Meaning —
⏳ The meaning of this text is being prepared (AI translation with an accuracy check). This usually takes a few minutes — this page will refresh when it is ready.
The meaning is ready. Show it.
The meaning could not be prepared right now.
A translation in is not yet available for this text.
The original text and transliteration are shown below.
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ द्वात्रिंशस्सर्गः ।
Shloka 1
अङ्गदस्य वचश्श्रुत्वा सुग्रीवस्सचिवैस्सह ।
लक्ष्मणं कुपितं श्रुत्वा मुमोचासनमात्मवान् ॥ 1 ॥
लक्ष्मणं कुपितं श्रुत्वा मुमोचासनमात्मवान् ॥ 1 ॥
aṅgadasya vacaśśrutvā sugrīvassacivaissaha |
lakṣmaṇaṃ kupitaṃ śrutvā mumocāsanamātmavān || 1 ||
lakṣmaṇaṃ kupitaṃ śrutvā mumocāsanamātmavān || 1 ||
Shloka 2
सचिवानब्रवीद्वाक्यं निश्चित्य गुरुलाघवम् ।
मन्त्रज्ञान्मन्त्रकुशलो मन्त्रेषु परिनिष्ठितान् ॥ 2 ॥
मन्त्रज्ञान्मन्त्रकुशलो मन्त्रेषु परिनिष्ठितान् ॥ 2 ॥
sacivānabravīdvākyaṃ niścitya gurulāghavam |
mantrajñānmantrakuśalo mantreṣu pariniṣṭhitān || 2 ||
mantrajñānmantrakuśalo mantreṣu pariniṣṭhitān || 2 ||
Shloka 3
न मे दुर्व्याहृतं किञ्चिन्नापि मे दुरनुष्ठितम् ।
लक्ष्मणो राघवभ्राता क्रुद्धः किमिति चिन्तये ॥ 3 ॥
लक्ष्मणो राघवभ्राता क्रुद्धः किमिति चिन्तये ॥ 3 ॥
na me durvyāhṛtaṃ kiñcinnāpi me duranuṣṭhitam |
lakṣmaṇo rāghavabhrātā kruddhaḥ kimiti cintaye || 3 ||
lakṣmaṇo rāghavabhrātā kruddhaḥ kimiti cintaye || 3 ||
Shloka 4
असुहृद्भिर्ममामित्रैर्नित्यमन्तरदर्शिभिः ।
मम दोषानसम्भूतान् श्रावितो राघवानुजः ॥ 4 ॥
मम दोषानसम्भूतान् श्रावितो राघवानुजः ॥ 4 ॥
asuhṛdbhirmamāmitrairnityamantaradarśibhiḥ |
mama doṣānasambhūtān śrāvito rāghavānujaḥ || 4 ||
mama doṣānasambhūtān śrāvito rāghavānujaḥ || 4 ||
Shloka 5
अत्र तावद्यथाबुद्धि सर्वैरेव यथाविधि ।
भावस्य निश्चयस्तावद्विज्ञेयो निपुणं शनैः ॥ 5 ॥
भावस्य निश्चयस्तावद्विज्ञेयो निपुणं शनैः ॥ 5 ॥
atra tāvadyathābuddhi sarvaireva yathāvidhi |
bhāvasya niścayastāvadvijñeyo nipuṇaṃ śanaiḥ || 5 ||
bhāvasya niścayastāvadvijñeyo nipuṇaṃ śanaiḥ || 5 ||
Shloka 6
न खल्वस्ति मम त्रासो लक्ष्मणान्नापि राघवात् ।
मित्रं त्वस्थानकुपितं जनयत्येव सम्भ्रमम् ॥ 6 ॥
मित्रं त्वस्थानकुपितं जनयत्येव सम्भ्रमम् ॥ 6 ॥
na khalvasti mama trāso lakṣmaṇānnāpi rāghavāt |
mitraṃ tvasthānakupitaṃ janayatyeva sambhramam || 6 ||
mitraṃ tvasthānakupitaṃ janayatyeva sambhramam || 6 ||
Shloka 7
सर्वथा सुकरं मित्रं दुष्करं परिपालनम् ।
अनित्यत्वाच्छ चित्तानां प्रीतिरल्पेपि भिद्यते ॥ 7 ॥
अनित्यत्वाच्छ चित्तानां प्रीतिरल्पेपि भिद्यते ॥ 7 ॥
sarvathā sukaraṃ mitraṃ duṣkaraṃ paripālanam |
