📚 Valmiki Ramayana · Kishkindha Kanda

4.63 କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡ - ତ୍ରିଷଷ୍ଟିତମ ସର୍ଗଃ

Sarga 63

✍️ Author Maharishi Valmiki 🖋️ Oriya script 🔢 15 verses 29 views
📄 Download PDF
View: Text in this script too →
🖋️ Script: ଓଡ଼ିଆ ▾
⚠️ AI-generated translation — the Marathi meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.
Summary — Marathi
या किष्किन्धाकाण्ड सर्गात संपाती नावाचा पक्षी वानरांना सांगतो की त्याने ऋषींच्या वचनामुळे मृत्यूची बुद्धी सोडून दिली आणि दीर्घ काळ वाट पाहिली. चंद्र स्वर्गात गेल्यावर महाप्रस्थान करण्याचा विचार त्याला संताप देत होता, पण ऋषींच्या वचनांनी त्याला प्राण रक्षणाची बुद्धी दिली. रावणाचे वीर्य जाणून घेत तो म्हणतो की दशरथाच्या स्नेहामुळे मुलाने सीतेचे रक्षण का केले नाही असे विचारतो. नंतर त्याचे दोन्ही पंख पुन्हा उगवतात आणि तो वानरांना सांगतो की त्याच्या पंखांची प्राप्ती ही त्यांच्या यशाची खूण आहे. शेवटी वानरश्रेष्ठ पुन्हा पौरुष प्राप्त करून जनककन्येच्या शोधाकडे अभिजित दिशेकडे जातात.

AI-generated · not yet verified

The Marathi meaning of each verse is shown below the verse.

⚠️ AI-generated translation — the English meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.
Summary — English
Sampati recounts to the monkeys how, after praising him, the eloquent one took leave and entered his dwelling, and how he climbed Mount Vindhya to wait, with a full hundred years now passed. He describes being consumed by grief when the moon reached the great departure, but the sage's words turned back his thought of death and drove away his sorrow. He reflects on Ravana's might and on how Sita's lamentation was heard. Then his wings spring forth again by the power of the sage Nishakara, restoring the strength and valor of his youth, and he tells the monkeys to make effort by every means, for they shall find Sita. Hearing this, the delighted monkeys, their valor equal to the wind, set forth toward the direction presided over by Abhijit in search of the daughter of Janaka.

AI-generated · not yet verified

The English meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —
ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ।
Shloka 1
ଏତୈରନ୍ଯୈଶ୍ଚ ବହୁଭିର୍ଵାକ୍ଯୈର୍ଵାକ୍ଯଵିଶାରଦଃ ।
ମାଂ ପ୍ରଶସ୍ଯାଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାପ୍ଯ ପ୍ରଵିଷ୍ଟସ୍ସ ସ୍ଵମାଲଯମ୍ ॥ 1 ॥
etairanyaiśca bahubhirvākyairvākyaviśāradaḥ |
māṃ praśasyābhyanujñāpya praviṣṭassa svamālayam || 1 ||

Having praised me with these and many other words, that eloquent one took leave of me and entered his own dwelling. AI

अशा आणि इतरही अनेक वाक्यांनी वाक्यविशारद असलेल्या त्या वानराने माझी प्रशंसा करून मला परवानगी दिली आणि तो आपल्या निवासस्थानात प्रवेश करून गेला. AI

Shloka 2
କନ୍ଦରାତ୍ତୁ ଵିସର୍ପିତ୍ଵା ପର୍ଵତସ୍ଯ ଶନୈଶ୍ଶନୈଃ ।
ଅହଂ ଵିନ୍ଧ୍ଯଂ ସମାରୁହ୍ଯ ଭଵତଃ ପ୍ରତିପାଲଯେ ॥ 2 ॥
kandarāttu visarpitvā parvatasya śanaiśśanaiḥ |
ahaṃ vindhyaṃ samāruhya bhavataḥ pratipālaye || 2 ||

