ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଏକଚତ୍ଵାରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତତଃ ପ୍ରସ୍ଥାପ୍ଯ ସୁଗ୍ରୀଵସ୍ତନ୍ମହଦ୍ଵାନରଂ ବଲମ୍ ।
ଦକ୍ଷିଣାଂ ପ୍ରେଷଯାମାସ ଵାନରାନଭିଲକ୍ଷିତାନ୍ ॥ 1 ॥
ନୀଲ ମଗ୍ନିସୁତଂ ଚୈଵ ହନୁମନ୍ତଂ ଚ ଵାନରମ୍ ।
ପିତାମହସୁତଂ ଚୈଵ ଜାମ୍ବଵନ୍ତଂ ମହାବଲମ୍ ॥ 2 ॥
ସୁହୋତ୍ରଂ ଚ ଶରାରିଂ ଚ ଶରଗୁଲ୍ମଂ ତଥୈଵ ଚ ।
ଗଜଂ ଗଵାକ୍ଷଂ ଗଵଯଂ ସୁଷେଣମୃଷଭଂ ତଥା ॥ 3 ॥
ମୈନ୍ଦଂ ଚ ଦ୍ଵିଵିଦଂ ଚୈଵ ଵିଜଯଂ ଗନ୍ଧମାଦନମ୍ ।
ଉଲ୍କାମୁଖମସଙ୍ଗଂ ଚ ହୁତାଶନସୁତାଵୁଭୌ ॥ 4 ॥
ଅଙ୍ଗଦପ୍ରମୁଖାନ୍ଵୀରାନ୍ଵୀରଃ କପିଗଣେଶ୍ଵରଃ ।
ଵେଗଵିକ୍ରମସମ୍ପନ୍ନାନ୍ସନ୍ଦିଦେଶ ଵିଶେଷଵିତ୍ ॥ 5 ॥
ତେଷାମଗ୍ରେସରଂ ଚୈଵ ମହାବଲମଥାଙ୍ଗଦମ୍ ।
ଵିଧାଯ ହରିଵୀରାଣାମାଦିଶଦ୍ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମ୍ ॥ 6 ॥
ଯେ କେଚନ ସମୁଦ୍ଦେଶାସ୍ତସ୍ଯାଂ ଦିଶି ସୁଦୁର୍ଗମାଃ ।
କପୀଶଃ କପିମୁଖ୍ଯାନାଂ ସ ତେଷାଂ ତାନୁଦାହରତ୍ ॥ 7 ॥
ସହସ୍ରଶିରସଂ ଵିନ୍ଧ୍ଯଂ ନାନାଦ୍ରୁମଲତାଯୁତମ୍ ।
ନର୍ମଦାଂ ଚ ନଦୀଂ ରମ୍ଯାଂ ମହୋରଗନିଷେଵିତାମ୍ ॥ 8 ॥
ତତୋ ଗୋଦାଵରୀଂ ରମ୍ଯାଂ କୃଷ୍ଣଵେଣୀଂ ମହାନଦୀମ୍ ।
ଵରଦାଂ ଚ ମହାଭାଗାଂ ମହୋରଗନିଷେଵିତାମ୍ ॥ 9 ॥
ମେଖଲାମୁତ୍କଲାଂ ଚୈଵ ଦଶାର୍ଣନଗରାଣ୍ଯପି ।
ଆଶ୍ଵଵନ୍ତୀମଵନ୍ତୀଂ ଚ ସର୍ଵାମେଵାନୁପଶ୍ଯତ ॥ 10 ॥
ଵିଦର୍ଭାନୃଷିକାଂଶ୍ଚୈଵ ରମ୍ଯାନ୍ମାହିଷକାନପି ।
ତଥା ଵଙ୍ଗାନ୍କଲିଙ୍ଗାଂଶ୍ଚ କୌଶିକାଂଶ୍ଚ ସମନ୍ତତଃ ॥ 11 ॥
ଅନ୍ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯଂ ସପର୍ଵତନଦୀଗୁହାମ୍ ।
ନଦୀଂ ଗୋଦାଵରୀଂ ଚୈଵ ସର୍ଵମେଵାନୁପଶ୍ଯତ ॥ 12 ॥
ତଥୈଵାନ୍ଧ୍ରାଂଶ୍ଚ ପୁଣ୍ଡ୍ରାଂଶ୍ଚ ଚୋଲାନ୍ପାଣ୍ଡ୍ଯାନ୍ତ୍ସ କେରଲାନ୍ ।
ଅଯୋମୁଖଶ୍ଚ ଗନ୍ତଵ୍ଯଃ ପର୍ଵତୋ ଧାତୁମଣ୍ଡିତଃ ॥ 13 ॥
ଵିଚିତ୍ରଶିଖର ଶ୍ଶ୍ରୀମାଂଶ୍ଚିତ୍ରପୁଷ୍ପିତକାନନଃ ।
ସଚନ୍ଦନଵନୋଦ୍ଦେଶୋ ମାର୍ଗିତଵ୍ଯୋ ମହାଗିରିଃ ॥ 14 ॥
ତତସ୍ତାମାପଗାଂ ଦିଵ୍ଯାଂ ପ୍ରସନ୍ନସଲିଲାଂ ଶିଵାମ୍ ।
ତତ୍ର ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯଥ କାଵେରୀଂ ଵିହିତାମପ୍ସରୋଗଣୈଃ ॥ 15 ॥
ତସ୍ଯାସୀନଂ ନଗସ୍ଯାଗ୍ରେ ମଲଯସ୍ଯ ମହୌଜସମ୍ ।
ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯଥାଽଦିତ୍ଯସଙ୍କାଶମଗସ୍ତ୍ଯମୃଷିସତ୍ତମମ୍ ॥ 16 ॥
ତତସ୍ତେନାଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାତାଃ ପ୍ରସନ୍ନେନ ମହାତ୍ମନା ।
ତାମ୍ରପର୍ଣୀଂ ଗ୍ରାହଜୁଷ୍ଟାଂ ତରିଷ୍ଯଥ ମହାନଦୀମ୍ ॥ 17 ॥
ସା ଚନ୍ଦନଵନୈର୍ଦିଵ୍ଯୈ ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନା ଦ୍ଵୀପଶାଲିନୀ ।
କାନ୍ତେଵ ଯୁଵତିଃ କାନ୍ତାଂ ସମୁଦ୍ରମଵଗାହତେ ॥ 18 ॥
ତତୋ ହେମମଯଂ ଦିଵ୍ଯଂ ମୁକ୍ତାମଣିଵିଭୂଷିତମ୍ ।
