍ଥାନଵଧଂ ଚୈଵ ଵଧଂ ଚୈଵ ଜଟାଯୁଷଃ ।
ହରଣଂ ଚୈଵ ଵୈଦେହ୍ଯା ଵାଲିନଶ୍ଚ ଵଧଂ ରଣେ ॥ 22 ॥
ରାମକୋପଂ ଚ ଵଦତାଂ ହରୀଣାଂ ଭଯମାଗତମ୍ ।
ସ ସଂଵିଶଦ୍ଭିବହୁଭିର୍ମହୀଧରୋ ମହାଦ୍ରିକୂଟପ୍ରତିମୈଃ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମୈଃ ।
ବଭୂଵ ସନ୍ନାଦିତନିର୍ଦରାନ୍ତରୋ ଭୃଶଂ ନଦଦ୍ଭିର୍ଜଲଦୈରିଵୋଲ୍ବଣୈଃ ॥ 23 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha pañcapañcāśassargaḥ |
śrutvā hanumato vākyaṃ praśritaṃ dharmasaṃhitam |
svāmisatkārasaṃyuktamaṅgado vākyamabravīt || 1 ||
sthairyamātmamanaśśaucamānṛśaṃsyamathā'rjavam |
vikramaścaiva dhairyaṃ ca sugrīve nopapadyate || 2 ||
bhrāturjyeṣṭhasya yo bhāryāṃ jīvato mahiṣīṃ priyām |
dharmeṇa mātaraṃ yastu svīkaroti jugupsitaḥ || 3 ||
kathaṃ sa dharmaṃ jānīte yena bhrātrā mahātmanā |
yuddhāyābhiniyuktena bilasya pihitaṃ mukham || 4 ||
satyātpāṇigṛhītaśca kṛtakarmā mahāyaśāḥ |
vismṛto rāghavo yena sa kasya tu kṛtaṃ smaret || 5 ||
lakṣmaṇasya bhayādyena nādharmabhayabhīruṇā |
ādiṣṭā mārgituṃ sītāṃ dharmamasminkathaṃ bhavet || 6 ||
tasminpāpe kṛtaghne tu smṛtihīne calātmani |
āryaḥ ko viśvasejjātu tatkulīno jijīviṣuḥ || 7 ||
rājye putraḥ pratiṣṭhāpyassaguṇo viguṇo'pi vā |
kathaṃ śatrukulīnaṃ māṃ sugrīvo jīvayiṣyati || 8 ||
bhinnamantro'parāddhaśca hīnaśaktiḥ kathaṃ hyaham |
kiṣkindhāṃ prāpya jīveyamanātha iva durbalaḥ || 9 ||
pāṃśudaṇḍena hi māṃ bandhane nopapādayet |
śaṭhaḥ krūro nṛśaṃsaśca sugrīvo rājyakāraṇāt || 10 ||
bandhanādvā'vasādānme śreyaḥ prāyopaveśanam |
anujānīta māṃ sarve gṛhaṃ gacchantu vānarāḥ || 11 ||
ahaṃ vaḥ pratijānāmi nāgamiṣyāmyahaṃ purīm |
ihaiva prāyamāsiṣye śreyo maraṇameva me || 12 ||
abhivādanapūrvaṃ hi rāghavau balaśālinau |
abhivādanapūrvaṃ tu rājā kuśalameva ca || 13 ||
vācyastāto yavīyānme sugrīvo vānareśvaraḥ |
ārogyapūrvaṃ kuśalaṃ vācyā mātā rumā ca me || 14 ||
mātaraṃ caiva me tārāmāśvāsayitumarhatha |
prakṛtyā priyaputrā sā sānukrośā tapasvinī || 15 ||
vinaṣṭamiha māṃ śrutvā vyaktaṃ hāsyati jīvitam |
etāvaduktvā vacanaṃ vṛddhāṃstānabhivādya ca || 16 ||
viveśa cāṅgado bhūmau rudandarbheṣu durmanāḥ |
tasya saṃviśatastatra rudanto vānararṣabhāḥ || 17 ||
nayanebhyaḥ pramumucuruṣṇaṃ vai vāri duḥkhitāḥ |
sugrīvaṃ caiva nindantaḥ praśaṃsantaśca vālinam || 18 ||
parivāryāṅgadaṃ sarve vyavasanprāyamāsitum |
mataṃ tadvāliputrasya vijñāya plavagarṣabhāḥ || 19 ||
upaspṛśyodakaṃ tatra prāṅmukhāssamupāviśan |
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu udaktīraṃ samāśritāḥ || 20 ||
mumūrṣavo hariśreṣṭhā etat kṣamamiti sma ha |
rāmasya vanavāsaṃ ca kṣayaṃ daśarathasya ca || 21 ||
janasthānavadhaṃ caiva vadhaṃ caiva jaṭāyuṣaḥ |
haraṇaṃ caiva vaidehyā vālinaśca vadhaṃ raṇe || 22 ||