anityatvāccha cittānāṃ prītiralpepi bhidyate || 7 ||
anityatvāccha cittānāṃ prītiralpepi bhidyate || 7 ||
Shloka 8
अतो निमित्तं त्रस्तोहं रामेण तु महात्मना ।
यन्मयोपकृतं शक्यं प्रतिकर्तुं न तन्मया ॥ 8 ॥
यन्मयोपकृतं शक्यं प्रतिकर्तुं न तन्मया ॥ 8 ॥
ato nimittaṃ trastohaṃ rāmeṇa tu mahātmanā |
yanmayopakṛtaṃ śakyaṃ pratikartuṃ na tanmayā || 8 ||
yanmayopakṛtaṃ śakyaṃ pratikartuṃ na tanmayā || 8 ||
Shloka 9
सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हनुमान्हरिपुङ्गवः ।
उवाच स्वेन तर्केण मध्ये वानरमन्त्रिणाम् ॥ 9 ॥
उवाच स्वेन तर्केण मध्ये वानरमन्त्रिणाम् ॥ 9 ॥
sugrīveṇaivamuktastu hanumānharipuṅgavaḥ |
uvāca svena tarkeṇa madhye vānaramantriṇām || 9 ||
uvāca svena tarkeṇa madhye vānaramantriṇām || 9 ||
Shloka 10
सर्वथा नैतदाश्चर्यं यस्त्वं हरिगणेश्वर ।
न विस्मरसि सुस्निग्धमुपकार कृतं शुभम् ॥ 10 ॥
न विस्मरसि सुस्निग्धमुपकार कृतं शुभम् ॥ 10 ॥
sarvathā naitadāścaryaṃ yastvaṃ harigaṇeśvara |
na vismarasi susnigdhamupakāra kṛtaṃ śubham || 10 ||
na vismarasi susnigdhamupakāra kṛtaṃ śubham || 10 ||
Shloka 11
राघवेण तु वीरेण भयमुत्सृज्य दूरतः ।
त्वत्प्रियार्थं हतो वाली शक्रतुल्यपराक्रमः ॥ 11 ॥
त्वत्प्रियार्थं हतो वाली शक्रतुल्यपराक्रमः ॥ 11 ॥
rāghaveṇa tu vīreṇa bhayamutsṛjya dūrataḥ |
tvatpriyārthaṃ hato vālī śakratulyaparākramaḥ || 11 ||
tvatpriyārthaṃ hato vālī śakratulyaparākramaḥ || 11 ||
Shloka 12
सर्वथा प्रणयात्कृद्धो राघवो नात्र संशयः ।
भ्रातरं सम्प्रहितवान्लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ 12 ॥
भ्रातरं सम्प्रहितवान्लक्ष्मणं लक्ष्मिवर्धनम् ॥ 12 ॥
sarvathā praṇayātkṛddho rāghavo nātra saṃśayaḥ |
bhrātaraṃ samprahitavānlakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 12 ||
bhrātaraṃ samprahitavānlakṣmaṇaṃ lakṣmivardhanam || 12 ||
Shloka 13
त्वं प्रमत्तो न जानीषे कालं कालविदां वर ।
फुल्लसप्तच्छदश्यामा प्रवृत्ता तु शरच्छिवा ॥ 13 ॥
फुल्लसप्तच्छदश्यामा प्रवृत्ता तु शरच्छिवा ॥ 13 ॥
tvaṃ pramatto na jānīṣe kālaṃ kālavidāṃ vara |
phullasaptacchadaśyāmā pravṛttā tu śaracchivā || 13 ||
phullasaptacchadaśyāmā pravṛttā tu śaracchivā || 13 ||
Shloka 14
निर्मलग्रहनक्षत्रा द्यौः प्रनष्टवलाहका ।
प्रसन्नाश्च दिशस्सर्वास्सरितश्च सरांसि च ॥ 14 ॥
प्रसन्नाश्च दिशस्सर्वास्सरितश्च सरांसि च ॥ 14 ॥
nirmalagrahanakṣatrā dyauḥ pranaṣṭavalāhakā |
prasannāśca diśassarvāssaritaśca sarāṃsi ca || 14 ||
prasannāśca diśassarvāssaritaśca sarāṃsi ca || 14 ||
Shloka 15
प्राप्तमुद्योगकालं तु नावैषि हरिपुङ्गव ।
त्वं प्रमत्त इति व्यक्तं लक्ष्मणोऽयमिहागतः ॥ 15 ॥
त्वं प्रमत्त इति व्यक्तं लक्ष्मणोऽयमिहागतः ॥ 15 ॥
prāptamudyogakālaṃ tu nāvaiṣi haripuṅgava |