ଯୁକ୍ତଂ କଵାଟଂ ପାଣ୍ଡ୍ଯାନାଂ ଗତା ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯଥ ଵାନରାଃ ॥ 19 ॥
ତତସ୍ସମୁଦ୍ରମାସାଦ୍ଯ ସମ୍ପ୍ରଧାର୍ଯାର୍ଥନିଶ୍ଚଯମ୍ ।
ଅଗସ୍ତ୍ଯେନାନ୍ତରେ ତତ୍ର ସାଗରେ ଵିନିଵେଶିତଃ ॥ 20 ॥
ଚିତ୍ରନାନାନଗଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ମହେନ୍ଦ୍ରଃ ପର୍ଵତୋତ୍ତମଃ ।
ଜାତରୂପମଯଃ ଶ୍ରୀମାନଵଗାଢୋ ମହାର୍ଣଵମ୍ ॥ 21 ॥
ନାନାଵିଧୈର୍ନଗୈ ସ୍ସର୍ଵୈଲତାଭିଶ୍ଚୋପଶୋଭିତମ୍ ।
ଦେଵର୍ଷିଯକ୍ଷପ୍ରଵରୈରପ୍ସରୋଭିଶ୍ଚ ସେଵିତମ୍ ॥ 22 ॥
ସିଦ୍ଧଚାରଣସଙ୍ଘୈଶ୍ଚ ପ୍ରକୀର୍ଣଂ ସମନୋରମମ୍ ।
ତମୁପୈତି ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ସଦା ପର୍ଵସୁ ପର୍ଵସୁ ॥ 23 ॥
ଦ୍ଵୀପସ୍ତସ୍ଯାପରେ ପାରେ ଶତଯୋଜନମାଯତଃ ।
ଅଗମ୍ଯୋ ମାନୁଷୈର୍ଦୀପ୍ତସ୍ତଂ ମାର୍ଗଧ୍ଵଂ ସମନ୍ତତଃ ॥ 24 ॥
ତତ୍ର ସର୍ଵାତ୍ମନା ସୀତା ମାର୍ଗିତଵ୍ଯା ଵିଶେଷତଃ ।
ସ ହି ଦେଶସ୍ତୁ ଵଧ୍ଯସ୍ଯ ରାଵଣସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ ॥ 25 ॥
ରାକ୍ଷସାଧିପତେର୍ଵାସସ୍ସହସ୍ରାକ୍ଷସମଦ୍ଯୁତେଃ ।
ଦକ୍ଷିଣସ୍ଯ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ମଧ୍ଯେ ତସ୍ଯ ତୁ ରାକ୍ଷସୀ ॥ 26 ॥
ଅଙ୍ଗାରକେତି ଵିଖ୍ଯାତା ଛାଯାମାକୃଷ୍ଯ ଭୋଜିନୀ ।
ଏଵଂ ନିସ୍ସଂଶଯାନ୍କୃତ୍ଵା ସଂଶଯାନ୍ନଷ୍ଟସଂଶଯାଃ ॥ 27 ॥
ମୃଗଯଧ୍ଵଂ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ପତ୍ନୀମମିତତେଜସଃ ।
ତମତିକ୍ରମ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମୀଵାନ୍ସମୁଦ୍ରେ ଶତଯୋଜନେ ॥ 28 ॥
ଗିରିଃ ପୁଷ୍ପିତକୋ ନାମ ସିଦ୍ଧଚାରଣସେଵିତଃ ।
ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯାଂଶୁସଙ୍କାଶସ୍ସାଗରାମ୍ବୁସମାଵୃତଃ ॥ 29 ॥
ଭ୍ରାଜତେ ଵିପୁଲୈଶ୍ଶୃଙ୍ଗୈରମ୍ବରଂ ଵିଲିଖନ୍ନିଵ ।
ତସ୍ଯୈକଂ କାଞ୍ଚନଂ ଶୃଙ୍ଗଂ ସେଵତେଽଯଂ ଦିଵାକରଃ ॥ 30 ॥
ଶ୍ଵେତଂ ରାଜତମେକଂ ଚ ସେଵତେଽଯଂ ନିଶାକରଃ ।
ନ ତଂ କୃତଘ୍ନାଃ ପଶ୍ଯନ୍ତି ନ ନୃଶଂସା ନ ନାସ୍ତିକାଃ ॥ 31 ॥
ପ୍ରଣମ୍ଯ ଶିରସା ଶୈଲଂ ତଂ ଵିମାର୍ଗତ ଵାନରାଃ ।
ତମତିକ୍ରମ୍ଯ ଦୁର୍ଧର୍ଷ ସ୍ସୂର୍ଯଵାନ୍ନାମ ପର୍ଵତଃ ॥ 32 ॥
ଅଧ୍ଵନା ଦୁର୍ଵିଗାହେନ ଯୋଜନାନି ଚତୁର୍ଦଶ ।
ତତସ୍ତମପ୍ଯତିକ୍ରମ୍ଯ ଵୈଦ୍ଯୁତୋ ନାମ ପର୍ଵତଃ ॥ 33 ॥
ସର୍ଵକାମଫଲୈର୍ଵୃକ୍ଷୈ ସ୍ସର୍ଵକାଲମନୋହରୈଃ ।
ତତ୍ର ଭୁକ୍ତ୍ଵା ଵରାର୍ହାଣି ମୂଲାନି ଚ ଫଲାନି ଚ ॥ 34 ॥
ମଧୂନି ପୀତ୍ଵା ମୁଖ୍ଯାନି ପରଂ ଗଚ୍ଛତ ଵାନରାଃ ।
ତତ୍ର ନେତ୍ରମନଃକାନ୍ତଃ କୁଞ୍ଜରୋ ନାମ ପର୍ଵତଃ ॥ 35 ॥
ଅଗସ୍ତ୍ଯଭଵନଂ ଯତ୍ର ନିର୍ମିତଂ ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣା ।
ତତ୍ର ଯୋଜନଵିସ୍ତାରମୁଚ୍ଛ୍ରିତଂ ଦଶଯୋଜନମ୍ ॥ 36 ॥
ଶରଣଂ କାଞ୍ଚନଂ ଦିଵ୍ଯଂ ନାନାରତ୍ନଵିଭୂଷିତମ୍ ।
ତତ୍ର ଭୋଗଵତୀ ନାମ ସର୍ପାଣାମାଲଯଃ ପୁରୀ ॥ 37 ॥
ଵିଶାଲକକ୍ଷ୍ଯା ଦୁର୍ଧର୍ଷା ସର୍ଵତଃ ପରିରକ୍ଷିତା ।