rāmakopaṃ ca vadatāṃ harīṇāṃ bhayamāgatam |
sa saṃviśadbhibahubhirmahīdharo mahādrikūṭapratimaiḥ plavaṅgamaiḥ |
babhūva sannāditanirdarāntaro bhṛśaṃ nadadbhirjaladairivolbaṇaiḥ || 23 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe pañcapañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ पञ्चपञ्चाशस्सर्गः ।
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम् ।
स्वामिसत्कारसंयुक्तमङ्गदो वाक्यमब्रवीत् ॥ 1 ॥
स्थैर्यमात्ममनश्शौचमानृशंस्यमथाऽर्जवम् ।
विक्रमश्चैव धैर्यं च सुग्रीवे नोपपद्यते ॥ 2 ॥
भ्रातुर्ज्येष्ठस्य यो भार्यां जीवतो महिषीं प्रियाम् ।
धर्मेण मातरं यस्तु स्वीकरोति जुगुप्सितः ॥ 3 ॥
कथं स धर्मं जानीते येन भ्रात्रा महात्मना ।
युद्धायाभिनियुक्तेन बिलस्य पिहितं मुखम् ॥ 4 ॥
सत्यात्पाणिगृहीतश्च कृतकर्मा महायशाः ।
विस्मृतो राघवो येन स कस्य तु कृतं स्मरेत् ॥ 5 ॥
लक्ष्मणस्य भयाद्येन नाधर्मभयभीरुणा ।
आदिष्टा मार्गितुं सीतां धर्ममस्मिन्कथं भवेत् ॥ 6 ॥
तस्मिन्पापे कृतघ्ने तु स्मृतिहीने चलात्मनि ।
आर्यः को विश्वसेज्जातु तत्कुलीनो जिजीविषुः ॥ 7 ॥
राज्ये पुत्रः प्रतिष्ठाप्यस्सगुणो विगुणोऽपि वा ।
कथं शत्रुकुलीनं मां सुग्रीवो जीवयिष्यति ॥ 8 ॥
भिन्नमन्त्रोऽपराद्धश्च हीनशक्तिः कथं ह्यहम् ।
किष्किन्धां प्राप्य जीवेयमनाथ इव दुर्बलः ॥ 9 ॥
पांशुदण्डेन हि मां बन्धने नोपपादयेत् ।
शठः क्रूरो नृशंसश्च सुग्रीवो राज्यकारणात् ॥ 10 ॥
बन्धनाद्वाऽवसादान्मे श्रेयः प्रायोपवेशनम् ।
अनुजानीत मां सर्वे गृहं गच्छन्तु वानराः ॥ 11 ॥
अहं वः प्रतिजानामि नागमिष्याम्यहं पुरीम् ।
इहैव प्रायमासिष्ये श्रेयो मरणमेव मे ॥ 12 ॥
अभिवादनपूर्वं हि राघवौ बलशालिनौ ।
अभिवादनपूर्वं तु राजा कुशलमेव च ॥ 13 ॥
वाच्यस्तातो यवीयान्मे सुग्रीवो वानरेश्वरः ।
आरोग्यपूर्वं कुशलं वाच्या माता रुमा च मे ॥ 14 ॥
मातरं चैव मे तारामाश्वासयितुमर्हथ ।
प्रकृत्या प्रियपुत्रा सा सानुक्रोशा तपस्विनी ॥ 15 ॥
विनष्टमिह मां श्रुत्वा व्यक्तं हास्यति जीवितम् ।
एतावदुक्त्वा वचनं वृद्धांस्तानभिवाद्य च ॥ 16 ॥
विवेश चाङ्गदो भूमौ रुदन्दर्भेषु दुर्मनाः ।
तस्य संविशतस्तत्र रुदन्तो वानरर्षभाः ॥ 17 ॥
नयनेभ्यः प्रमुमुचुरुष्णं वै वारि दुःखिताः ।
सुग्रीवं चैव निन्दन्तः प्रशंसन्तश्च वालिनम् ॥ 18 ॥
परिवार्याङ्गदं सर्वे व्यवसन्प्रायमासितुम् ।
मतं तद्वालिपुत्रस्य विज्ञाय प्लवगर्षभाः ॥ 19 ॥
उपस्पृश्योदकं तत्र प्राङ्मुखास्समुपाविशन् ।
दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु उदक्तीरं समाश्रिताः ॥ 20 ॥
मुमूर्षवो हरिश्रेष्ठा एतत् क्षममिति स्म ह ।
रामस्य वनवासं च क्षयं दशरथस्य च ॥ 21 ॥
जनस्थानवधं चैव वधं चैव जटायुषः ।
हरणं चैव वैदेह्या वालिनश्च वधं रणे ॥ 22 ॥
रामकोपं च वदतां हरीणां भयमागतम् ।
स संविशद्भिबहुभिर्महीधरो महाद्रिकूटप्रतिमैः प्लवङ्गमैः ।
बभूव सन्नादितनिर्दरान्तरो भृशं नदद्भिर्जलदैरिवोल्बणैः ॥ 23 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चपञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha pañcapañcāśassargaḥ |