Having crept out slowly from the cave of the mountain, I climbed Mount Vindhya and wait for you. AI

मी त्या पर्वताच्या गुहेतून हळूहळू बाहेर पडून विन्ध्य पर्वतावर चढून तुझी वाट पाहत आहे. AI

Shloka 3
ଅଦ୍ଯ ତ୍ଵେତସ୍ଯ କାଲସ୍ଯ ସାଗ୍ରଂ ଵର୍ଷଶତଂ ଗତମ୍ ।
ଦେଶକାଲପ୍ରତୀକ୍ଷୋଽସ୍ମି ହୃଦି କୃତ୍ଵା ମୁନେର୍ଵଚଃ ॥ 3 ॥
adya tvetasya kālasya sāgraṃ varṣaśataṃ gatam |
deśakālapratīkṣo'smi hṛdi kṛtvā munervacaḥ || 3 ||

Today a full hundred years of that time have passed. I have been waiting, watching for the right place and time, holding the sage's words in my heart. AI

आज या कालाचे शंभर वर्षांहून अधिक होऊन गेले आहे. मी मनात ऋषींचे वचन धरून देश आणि काळाची वाट पाहत आहे. AI

Shloka 4
ମହାପ୍ରସ୍ଥାନମାସାଦ୍ଯ ସ୍ଵର୍ଗତେ ତୁ ନିଶାକରେ ।
ମାଂ ନିର୍ଦହତି ସନ୍ତାପୋ ଵିତର୍କୈର୍ବହୁଭିର୍ଵୃତମ୍ ॥ 4 ॥
mahāprasthānamāsādya svargate tu niśākare |
māṃ nirdahati santāpo vitarkairbahubhirvṛtam || 4 ||

When the moon reached the great departure and went to heaven, grief consumed me, surrounded as I was by many doubts. AI

चंद्र स्वर्गात गेल्यावर महाप्रस्थान करून, अनेक तर्कांनी वेढलेल्या मला हा संताप जाळत आहे. AI

Shloka 5
ଉତ୍ଥିତାଂ ମରଣେ ବୁଦ୍ଧିଂ ମୁନିଵାକ୍ଯୈର୍ନିଵର୍ତଯେ ।
ବୁଦ୍ଧିର୍ଯା ତେନ ମେ ଦତ୍ତା ପ୍ରାଣାନାଂ ରକ୍ଷଣାଯ ତୁ ॥ 5 ॥
utthitāṃ maraṇe buddhiṃ munivākyairnivartaye |
buddhiryā tena me dattā prāṇānāṃ rakṣaṇāya tu || 5 ||

The thought of death that arose in me I turn back by the sage's words — that thought which he gave me for the protection of my life. AI

मरणाची जी बुद्धी उत्पन्न झाली होती, ती ऋषींच्या वचनांनी परतवली. त्या ऋषींनी मला प्राण रक्षणासाठी जी बुद्धी दिली होती. AI

Shloka 6
ସା ମେଽପନଯତେ ଦୁଃଖଂ ଦୀପ୍ତେଵାଗ୍ନିଶିଖା ତମଃ ।
ବୁଦ୍ଧ୍ଯତା ଚ ମଯା ଵୀର୍ଯଂ ରାଵଣସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ ॥ 6 ॥
sā me'panayate duḥkhaṃ dīptevāgniśikhā tamaḥ |
buddhyatā ca mayā vīryaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ || 6 ||

That very thought drives away my sorrow, as a blazing flame of fire drives away darkness. And while I pondered the might of the wicked-hearted Ravana — AI

ती बुद्धी माझे दुःख दूर करते, जसे प्रज्वलित अग्नीची ज्योत अंधार दूर करते. आणि मी दुरात्मा रावणाचे वीर्य जाणून घेत आहे. AI