ରକ୍ଷିତା ପନ୍ନଗୈର୍ଘୋରୈସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣଦଷ୍ଟ୍ରୈରୈର୍ମହାଵିଷୈଃ ॥ 38 ॥
ସର୍ପରାଜୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଯସ୍ଯାଂ ଵସତି ଵାସୁକିଃ ।
ନିର୍ଯାଯ ମାର୍ଗିତଵ୍ଯା ଚ ସା ଚ ଭୋଗଵତୀ ପୁରୀ ॥ 39 ॥
ତତ୍ର ଚାନନ୍ତରା ଦେଶା ଯେ କେଚନ ସୁସମ୍ଵୃତାଃ ।
ତଂ ଚ ଦେଶମତିକ୍ରମ୍ଯ ମହାନୃଷଭସଂସ୍ଥିତଃ ॥ 40 ॥
ସର୍ଵରତ୍ନମଯଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଋଷଭୋ ନାମ ପର୍ଵତଃ ।
ଗୋଶୀର୍ଷକଂ ପଦ୍ମକଂ ଚ ହରିଶ୍ଯାମଂ ଚ ଚନ୍ଦନମ୍ ॥ 41 ॥
ଦିଵ୍ଯମୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ଯତ୍ର ତଚ୍ଚୈଵାଗ୍ନିସମପ୍ରଭମ୍ ।
ନ ତୁ ତଚ୍ଚନ୍ଦନଂ ଦୃଷ୍ଟଵା ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ଚ କଦାଚନ ॥ 42 ॥
ରୋହିତା ନାମ ଗନ୍ଧର୍ଵା ଘୋରା ରକ୍ଷନ୍ତି ତଦ୍ଵନମ୍ ।
ତତ୍ର ଗନ୍ଧର୍ଵପତଯଃ ପଞ୍ଚ ସୂର୍ଯସମପ୍ରଭାଃ ॥ 43 ॥
ଶୈଲୂଷୋ ଗ୍ରାମଣୀ ଶ୍ଶିଗ୍ରୁ ଶ୍ଶୁଭ୍ରୋ ବଭ୍ରୁସ୍ତଥୈଵ ଚ ।
ରଵିସୋମାଗ୍ନିଵପୁଷାଂ ନିଵାସଃ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣାମ୍ ॥ 44 ॥
ଅନ୍ତେ ପୃଥିଵ୍ଯା ଦୁର୍ଧର୍ଷାସ୍ତତ୍ର ସ୍ଵର୍ଗଜିତଃ ସ୍ଥିତାଃ ।
ତତଃ ପରଂ ନ ଵସ୍ସେଵ୍ଯଃ ପିତୃଲୋକ ସ୍ସୁଦାରୁଣଃ ॥ 45 ॥
ରାଜଧାନୀ ଯମସ୍ଯୈଷା କଷ୍ଟେନ ତମସା ଵୃତା ।
ଏତାଵଦେଵ ଯୁଷ୍ମାଭିର୍ଵୀରା ଵାନରପୁଙ୍ଗଵାଃ ॥ 46 ॥
ଶକ୍ଯଂ ଵିଚେତୁଂ ଗନ୍ତୁଂ ଵା ନାତୋ ଗତିମତାଂ ଗତିଃ ।
ସର୍ଵମେତତ୍ସମାଲୋକ୍ଯ ଯଚ୍ଚାନ୍ଯଦପି ଦୃଶ୍ଯତେ ॥ 47 ॥
ଗତିଂ ଵିଦିତ୍ଵା ଵୈଦେହ୍ଯା ସ୍ସନ୍ନିଵର୍ତିତୁମର୍ହଥ ।
ଯସ୍ତୁ ମାସାନ୍ନିଵୃତ୍ତୋଽଗ୍ରେ ଦୃଷ୍ଟା ସୀତେତି ଵକ୍ଷ୍ଯତି ॥ 48 ॥
ମତ୍ତୁଲ୍ଯଵିଭଵୋ ଭୋଗୈ ସ୍ସୁଖଂ ସ ଵିହରିଷ୍ଯତି ।
ତତଃ ପ୍ରିଯତରୋ ନାସ୍ତି ମମ ପ୍ରାଣାଦ୍ଵିଶେଷତଃ ॥ 49 ॥
କୃତାପରାଧୋ ବହୁଶୋ ମମ ବନ୍ଧୁର୍ଭଵିଷ୍ଯତି ।
ଅମିତବଲପରାକ୍ରମା ଭଵନ୍ତୋ ଵିପୁଲଗୁଣେଷୁ କୁଲେଷୁ ଚ ପ୍ରସୂତାଃ ।
ମନୁଜପତିସୁତାଂ ଯଥା ଲଭଧ୍ଵଂ ତଦଧିଗୁଣଂ ପୁରୁଷାର୍ଥମାରଭଧ୍ଵମ୍ ॥ 50 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ଏକଚତ୍ଵାରିଂଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekacatvāriṃśassargaḥ |
tataḥ prasthāpya sugrīvastanmahadvānaraṃ balam |
dakṣiṇāṃ preṣayāmāsa vānarānabhilakṣitān || 1 ||
nīla magnisutaṃ caiva hanumantaṃ ca vānaram |
pitāmahasutaṃ caiva jāmbavantaṃ mahābalam || 2 ||
suhotraṃ ca śarāriṃ ca śaragulmaṃ tathaiva ca |
gajaṃ gavākṣaṃ gavayaṃ suṣeṇamṛṣabhaṃ tathā || 3 ||
maindaṃ ca dvividaṃ caiva vijayaṃ gandhamādanam |
ulkāmukhamasaṅgaṃ ca hutāśanasutāvubhau || 4 ||