śrutvā hanumato vākyaṃ praśritaṃ dharmasaṃhitam |
svāmisatkārasaṃyuktamaṅgado vākyamabravīt || 1 ||
sthairyamātmamanaśśaucamānṛśaṃsyamathā'rjavam |
vikramaścaiva dhairyaṃ ca sugrīve nopapadyate || 2 ||
bhrāturjyeṣṭhasya yo bhāryāṃ jīvato mahiṣīṃ priyām |
dharmeṇa mātaraṃ yastu svīkaroti jugupsitaḥ || 3 ||
kathaṃ sa dharmaṃ jānīte yena bhrātrā mahātmanā |
yuddhāyābhiniyuktena bilasya pihitaṃ mukham || 4 ||
satyātpāṇigṛhītaśca kṛtakarmā mahāyaśāḥ |
vismṛto rāghavo yena sa kasya tu kṛtaṃ smaret || 5 ||
lakṣmaṇasya bhayādyena nādharmabhayabhīruṇā |
ādiṣṭā mārgituṃ sītāṃ dharmamasminkathaṃ bhavet || 6 ||
tasminpāpe kṛtaghne tu smṛtihīne calātmani |
āryaḥ ko viśvasejjātu tatkulīno jijīviṣuḥ || 7 ||
rājye putraḥ pratiṣṭhāpyassaguṇo viguṇo'pi vā |
kathaṃ śatrukulīnaṃ māṃ sugrīvo jīvayiṣyati || 8 ||
bhinnamantro'parāddhaśca hīnaśaktiḥ kathaṃ hyaham |
kiṣkindhāṃ prāpya jīveyamanātha iva durbalaḥ || 9 ||
pāṃśudaṇḍena hi māṃ bandhane nopapādayet |
śaṭhaḥ krūro nṛśaṃsaśca sugrīvo rājyakāraṇāt || 10 ||
bandhanādvā'vasādānme śreyaḥ prāyopaveśanam |
anujānīta māṃ sarve gṛhaṃ gacchantu vānarāḥ || 11 ||
ahaṃ vaḥ pratijānāmi nāgamiṣyāmyahaṃ purīm |
ihaiva prāyamāsiṣye śreyo maraṇameva me || 12 ||
abhivādanapūrvaṃ hi rāghavau balaśālinau |
abhivādanapūrvaṃ tu rājā kuśalameva ca || 13 ||
vācyastāto yavīyānme sugrīvo vānareśvaraḥ |
ārogyapūrvaṃ kuśalaṃ vācyā mātā rumā ca me || 14 ||
mātaraṃ caiva me tārāmāśvāsayitumarhatha |
prakṛtyā priyaputrā sā sānukrośā tapasvinī || 15 ||
vinaṣṭamiha māṃ śrutvā vyaktaṃ hāsyati jīvitam |
etāvaduktvā vacanaṃ vṛddhāṃstānabhivādya ca || 16 ||
viveśa cāṅgado bhūmau rudandarbheṣu durmanāḥ |
tasya saṃviśatastatra rudanto vānararṣabhāḥ || 17 ||
nayanebhyaḥ pramumucuruṣṇaṃ vai vāri duḥkhitāḥ |
sugrīvaṃ caiva nindantaḥ praśaṃsantaśca vālinam || 18 ||
parivāryāṅgadaṃ sarve vyavasanprāyamāsitum |
mataṃ tadvāliputrasya vijñāya plavagarṣabhāḥ || 19 ||
upaspṛśyodakaṃ tatra prāṅmukhāssamupāviśan |
dakṣiṇāgreṣu darbheṣu udaktīraṃ samāśritāḥ || 20 ||
mumūrṣavo hariśreṣṭhā etat kṣamamiti sma ha |
rāmasya vanavāsaṃ ca kṣayaṃ daśarathasya ca || 21 ||
janasthānavadhaṃ caiva vadhaṃ caiva jaṭāyuṣaḥ |
haraṇaṃ caiva vaidehyā vālinaśca vadhaṃ raṇe || 22 ||
rāmakopaṃ ca vadatāṃ harīṇāṃ bhayamāgatam |
sa saṃviśadbhibahubhirmahīdharo mahādrikūṭapratimaiḥ plavaṅgamaiḥ |
babhūva sannāditanirdarāntaro bhṛśaṃ nadadbhirjaladairivolbaṇaiḥ || 23 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe pañcapañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.