Shloka 7
ପୁତ୍ରସ୍ସନ୍ତର୍ଜିତୋ ଵାଗ୍ଭିର୍ନ ତ୍ରାତା ମୈଥିଲୀ କଥମ୍ ।
ତସ୍ଯା ଵିଲପିତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୌ ଚ ସୀତାଵିନାକୃତୌ ॥ 7 ॥
putrassantarjito vāgbhirna trātā maithilī katham |
tasyā vilapitaṃ śrutvā tau ca sītāvinākṛtau || 7 ||

how could the daughter of Mithila not be rescued when his son was threatened with words? Having heard her lamentation, and that those two were bereft of Sita — AI

मुलगा वचनांनी दटावला गेला, तरी मैथिलीचे रक्षण का झाले नाही? तिचे विलाप ऐकून आणि ते दोघे सीतेविना झालेले पाहून. AI

Shloka 8
ନ ମେ ଦଶରଥସ୍ନେହାତ୍ପୁତ୍ରେଣୋତ୍ପାଦିତଂ ପ୍ରିଯମ୍ ।
ତସ୍ଯ ତ୍ଵେଵଂ ବ୍ରୁଵାଣସ୍ଯ ସମ୍ପାତେର୍ଵାନରୈସ୍ସହ ॥ 8 ॥
na me daśarathasnehātputreṇotpāditaṃ priyam |
tasya tvevaṃ bruvāṇasya sampātervānaraissaha || 8 ||

by my affection for Dasharatha, no dear thing was produced for me by his son. While he was thus speaking, together with the monkeys, Sampati — AI

दशरथाच्या स्नेहामुळे मुलाने मला प्रिय उत्पन्न केले नाही. असे बोलणाऱ्या त्या संपातीचे वानरांसह. AI

Shloka 9
ଉତ୍ପେତତୁସ୍ତଦା ପକ୍ଷୌ ସମକ୍ଷଂ ଵନଚାରିଣାମ୍ ।
ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଵାଂ ତନୁଂ ପକ୍ଷୈରୁଦ୍ଗତୈରରୁଣଚ୍ଛଦୈଃ ॥ 9 ॥
utpetatustadā pakṣau samakṣaṃ vanacāriṇām |
sa dṛṣṭvā svāṃ tanuṃ pakṣairudgatairaruṇacchadaiḥ || 9 ||

Then his wings sprang forth in the sight of the forest-dwelling creatures. Seeing his own body with its risen wings of reddish feathers, AI

तेव्हा वनात विचरणाऱ्या प्राण्यांसमक्ष त्याचे दोन्ही पंख उगवले. त्या लाल रंगाच्या पिसांनी युक्त उगवलेल्या पंखांनी आपले शरीर पाहून तो (संपाती) ... AI

Shloka 10
ପ୍ରହର୍ଷମତୁଲଂ ଲେଭେ ଵାନରାଂଶ୍ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍ ।
ଋଷେର୍ନିଶାକରସ୍ଯୈଵ ପ୍ରଭାଵାଦମିତାତ୍ମନଃ ॥ 10 ॥
praharṣamatulaṃ lebhe vānarāṃścedamabravīt |
ṛṣerniśākarasyaiva prabhāvādamitātmanaḥ || 10 ||

he obtained unequalled joy and said this to the monkeys: "By the power of the sage Nishakara, whose soul is immeasurable, AI

त्याला अतुलनीय आनंद झाला आणि तो वानरांना म्हणाला, 'अमितात्मा असलेल्या निशाकर ऋषींच्याच प्रभावाने ...' AI

Shloka 11
ଆଦିତ୍ଯରଶ୍ମିନିର୍ଦଗ୍ଧୌ ପକ୍ଷୌ ମେ ପୁନରୁପସ୍ଥିତୌ ।
ଯୌଵନେ ଵର୍ତମାନସ୍ଯ ମମାସୀଦ୍ଯଃ ପରାକ୍ରମଃ ॥ 11 ॥
ādityaraśminirdagdhau pakṣau me punarupasthitau |
yauvane vartamānasya mamāsīdyaḥ parākramaḥ || 11 ||

my wings, which had been burned by the rays of the sun, have come back again — the prowess that was mine when I was in my youth. AI