aṅgadapramukhānvīrānvīraḥ kapigaṇeśvaraḥ |
vegavikramasampannānsandideśa viśeṣavit || 5 ||
teṣāmagresaraṃ caiva mahābalamathāṅgadam |
vidhāya harivīrāṇāmādiśaddakṣiṇāṃ diśam || 6 ||
ye kecana samuddeśāstasyāṃ diśi sudurgamāḥ |
kapīśaḥ kapimukhyānāṃ sa teṣāṃ tānudāharat || 7 ||
sahasraśirasaṃ vindhyaṃ nānādrumalatāyutam |
narmadāṃ ca nadīṃ ramyāṃ mahoraganiṣevitām || 8 ||
tato godāvarīṃ ramyāṃ kṛṣṇaveṇīṃ mahānadīm |
varadāṃ ca mahābhāgāṃ mahoraganiṣevitām || 9 ||
mekhalāmutkalāṃ caiva daśārṇanagarāṇyapi |
āśvavantīmavantīṃ ca sarvāmevānupaśyata || 10 ||
vidarbhānṛṣikāṃścaiva ramyānmāhiṣakānapi |
tathā vaṅgānkaliṅgāṃśca kauśikāṃśca samantataḥ || 11 ||
anvīkṣya daṇḍakāraṇyaṃ saparvatanadīguhām |
nadīṃ godāvarīṃ caiva sarvamevānupaśyata || 12 ||
tathaivāndhrāṃśca puṇḍrāṃśca colānpāṇḍyāntsa keralān |
ayomukhaśca gantavyaḥ parvato dhātumaṇḍitaḥ || 13 ||
vicitraśikhara śśrīmāṃścitrapuṣpitakānanaḥ |
sacandanavanoddeśo mārgitavyo mahāgiriḥ || 14 ||
tatastāmāpagāṃ divyāṃ prasannasalilāṃ śivām |
tatra drakṣyatha kāverīṃ vihitāmapsarogaṇaiḥ || 15 ||
tasyāsīnaṃ nagasyāgre malayasya mahaujasam |
drakṣyathā'dityasaṅkāśamagastyamṛṣisattamam || 16 ||
tatastenābhyanujñātāḥ prasannena mahātmanā |
tāmraparṇīṃ grāhajuṣṭāṃ tariṣyatha mahānadīm || 17 ||
sā candanavanairdivyai pracchannā dvīpaśālinī |
kānteva yuvatiḥ kāntāṃ samudramavagāhate || 18 ||
tato hemamayaṃ divyaṃ muktāmaṇivibhūṣitam |
yuktaṃ kavāṭaṃ pāṇḍyānāṃ gatā drakṣyatha vānarāḥ || 19 ||
tatassamudramāsādya sampradhāryārthaniścayam |
agastyenāntare tatra sāgare viniveśitaḥ || 20 ||
citranānānagaḥ śrīmānmahendraḥ parvatottamaḥ |
jātarūpamayaḥ śrīmānavagāḍho mahārṇavam || 21 ||
nānāvidhairnagai ssarvailatābhiścopaśobhitam |
devarṣiyakṣapravarairapsarobhiśca sevitam || 22 ||
siddhacāraṇasaṅghaiśca prakīrṇaṃ samanoramam |
tamupaiti sahasrākṣaḥ sadā parvasu parvasu || 23 ||
dvīpastasyāpare pāre śatayojanamāyataḥ |
agamyo mānuṣairdīptastaṃ mārgadhvaṃ samantataḥ || 24 ||
tatra sarvātmanā sītā mārgitavyā viśeṣataḥ |