tvaṃ pramatta iti vyaktaṃ lakṣmaṇo'yamihāgataḥ || 15 ||
tvaṃ pramatta iti vyaktaṃ lakṣmaṇo'yamihāgataḥ || 15 ||
Shloka 16
आर्तस्य हृतदारस्य पुरुषं पुरुषान्तरात् ।
वचनं मर्षणीयं ते राघवस्य महात्मनः ॥ 16 ॥
वचनं मर्षणीयं ते राघवस्य महात्मनः ॥ 16 ॥
ārtasya hṛtadārasya puruṣaṃ puruṣāntarāt |
vacanaṃ marṣaṇīyaṃ te rāghavasya mahātmanaḥ || 16 ||
vacanaṃ marṣaṇīyaṃ te rāghavasya mahātmanaḥ || 16 ||
Shloka 17
कृतापराधस्य हि ते नान्यत्पश्याम्यहं क्षमम् ।
अन्तरेणाञ्जलिं बद्ध्वा लक्ष्मणस्य प्रसादनात् ॥ 17 ॥
अन्तरेणाञ्जलिं बद्ध्वा लक्ष्मणस्य प्रसादनात् ॥ 17 ॥
kṛtāparādhasya hi te nānyatpaśyāmyahaṃ kṣamam |
antareṇāñjaliṃ baddhvā lakṣmaṇasya prasādanāt || 17 ||
antareṇāñjaliṃ baddhvā lakṣmaṇasya prasādanāt || 17 ||
Shloka 18
नियुक्तैर्मन्त्रिभिर्वाच्यो ह्यवश्यं पार्थिवो हितम् ।
अत एव भयं त्यक्त्वा ब्रवीम्यवधृतं वचः ॥ 18 ॥
अत एव भयं त्यक्त्वा ब्रवीम्यवधृतं वचः ॥ 18 ॥
niyuktairmantribhirvācyo hyavaśyaṃ pārthivo hitam |
ata eva bhayaṃ tyaktvā bravīmyavadhṛtaṃ vacaḥ || 18 ||
ata eva bhayaṃ tyaktvā bravīmyavadhṛtaṃ vacaḥ || 18 ||
Shloka 19
अभिक्रुद्धस्समर्थो हि चापमुद्यम्य राघवः ।
सदेवासुरगन्धर्वं वशे स्थापयितुं जगत् ॥ 19 ॥
सदेवासुरगन्धर्वं वशे स्थापयितुं जगत् ॥ 19 ॥
abhikruddhassamartho hi cāpamudyamya rāghavaḥ |
sadevāsuragandharvaṃ vaśe sthāpayituṃ jagat || 19 ||
sadevāsuragandharvaṃ vaśe sthāpayituṃ jagat || 19 ||
Shloka 20
न स क्षमः कोपयितुं यः प्रसाद्यः पुनर्भवेत् ।
पूर्वोपकारं स्मरता कृतज्ञेन विशेषतः ॥ 20 ॥
पूर्वोपकारं स्मरता कृतज्ञेन विशेषतः ॥ 20 ॥
na sa kṣamaḥ kopayituṃ yaḥ prasādyaḥ punarbhavet |
pūrvopakāraṃ smaratā kṛtajñena viśeṣataḥ || 20 ||
pūrvopakāraṃ smaratā kṛtajñena viśeṣataḥ || 20 ||
Shloka 21
तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वं सपुत्रस्ससुहृज्जनः ।
राजंस्तिष्ठस्व समये भर्तुर्भार्येव तद्वशः ॥ 21 ॥
राजंस्तिष्ठस्व समये भर्तुर्भार्येव तद्वशः ॥ 21 ॥
tasya mūrdhnā praṇamya tvaṃ saputrassasuhṛjjanaḥ |
rājaṃstiṣṭhasva samaye bharturbhāryeva tadvaśaḥ || 21 ||
rājaṃstiṣṭhasva samaye bharturbhāryeva tadvaśaḥ || 21 ||
Shloka 22
न रामरामानुजशासनं त्वया कपीन्द्र युक्तं मनसाऽप्यपोहितुम् ।
मनो हि ते ज्ञास्यति मानुषं बलं स राघवस्यास्य सुरेन्द्रवर्चसः ॥ 22 ॥
मनो हि ते ज्ञास्यति मानुषं बलं स राघवस्यास्य सुरेन्द्रवर्चसः ॥ 22 ॥
na rāmarāmānujaśāsanaṃ tvayā kapīndra yuktaṃ manasā'pyapohitum |
mano hi te jñāsyati mānuṣaṃ balaṃ sa rāghavasyāsya surendravarcasaḥ || 22 ||
mano hi te jñāsyati mānuṣaṃ balaṃ sa rāghavasyāsya surendravarcasaḥ || 22 ||
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्वात्रिंशस्सर्गः ॥