𑌶𑍍𑌰𑍀𑌮𑌦𑍍𑌵𑌾𑌲𑍍𑌮𑍀𑌕𑍀𑌯 𑌰𑌾𑌮𑌾𑌯𑌣𑍇 𑌕𑌿𑌷𑍍𑌕𑌿𑌨𑍍𑌧𑌾𑌕𑌾𑌣𑍍𑌡𑌮𑍍 ।
𑌅𑌥 𑌤𑍍𑌰𑌿𑌷𑌷𑍍𑌟𑌿𑌤𑌮𑌸𑍍𑌸𑌰𑍍𑌗𑌃 ।
𑌏𑌤𑍈𑌰𑌨𑍍𑌯𑍈𑌶𑍍𑌚 𑌬𑌹𑍁𑌭𑌿𑌰𑍍𑌵𑌾𑌕𑍍𑌯𑍈𑌰𑍍𑌵𑌾𑌕𑍍𑌯𑌵𑌿𑌶𑌾𑌰𑌦𑌃 ।
𑌮𑌾𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌶𑌸𑍍𑌯𑌾𑌭𑍍𑌯𑌨𑍁𑌜𑍍𑌞𑌾𑌪𑍍𑌯 𑌪𑍍𑌰𑌵𑌿𑌷𑍍𑌟𑌸𑍍𑌸 𑌸𑍍𑌵𑌮𑌾𑌲𑌯𑌮𑍍 ॥ 1 ॥
𑌕𑌨𑍍𑌦𑌰𑌾𑌤𑍍𑌤𑍁 𑌵𑌿𑌸𑌰𑍍𑌪𑌿𑌤𑍍𑌵𑌾 𑌪𑌰𑍍𑌵𑌤𑌸𑍍𑌯 𑌶𑌨𑍈𑌶𑍍𑌶𑌨𑍈𑌃 ।
𑌅𑌹𑌂 𑌵𑌿𑌨𑍍𑌧𑍍𑌯𑌂 𑌸𑌮𑌾𑌰𑍁𑌹𑍍𑌯 𑌭𑌵𑌤𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌤𑌿𑌪𑌾𑌲𑌯𑍇 ॥ 2 ॥
𑌅𑌦𑍍𑌯 𑌤𑍍𑌵𑍇𑌤𑌸𑍍𑌯 𑌕𑌾𑌲𑌸𑍍𑌯 𑌸𑌾𑌗𑍍𑌰𑌂 𑌵𑌰𑍍𑌷𑌶𑌤𑌂 𑌗𑌤𑌮𑍍 ।
𑌦𑍇𑌶𑌕𑌾𑌲𑌪𑍍𑌰𑌤𑍀𑌕𑍍𑌷𑍋𑌽𑌸𑍍𑌮𑌿 𑌹𑍃𑌦𑌿 𑌕𑍃𑌤𑍍𑌵𑌾 𑌮𑍁𑌨𑍇𑌰𑍍𑌵𑌚𑌃 ॥ 3 ॥
𑌮𑌹𑌾𑌪𑍍𑌰𑌸𑍍𑌥𑌾𑌨𑌮𑌾𑌸𑌾𑌦𑍍𑌯 𑌸𑍍𑌵𑌰𑍍𑌗𑌤𑍇 𑌤𑍁 𑌨𑌿𑌶𑌾𑌕𑌰𑍇 ।
𑌮𑌾𑌂 𑌨𑌿𑌰𑍍𑌦𑌹𑌤𑌿 𑌸𑌨𑍍𑌤𑌾𑌪𑍋 𑌵𑌿𑌤𑌰𑍍𑌕𑍈𑌰𑍍𑌬𑌹𑍁𑌭𑌿𑌰𑍍𑌵𑍃𑌤𑌮𑍍 ॥ 4 ॥
𑌉𑌤𑍍𑌥𑌿𑌤𑌾𑌂 𑌮𑌰𑌣𑍇 𑌬𑍁𑌦𑍍𑌧𑌿𑌂 𑌮𑍁𑌨𑌿𑌵𑌾𑌕𑍍𑌯𑍈𑌰𑍍𑌨𑌿𑌵𑌰𑍍𑌤𑌯𑍇 ।
𑌬𑍁𑌦𑍍𑌧𑌿𑌰𑍍𑌯𑌾 𑌤𑍇𑌨 𑌮𑍇 𑌦𑌤𑍍𑌤𑌾 𑌪𑍍𑌰𑌾𑌣𑌾𑌨𑌾𑌂 𑌰𑌕𑍍𑌷𑌣𑌾𑌯 𑌤𑍁 ॥ 5 ॥
𑌸𑌾 𑌮𑍇𑌽𑌪𑌨𑌯𑌤𑍇 𑌦𑍁𑌃𑌖𑌂 𑌦𑍀𑌪𑍍𑌤𑍇𑌵𑌾𑌗𑍍𑌨𑌿𑌶𑌿𑌖𑌾 𑌤𑌮𑌃 ।
𑌬𑍁𑌦𑍍𑌧𑍍𑌯𑌤𑌾 𑌚 𑌮𑌯𑌾 𑌵𑍀𑌰𑍍𑌯𑌂 𑌰𑌾𑌵𑌣𑌸𑍍𑌯 𑌦𑍁𑌰𑌾𑌤𑍍𑌮𑌨𑌃 ॥ 6 ॥
𑌪𑍁𑌤𑍍𑌰𑌸𑍍𑌸𑌨𑍍𑌤𑌰𑍍𑌜𑌿𑌤𑍋 𑌵𑌾𑌗𑍍𑌭𑌿𑌰𑍍𑌨 𑌤𑍍𑌰𑌾𑌤𑌾 𑌮𑍈𑌥𑌿𑌲𑍀 𑌕𑌥𑌮𑍍 ।
𑌤𑌸𑍍𑌯𑌾 𑌵𑌿𑌲𑌪𑌿𑌤𑌂 𑌶𑍍𑌰𑍁𑌤𑍍𑌵𑌾 𑌤𑍗 𑌚 𑌸𑍀𑌤𑌾𑌵𑌿𑌨𑌾𑌕𑍃𑌤𑍗 ॥ 7 ॥
𑌨 𑌮𑍇 𑌦𑌶𑌰𑌥𑌸𑍍𑌨𑍇𑌹𑌾𑌤𑍍𑌪𑍁𑌤𑍍𑌰𑍇𑌣𑍋𑌤𑍍𑌪𑌾𑌦𑌿𑌤𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌿𑌯𑌮𑍍 ।
𑌤𑌸𑍍𑌯 𑌤𑍍𑌵𑍇𑌵𑌂 𑌬𑍍𑌰𑍁𑌵𑌾𑌣𑌸𑍍𑌯 𑌸𑌮𑍍𑌪𑌾𑌤𑍇𑌰𑍍𑌵𑌾𑌨𑌰𑍈𑌸𑍍𑌸𑌹 ॥ 8 ॥
𑌉𑌤𑍍𑌪𑍇𑌤𑌤𑍁𑌸𑍍𑌤𑌦𑌾 𑌪𑌕𑍍𑌷𑍗 𑌸𑌮𑌕𑍍𑌷𑌂 𑌵𑌨𑌚𑌾𑌰𑌿𑌣𑌾𑌮𑍍 ।
𑌸 𑌦𑍃𑌷𑍍𑌟𑍍𑌵𑌾 𑌸𑍍𑌵𑌾𑌂 𑌤𑌨𑍁𑌂 𑌪𑌕𑍍𑌷𑍈𑌰𑍁𑌦𑍍𑌗𑌤𑍈𑌰𑌰𑍁𑌣𑌚𑍍𑌛𑌦𑍈𑌃 ॥ 9 ॥
𑌪𑍍𑌰𑌹𑌰𑍍𑌷𑌮𑌤𑍁𑌲𑌂 𑌲𑍇𑌭𑍇 𑌵𑌾𑌨𑌰𑌾𑌂𑌶𑍍𑌚𑍇𑌦𑌮𑌬𑍍𑌰𑌵𑍀𑌤𑍍 ।
𑌋𑌷𑍇𑌰𑍍𑌨𑌿𑌶𑌾𑌕𑌰𑌸𑍍𑌯𑍈𑌵 𑌪𑍍𑌰𑌭𑌾𑌵𑌾𑌦𑌮𑌿𑌤𑌾𑌤𑍍𑌮𑌨𑌃 ॥ 10 ॥
𑌆𑌦𑌿𑌤𑍍𑌯𑌰𑌶𑍍𑌮𑌿𑌨𑌿𑌰𑍍𑌦𑌗𑍍𑌧𑍗 𑌪𑌕𑍍𑌷𑍗 𑌮𑍇 𑌪𑍁𑌨𑌰𑍁𑌪𑌸𑍍𑌥𑌿𑌤𑍗 ।
𑌯𑍗𑌵𑌨𑍇 𑌵𑌰𑍍𑌤𑌮𑌾𑌨𑌸𑍍𑌯 𑌮𑌮𑌾𑌸𑍀𑌦𑍍𑌯𑌃 𑌪𑌰𑌾𑌕𑍍𑌰𑌮𑌃 ॥ 11 ॥
𑌤𑌮𑍇𑌵𑌾𑌦𑍍𑌯𑌾𑌵𑌗𑌚𑍍𑌛𑌾𑌮𑌿 𑌬𑌲𑌂 𑌪𑍗𑌰𑍁𑌷𑌮𑍇𑌵 𑌚 ।
𑌸𑌰𑍍𑌵𑌥𑌾 𑌕𑍍𑌰𑌿𑌯𑌤𑌾𑌂 𑌯𑌤𑍍𑌨 𑌸𑍍𑌸𑍀𑌤𑌾𑌮𑌧𑌿𑌗𑌮𑌿𑌷𑍍𑌯𑌥 ॥ 12 ॥
𑌪𑌕𑍍𑌷𑌲𑌾𑌭𑍋 𑌮𑌮𑌾𑌯𑌂 𑌵𑌸𑍍𑌸𑌿𑌦𑍍𑌧𑌿𑌪𑍍𑌰𑌤𑍍𑌯𑌯𑌕𑌾𑌰𑌕𑌃 ।
𑌇𑌤𑍍𑌯𑍁𑌕𑍍𑌤𑍍𑌵𑌾 𑌸 𑌤𑌾𑌨𑍍𑌹𑌰𑍀𑌨𑍍 𑌸𑌰𑍍𑌵𑌾𑌨𑍍𑌸𑌮𑍍𑌪𑌾𑌤𑌿𑌃 𑌪𑌤𑌗𑍋𑌤𑍍𑌤𑌮𑌃 ॥ 13 ॥