sa hi deśastu vadhyasya rāvaṇasya durātmanaḥ || 25 ||
rākṣasādhipatervāsassahasrākṣasamadyuteḥ |
dakṣiṇasya samudrasya madhye tasya tu rākṣasī || 26 ||
aṅgāraketi vikhyātā chāyāmākṛṣya bhojinī |
evaṃ nissaṃśayānkṛtvā saṃśayānnaṣṭasaṃśayāḥ || 27 ||
mṛgayadhvaṃ narendrasya patnīmamitatejasaḥ |
tamatikramya lakṣmīvānsamudre śatayojane || 28 ||
giriḥ puṣpitako nāma siddhacāraṇasevitaḥ |
candrasūryāṃśusaṅkāśassāgarāmbusamāvṛtaḥ || 29 ||
bhrājate vipulaiśśṛṅgairambaraṃ vilikhanniva |
tasyaikaṃ kāñcanaṃ śṛṅgaṃ sevate'yaṃ divākaraḥ || 30 ||
śvetaṃ rājatamekaṃ ca sevate'yaṃ niśākaraḥ |
na taṃ kṛtaghnāḥ paśyanti na nṛśaṃsā na nāstikāḥ || 31 ||
praṇamya śirasā śailaṃ taṃ vimārgata vānarāḥ |
tamatikramya durdharṣa ssūryavānnāma parvataḥ || 32 ||
adhvanā durvigāhena yojanāni caturdaśa |
tatastamapyatikramya vaidyuto nāma parvataḥ || 33 ||
sarvakāmaphalairvṛkṣai ssarvakālamanoharaiḥ |
tatra bhuktvā varārhāṇi mūlāni ca phalāni ca || 34 ||
madhūni pītvā mukhyāni paraṃ gacchata vānarāḥ |
tatra netramanaḥkāntaḥ kuñjaro nāma parvataḥ || 35 ||
agastyabhavanaṃ yatra nirmitaṃ viśvakarmaṇā |
tatra yojanavistāramucchritaṃ daśayojanam || 36 ||
śaraṇaṃ kāñcanaṃ divyaṃ nānāratnavibhūṣitam |
tatra bhogavatī nāma sarpāṇāmālayaḥ purī || 37 ||
viśālakakṣyā durdharṣā sarvataḥ parirakṣitā |
rakṣitā pannagairghoraistīkṣṇadaṣṭrairairmahāviṣaiḥ || 38 ||
sarparājo mahāprājño yasyāṃ vasati vāsukiḥ |
niryāya mārgitavyā ca sā ca bhogavatī purī || 39 ||
tatra cānantarā deśā ye kecana susamvṛtāḥ |
taṃ ca deśamatikramya mahānṛṣabhasaṃsthitaḥ || 40 ||
sarvaratnamayaḥ śrīmān ṛṣabho nāma parvataḥ |
gośīrṣakaṃ padmakaṃ ca hariśyāmaṃ ca candanam || 41 ||
divyamutpadyate yatra taccaivāgnisamaprabham |
na tu taccandanaṃ dṛṣṭavā spraṣṭavyaṃ ca kadācana || 42 ||
rohitā nāma gandharvā ghorā rakṣanti tadvanam |
tatra gandharvapatayaḥ pañca sūryasamaprabhāḥ || 43 ||
śailūṣo grāmaṇī śśigru śśubhro babhrustathaiva ca |
ravisomāgnivapuṣāṃ nivāsaḥ puṇyakarmaṇām || 44 ||
ante pṛthivyā durdharṣāstatra svargajitaḥ sthitāḥ |