सूर्याच्या किरणांनी भाजलेले माझे दोन्ही पंख पुन्हा प्राप्त झाले आहेत. यौवनात असताना माझे जे पराक्रम होते ... AI

Shloka 12
ତମେଵାଦ୍ଯାଵଗଚ୍ଛାମି ବଲଂ ପୌରୁଷମେଵ ଚ ।
ସର୍ଵଥା କ୍ରିଯତାଂ ଯତ୍ନ ସ୍ସୀତାମଧିଗମିଷ୍ଯଥ ॥ 12 ॥
tamevādyāvagacchāmi balaṃ pauruṣameva ca |
sarvathā kriyatāṃ yatna ssītāmadhigamiṣyatha || 12 ||

That very strength and manly valor I now perceive. By every means make effort; you shall find Sita. AI

तेच बल आणि पौरुष आज मी ओळखत आहे. सर्व प्रकारे प्रयत्न करा, तुम्ही सीतेला शोधून काढाल. AI

Shloka 13
ପକ୍ଷଲାଭୋ ମମାଯଂ ଵସ୍ସିଦ୍ଧିପ୍ରତ୍ଯଯକାରକଃ ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସ ତାନ୍ହରୀନ୍ ସର୍ଵାନ୍ସମ୍ପାତିଃ ପତଗୋତ୍ତମଃ ॥ 13 ॥
pakṣalābho mamāyaṃ vassiddhipratyayakārakaḥ |
ityuktvā sa tānharīn sarvānsampātiḥ patagottamaḥ || 13 ||

This recovery of my wings is for you a cause of confidence in success. Having said this to all those monkeys, Sampati, the foremost of birds, AI

माझ्या पंखांची प्राप्ती ही तुमच्या यशाची खूण आहे. असे म्हणून तो पक्षीश्रेष्ठ संपाती सर्व वानरांना म्हणाला ... AI

Shloka 14
ଉତ୍ପପାତ ଗିରେଶ୍ଶୃଙ୍ଗାଜ୍ଜିଜ୍ଞାସୁଃ ଖଗମୋ ଗତିମ୍ ।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପ୍ରତିସଂହୃଷ୍ଟମାନସାଃ ॥ 14 ॥
utpapāta gireśśṛṅgājjijñāsuḥ khagamo gatim |
tasya tadvacanaṃ śrutvā pratisaṃhṛṣṭamānasāḥ || 14 ||

sprang up from the mountain's peak, eager to test his power of flight. Hearing that speech of his, with greatly delighted minds AI

आकाशात उडण्याची गती जाणून घेण्याची इच्छा बाळगून तो पर्वताच्या शिखरावरून उडाला. त्याचे ते वचन ऐकून अत्यंत हर्षित मनाचे ... AI

Shloka 15
ବଭୂଵୁର୍ହରିଶାର୍ଦୂଲା ଵିକ୍ରମାଭ୍ଯୁଦଯୋନ୍ମୁଖାଃ ।
ଅଥ ପଵନସମାନଵିକ୍ରମାଃ ପ୍ଲଵଗଵରାଃ ପ୍ରତିଲବ୍ଧପୌରୁଷାଃ ।
ଅଭିଜିଦଭିମୁଖା ଦିଶଂ ଯଯୁ ର୍ଜନକସୁତାପରିମାର୍ଗଣୋନ୍ମୁଖାଃ ॥ 15 ॥
babhūvurhariśārdūlā vikramābhyudayonmukhāḥ |
atha pavanasamānavikramāḥ plavagavarāḥ pratilabdhapauruṣāḥ |
abhijidabhimukhā diśaṃ yayu rjanakasutāparimārgaṇonmukhāḥ || 15 ||

those tigers among monkeys became intent upon the rise of their valor. Then the foremost of leaping monkeys, whose valor equaled the wind and who had regained their prowess, set forth facing the direction presided over by Abhijit, intent on the search for the daughter of Janaka. AI