𑌉𑌤𑍍𑌪𑌪𑌾𑌤 𑌗𑌿𑌰𑍇𑌶𑍍𑌶𑍃𑌙𑍍𑌗𑌾𑌜𑍍𑌜𑌿𑌜𑍍𑌞𑌾𑌸𑍁𑌃 𑌖𑌗𑌮𑍋 𑌗𑌤𑌿𑌮𑍍 ।
𑌤𑌸𑍍𑌯 𑌤𑌦𑍍𑌵𑌚𑌨𑌂 𑌶𑍍𑌰𑍁𑌤𑍍𑌵𑌾 𑌪𑍍𑌰𑌤𑌿𑌸𑌂𑌹𑍃𑌷𑍍𑌟𑌮𑌾𑌨𑌸𑌾𑌃 ॥ 14 ॥
𑌬𑌭𑍂𑌵𑍁𑌰𑍍𑌹𑌰𑌿𑌶𑌾𑌰𑍍𑌦𑍂𑌲𑌾 𑌵𑌿𑌕𑍍𑌰𑌮𑌾𑌭𑍍𑌯𑍁𑌦𑌯𑍋𑌨𑍍𑌮𑍁𑌖𑌾𑌃 ।
𑌅𑌥 𑌪𑌵𑌨𑌸𑌮𑌾𑌨𑌵𑌿𑌕𑍍𑌰𑌮𑌾𑌃 𑌪𑍍𑌲𑌵𑌗𑌵𑌰𑌾𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌤𑌿𑌲𑌬𑍍𑌧𑌪𑍗𑌰𑍁𑌷𑌾𑌃 ।
𑌅𑌭𑌿𑌜𑌿𑌦𑌭𑌿𑌮𑍁𑌖𑌾 𑌦𑌿𑌶𑌂 𑌯𑌯𑍁 𑌰𑍍𑌜𑌨𑌕𑌸𑍁𑌤𑌾𑌪𑌰𑌿𑌮𑌾𑌰𑍍𑌗𑌣𑍋𑌨𑍍𑌮𑍁𑌖𑌾𑌃 ॥ 15 ॥
𑌇𑌤𑍍𑌯𑌾𑌰𑍍𑌷𑍇 𑌶𑍍𑌰𑍀𑌮𑌦𑍍𑌰𑌾𑌮𑌾𑌯𑌣𑍇 𑌵𑌾𑌲𑍍𑌮𑍀𑌕𑍀𑌯 𑌆𑌦𑌿𑌕𑌾𑌵𑍍𑌯𑍇 𑌕𑌿𑌷𑍍𑌕𑌿𑌨𑍍𑌧𑌾𑌕𑌾𑌣𑍍𑌡𑍇 𑌤𑍍𑌰𑌿𑌷𑌷𑍍𑌟𑌿𑌤𑌮𑌸𑍍𑌸𑌰𑍍𑌗𑌃 ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha triṣaṣṭitamassargaḥ |
etairanyaiśca bahubhirvākyairvākyaviśāradaḥ |
māṃ praśasyābhyanujñāpya praviṣṭassa svamālayam || 1 ||
kandarāttu visarpitvā parvatasya śanaiśśanaiḥ |
ahaṃ vindhyaṃ samāruhya bhavataḥ pratipālaye || 2 ||
adya tvetasya kālasya sāgraṃ varṣaśataṃ gatam |
deśakālapratīkṣo'smi hṛdi kṛtvā munervacaḥ || 3 ||
mahāprasthānamāsādya svargate tu niśākare |
māṃ nirdahati santāpo vitarkairbahubhirvṛtam || 4 ||
utthitāṃ maraṇe buddhiṃ munivākyairnivartaye |
buddhiryā tena me dattā prāṇānāṃ rakṣaṇāya tu || 5 ||
sā me'panayate duḥkhaṃ dīptevāgniśikhā tamaḥ |
buddhyatā ca mayā vīryaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ || 6 ||
putrassantarjito vāgbhirna trātā maithilī katham |
tasyā vilapitaṃ śrutvā tau ca sītāvinākṛtau || 7 ||
na me daśarathasnehātputreṇotpāditaṃ priyam |
tasya tvevaṃ bruvāṇasya sampātervānaraissaha || 8 ||
utpetatustadā pakṣau samakṣaṃ vanacāriṇām |
sa dṛṣṭvā svāṃ tanuṃ pakṣairudgatairaruṇacchadaiḥ || 9 ||