tataḥ paraṃ na vassevyaḥ pitṛloka ssudāruṇaḥ || 45 ||
rājadhānī yamasyaiṣā kaṣṭena tamasā vṛtā |
etāvadeva yuṣmābhirvīrā vānarapuṅgavāḥ || 46 ||
śakyaṃ vicetuṃ gantuṃ vā nāto gatimatāṃ gatiḥ |
sarvametatsamālokya yaccānyadapi dṛśyate || 47 ||
gatiṃ viditvā vaidehyā ssannivartitumarhatha |
yastu māsānnivṛtto'gre dṛṣṭā sīteti vakṣyati || 48 ||
mattulyavibhavo bhogai ssukhaṃ sa vihariṣyati |
tataḥ priyataro nāsti mama prāṇādviśeṣataḥ || 49 ||
kṛtāparādho bahuśo mama bandhurbhaviṣyati |
amitabalaparākramā bhavanto vipulaguṇeṣu kuleṣu ca prasūtāḥ |
manujapatisutāṃ yathā labhadhvaṃ tadadhiguṇaṃ puruṣārthamārabhadhvam || 50 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekacatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ एकचत्वारिंशस्सर्गः ।
ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवस्तन्महद्वानरं बलम् ।
दक्षिणां प्रेषयामास वानरानभिलक्षितान् ॥ 1 ॥
नील मग्निसुतं चैव हनुमन्तं च वानरम् ।
पितामहसुतं चैव जाम्बवन्तं महाबलम् ॥ 2 ॥
सुहोत्रं च शरारिं च शरगुल्मं तथैव च ।
गजं गवाक्षं गवयं सुषेणमृषभं तथा ॥ 3 ॥
मैन्दं च द्विविदं चैव विजयं गन्धमादनम् ।
उल्कामुखमसङ्गं च हुताशनसुतावुभौ ॥ 4 ॥
अङ्गदप्रमुखान्वीरान्वीरः कपिगणेश्वरः ।
वेगविक्रमसम्पन्नान्सन्दिदेश विशेषवित् ॥ 5 ॥
तेषामग्रेसरं चैव महाबलमथाङ्गदम् ।
विधाय हरिवीराणामादिशद्दक्षिणां दिशम् ॥ 6 ॥
ये केचन समुद्देशास्तस्यां दिशि सुदुर्गमाः ।
कपीशः कपिमुख्यानां स तेषां तानुदाहरत् ॥ 7 ॥
सहस्रशिरसं विन्ध्यं नानाद्रुमलतायुतम् ।
नर्मदां च नदीं रम्यां महोरगनिषेविताम् ॥ 8 ॥
ततो गोदावरीं रम्यां कृष्णवेणीं महानदीम् ।
वरदां च महाभागां महोरगनिषेविताम् ॥ 9 ॥
मेखलामुत्कलां चैव दशार्णनगराण्यपि ।
आश्ववन्तीमवन्तीं च सर्वामेवानुपश्यत ॥ 10 ॥
विदर्भानृषिकांश्चैव रम्यान्माहिषकानपि ।
तथा वङ्गान्कलिङ्गांश्च कौशिकांश्च समन्ततः ॥ 11 ॥
अन्वीक्ष्य दण्डकारण्यं सपर्वतनदीगुहाम् ।
नदीं गोदावरीं चैव सर्वमेवानुपश्यत ॥ 12 ॥
तथैवान्ध्रांश्च पुण्ड्रांश्च चोलान्पाण्ड्यान्त्स केरलान् ।
अयोमुखश्च गन्तव्यः पर्वतो धातुमण्डितः ॥ 13 ॥
विचित्रशिखर श्श्रीमांश्चित्रपुष्पितकाननः ।
सचन्दनवनोद्देशो मार्गितव्यो महागिरिः ॥ 14 ॥