ते वानरश्रेष्ठ पराक्रमाच्या उदयाकडे उन्मुख झाले. नंतर वायूप्रमाणे पराक्रम असलेले, पुन्हा पौरुष प्राप्त केलेले ते श्रेष्ठ वानर जनककन्येच्या शोधाकडे उन्मुख होऊन अभिजित दिशेकडे गेले. AI

ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିଷଷ୍ଟିତମସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ त्रिषष्टितमस्सर्गः ।
एतैरन्यैश्च बहुभिर्वाक्यैर्वाक्यविशारदः ।
मां प्रशस्याभ्यनुज्ञाप्य प्रविष्टस्स स्वमालयम् ॥ 1 ॥
कन्दरात्तु विसर्पित्वा पर्वतस्य शनैश्शनैः ।
अहं विन्ध्यं समारुह्य भवतः प्रतिपालये ॥ 2 ॥
अद्य त्वेतस्य कालस्य साग्रं वर्षशतं गतम् ।
देशकालप्रतीक्षोऽस्मि हृदि कृत्वा मुनेर्वचः ॥ 3 ॥
महाप्रस्थानमासाद्य स्वर्गते तु निशाकरे ।
मां निर्दहति सन्तापो वितर्कैर्बहुभिर्वृतम् ॥ 4 ॥
उत्थितां मरणे बुद्धिं मुनिवाक्यैर्निवर्तये ।
बुद्धिर्या तेन मे दत्ता प्राणानां रक्षणाय तु ॥ 5 ॥
सा मेऽपनयते दुःखं दीप्तेवाग्निशिखा तमः ।
बुद्ध्यता च मया वीर्यं रावणस्य दुरात्मनः ॥ 6 ॥
पुत्रस्सन्तर्जितो वाग्भिर्न त्राता मैथिली कथम् ।
तस्या विलपितं श्रुत्वा तौ च सीताविनाकृतौ ॥ 7 ॥
न मे दशरथस्नेहात्पुत्रेणोत्पादितं प्रियम् ।
तस्य त्वेवं ब्रुवाणस्य सम्पातेर्वानरैस्सह ॥ 8 ॥
उत्पेततुस्तदा पक्षौ समक्षं वनचारिणाम् ।
स दृष्ट्वा स्वां तनुं पक्षैरुद्गतैररुणच्छदैः ॥ 9 ॥
प्रहर्षमतुलं लेभे वानरांश्चेदमब्रवीत् ।
ऋषेर्निशाकरस्यैव प्रभावादमितात्मनः ॥ 10 ॥
आदित्यरश्मिनिर्दग्धौ पक्षौ मे पुनरुपस्थितौ ।
यौवने वर्तमानस्य ममासीद्यः पराक्रमः ॥ 11 ॥
तमेवाद्यावगच्छामि बलं पौरुषमेव च ।
सर्वथा क्रियतां यत्न स्सीतामधिगमिष्यथ ॥ 12 ॥
पक्षलाभो ममायं वस्सिद्धिप्रत्ययकारकः ।
इत्युक्त्वा स तान्हरीन् सर्वान्सम्पातिः पतगोत्तमः ॥ 13 ॥
उत्पपात गिरेश्शृङ्गाज्जिज्ञासुः खगमो गतिम् ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिसंहृष्टमानसाः ॥ 14 ॥
बभूवुर्हरिशार्दूला विक्रमाभ्युदयोन्मुखाः ।
अथ पवनसमानविक्रमाः प्लवगवराः प्रतिलब्धपौरुषाः ।
अभिजिदभिमुखा दिशं ययु र्जनकसुतापरिमार्गणोन्मुखाः ॥ 15 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिषष्टितमस्सर्गः ॥
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.
🕉 InfoLyter.in