praharṣamatulaṃ lebhe vānarāṃścedamabravīt |
ṛṣerniśākarasyaiva prabhāvādamitātmanaḥ || 10 ||
ādityaraśminirdagdhau pakṣau me punarupasthitau |
yauvane vartamānasya mamāsīdyaḥ parākramaḥ || 11 ||
tamevādyāvagacchāmi balaṃ pauruṣameva ca |
sarvathā kriyatāṃ yatna ssītāmadhigamiṣyatha || 12 ||
pakṣalābho mamāyaṃ vassiddhipratyayakārakaḥ |
ityuktvā sa tānharīn sarvānsampātiḥ patagottamaḥ || 13 ||
utpapāta gireśśṛṅgājjijñāsuḥ khagamo gatim |
tasya tadvacanaṃ śrutvā pratisaṃhṛṣṭamānasāḥ || 14 ||
babhūvurhariśārdūlā vikramābhyudayonmukhāḥ |
atha pavanasamānavikramāḥ plavagavarāḥ pratilabdhapauruṣāḥ |
abhijidabhimukhā diśaṃ yayu rjanakasutāparimārgaṇonmukhāḥ || 15 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe triṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ त्रिषष्टितमस्सर्गः ।
एतैरन्यैश्च बहुभिर्वाक्यैर्वाक्यविशारदः ।
मां प्रशस्याभ्यनुज्ञाप्य प्रविष्टस्स स्वमालयम् ॥ 1 ॥
कन्दरात्तु विसर्पित्वा पर्वतस्य शनैश्शनैः ।
अहं विन्ध्यं समारुह्य भवतः प्रतिपालये ॥ 2 ॥
अद्य त्वेतस्य कालस्य साग्रं वर्षशतं गतम् ।
देशकालप्रतीक्षोऽस्मि हृदि कृत्वा मुनेर्वचः ॥ 3 ॥
महाप्रस्थानमासाद्य स्वर्गते तु निशाकरे ।
मां निर्दहति सन्तापो वितर्कैर्बहुभिर्वृतम् ॥ 4 ॥
उत्थितां मरणे बुद्धिं मुनिवाक्यैर्निवर्तये ।
बुद्धिर्या तेन मे दत्ता प्राणानां रक्षणाय तु ॥ 5 ॥
सा मेऽपनयते दुःखं दीप्तेवाग्निशिखा तमः ।
बुद्ध्यता च मया वीर्यं रावणस्य दुरात्मनः ॥ 6 ॥
पुत्रस्सन्तर्जितो वाग्भिर्न त्राता मैथिली कथम् ।