ततस्तामापगां दिव्यां प्रसन्नसलिलां शिवाम् ।
तत्र द्रक्ष्यथ कावेरीं विहितामप्सरोगणैः ॥ 15 ॥
तस्यासीनं नगस्याग्रे मलयस्य महौजसम् ।
द्रक्ष्यथाऽदित्यसङ्काशमगस्त्यमृषिसत्तमम् ॥ 16 ॥
ततस्तेनाभ्यनुज्ञाताः प्रसन्नेन महात्मना ।
ताम्रपर्णीं ग्राहजुष्टां तरिष्यथ महानदीम् ॥ 17 ॥
सा चन्दनवनैर्दिव्यै प्रच्छन्ना द्वीपशालिनी ।
कान्तेव युवतिः कान्तां समुद्रमवगाहते ॥ 18 ॥
ततो हेममयं दिव्यं मुक्तामणिविभूषितम् ।
युक्तं कवाटं पाण्ड्यानां गता द्रक्ष्यथ वानराः ॥ 19 ॥
ततस्समुद्रमासाद्य सम्प्रधार्यार्थनिश्चयम् ।
अगस्त्येनान्तरे तत्र सागरे विनिवेशितः ॥ 20 ॥
चित्रनानानगः श्रीमान्महेन्द्रः पर्वतोत्तमः ।
जातरूपमयः श्रीमानवगाढो महार्णवम् ॥ 21 ॥
नानाविधैर्नगै स्सर्वैलताभिश्चोपशोभितम् ।
देवर्षियक्षप्रवरैरप्सरोभिश्च सेवितम् ॥ 22 ॥
सिद्धचारणसङ्घैश्च प्रकीर्णं समनोरमम् ।
तमुपैति सहस्राक्षः सदा पर्वसु पर्वसु ॥ 23 ॥
द्वीपस्तस्यापरे पारे शतयोजनमायतः ।
अगम्यो मानुषैर्दीप्तस्तं मार्गध्वं समन्ततः ॥ 24 ॥
तत्र सर्वात्मना सीता मार्गितव्या विशेषतः ।
स हि देशस्तु वध्यस्य रावणस्य दुरात्मनः ॥ 25 ॥
राक्षसाधिपतेर्वासस्सहस्राक्षसमद्युतेः ।
दक्षिणस्य समुद्रस्य मध्ये तस्य तु राक्षसी ॥ 26 ॥
अङ्गारकेति विख्याता छायामाकृष्य भोजिनी ।
एवं निस्संशयान्कृत्वा संशयान्नष्टसंशयाः ॥ 27 ॥
मृगयध्वं नरेन्द्रस्य पत्नीममिततेजसः ।
तमतिक्रम्य लक्ष्मीवान्समुद्रे शतयोजने ॥ 28 ॥
गिरिः पुष्पितको नाम सिद्धचारणसेवितः ।
चन्द्रसूर्यांशुसङ्काशस्सागराम्बुसमावृतः ॥ 29 ॥
भ्राजते विपुलैश्शृङ्गैरम्बरं विलिखन्निव ।
तस्यैकं काञ्चनं शृङ्गं सेवतेऽयं दिवाकरः ॥ 30 ॥
श्वेतं राजतमेकं च सेवतेऽयं निशाकरः ।
न तं कृतघ्नाः पश्यन्ति न नृशंसा न नास्तिकाः ॥ 31 ॥
प्रणम्य शिरसा शैलं तं विमार्गत वानराः ।
तमतिक्रम्य दुर्धर्ष स्सूर्यवान्नाम पर्वतः ॥ 32 ॥
अध्वना दुर्विगाहेन योजनानि चतुर्दश ।
ततस्तमप्यतिक्रम्य वैद्युतो नाम पर्वतः ॥ 33 ॥
सर्वकामफलैर्वृक्षै स्सर्वकालमनोहरैः ।
तत्र भुक्त्वा वरार्हाणि मूलानि च फलानि च ॥ 34 ॥
मधूनि पीत्वा मुख्यानि परं गच्छत वानराः ।
तत्र नेत्रमनःकान्तः कुञ्जरो नाम पर्वतः ॥ 35 ॥
अगस्त्यभवनं यत्र निर्मितं विश्वकर्मणा ।
तत्र योजनविस्तारमुच्छ्रितं दशयोजनम् ॥ 36 ॥
शरणं काञ्चनं दिव्यं नानारत्नविभूषितम् ।