तस्या विलपितं श्रुत्वा तौ च सीताविनाकृतौ ॥ 7 ॥
न मे दशरथस्नेहात्पुत्रेणोत्पादितं प्रियम् ।
तस्य त्वेवं ब्रुवाणस्य सम्पातेर्वानरैस्सह ॥ 8 ॥
उत्पेततुस्तदा पक्षौ समक्षं वनचारिणाम् ।
स दृष्ट्वा स्वां तनुं पक्षैरुद्गतैररुणच्छदैः ॥ 9 ॥
प्रहर्षमतुलं लेभे वानरांश्चेदमब्रवीत् ।
ऋषेर्निशाकरस्यैव प्रभावादमितात्मनः ॥ 10 ॥
आदित्यरश्मिनिर्दग्धौ पक्षौ मे पुनरुपस्थितौ ।
यौवने वर्तमानस्य ममासीद्यः पराक्रमः ॥ 11 ॥
तमेवाद्यावगच्छामि बलं पौरुषमेव च ।
सर्वथा क्रियतां यत्न स्सीतामधिगमिष्यथ ॥ 12 ॥
पक्षलाभो ममायं वस्सिद्धिप्रत्ययकारकः ।
इत्युक्त्वा स तान्हरीन् सर्वान्सम्पातिः पतगोत्तमः ॥ 13 ॥
उत्पपात गिरेश्शृङ्गाज्जिज्ञासुः खगमो गतिम् ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रतिसंहृष्टमानसाः ॥ 14 ॥
बभूवुर्हरिशार्दूला विक्रमाभ्युदयोन्मुखाः ।
अथ पवनसमानविक्रमाः प्लवगवराः प्रतिलब्धपौरुषाः ।
अभिजिदभिमुखा दिशं ययु र्जनकसुतापरिमार्गणोन्मुखाः ॥ 15 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रिषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha triṣaṣṭitamassargaḥ |
etairanyaiśca bahubhirvākyairvākyaviśāradaḥ |
māṃ praśasyābhyanujñāpya praviṣṭassa svamālayam || 1 ||
kandarāttu visarpitvā parvatasya śanaiśśanaiḥ |
ahaṃ vindhyaṃ samāruhya bhavataḥ pratipālaye || 2 ||
adya tvetasya kālasya sāgraṃ varṣaśataṃ gatam |
deśakālapratīkṣo'smi hṛdi kṛtvā munervacaḥ || 3 ||
mahāprasthānamāsādya svargate tu niśākare |
māṃ nirdahati santāpo vitarkairbahubhirvṛtam || 4 ||
utthitāṃ maraṇe buddhiṃ munivākyairnivartaye |
buddhiryā tena me dattā prāṇānāṃ rakṣaṇāya tu || 5 ||
sā me'panayate duḥkhaṃ dīptevāgniśikhā tamaḥ |
buddhyatā ca mayā vīryaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ || 6 ||
putrassantarjito vāgbhirna trātā maithilī katham |
tasyā vilapitaṃ śrutvā tau ca sītāvinākṛtau || 7 ||
na me daśarathasnehātputreṇotpāditaṃ priyam |
tasya tvevaṃ bruvāṇasya sampātervānaraissaha || 8 ||
utpetatustadā pakṣau samakṣaṃ vanacāriṇām |
sa dṛṣṭvā svāṃ tanuṃ pakṣairudgatairaruṇacchadaiḥ || 9 ||
praharṣamatulaṃ lebhe vānarāṃścedamabravīt |
ṛṣerniśākarasyaiva prabhāvādamitātmanaḥ || 10 ||
ādityaraśminirdagdhau pakṣau me punarupasthitau |
yauvane vartamānasya mamāsīdyaḥ parākramaḥ || 11 ||
tamevādyāvagacchāmi balaṃ pauruṣameva ca |
sarvathā kriyatāṃ yatna ssītāmadhigamiṣyatha || 12 ||
pakṣalābho mamāyaṃ vassiddhipratyayakārakaḥ |
ityuktvā sa tānharīn sarvānsampātiḥ patagottamaḥ || 13 ||
utpapāta gireśśṛṅgājjijñāsuḥ khagamo gatim |
tasya tadvacanaṃ śrutvā pratisaṃhṛṣṭamānasāḥ || 14 ||
babhūvurhariśārdūlā vikramābhyudayonmukhāḥ |
atha pavanasamānavikramāḥ plavagavarāḥ pratilabdhapauruṣāḥ |
abhijidabhimukhā diśaṃ yayu rjanakasutāparimārgaṇonmukhāḥ || 15 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe triṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Grantha script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.