तत्र भोगवती नाम सर्पाणामालयः पुरी ॥ 37 ॥
विशालकक्ष्या दुर्धर्षा सर्वतः परिरक्षिता ।
रक्षिता पन्नगैर्घोरैस्तीक्ष्णदष्ट्रैरैर्महाविषैः ॥ 38 ॥
सर्पराजो महाप्राज्ञो यस्यां वसति वासुकिः ।
निर्याय मार्गितव्या च सा च भोगवती पुरी ॥ 39 ॥
तत्र चानन्तरा देशा ये केचन सुसम्वृताः ।
तं च देशमतिक्रम्य महानृषभसंस्थितः ॥ 40 ॥
सर्वरत्नमयः श्रीमान् ऋषभो नाम पर्वतः ।
गोशीर्षकं पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम् ॥ 41 ॥
दिव्यमुत्पद्यते यत्र तच्चैवाग्निसमप्रभम् ।
न तु तच्चन्दनं दृष्टवा स्प्रष्टव्यं च कदाचन ॥ 42 ॥
रोहिता नाम गन्धर्वा घोरा रक्षन्ति तद्वनम् ।
तत्र गन्धर्वपतयः पञ्च सूर्यसमप्रभाः ॥ 43 ॥
शैलूषो ग्रामणी श्शिग्रु श्शुभ्रो बभ्रुस्तथैव च ।
रविसोमाग्निवपुषां निवासः पुण्यकर्मणाम् ॥ 44 ॥
अन्ते पृथिव्या दुर्धर्षास्तत्र स्वर्गजितः स्थिताः ।
ततः परं न वस्सेव्यः पितृलोक स्सुदारुणः ॥ 45 ॥
राजधानी यमस्यैषा कष्टेन तमसा वृता ।
एतावदेव युष्माभिर्वीरा वानरपुङ्गवाः ॥ 46 ॥
शक्यं विचेतुं गन्तुं वा नातो गतिमतां गतिः ।
सर्वमेतत्समालोक्य यच्चान्यदपि दृश्यते ॥ 47 ॥
गतिं विदित्वा वैदेह्या स्सन्निवर्तितुमर्हथ ।
यस्तु मासान्निवृत्तोऽग्रे दृष्टा सीतेति वक्ष्यति ॥ 48 ॥
मत्तुल्यविभवो भोगै स्सुखं स विहरिष्यति ।
ततः प्रियतरो नास्ति मम प्राणाद्विशेषतः ॥ 49 ॥
कृतापराधो बहुशो मम बन्धुर्भविष्यति ।
अमितबलपराक्रमा भवन्तो विपुलगुणेषु कुलेषु च प्रसूताः ।
मनुजपतिसुतां यथा लभध्वं तदधिगुणं पुरुषार्थमारभध्वम् ॥ 50 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकचत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ekacatvāriṃśassargaḥ |
tataḥ prasthāpya sugrīvastanmahadvānaraṃ balam |
dakṣiṇāṃ preṣayāmāsa vānarānabhilakṣitān || 1 ||
nīla magnisutaṃ caiva hanumantaṃ ca vānaram |
pitāmahasutaṃ caiva jāmbavantaṃ mahābalam || 2 ||
suhotraṃ ca śarāriṃ ca śaragulmaṃ tathaiva ca |
gajaṃ gavākṣaṃ gavayaṃ suṣeṇamṛṣabhaṃ tathā || 3 ||
maindaṃ ca dvividaṃ caiva vijayaṃ gandhamādanam |
ulkāmukhamasaṅgaṃ ca hutāśanasutāvubhau || 4 ||
aṅgadapramukhānvīrānvīraḥ kapigaṇeśvaraḥ |
vegavikramasampannānsandideśa viśeṣavit || 5 ||
teṣāmagresaraṃ caiva mahābalamathāṅgadam |
vidhāya harivīrāṇāmādiśaddakṣiṇāṃ diśam || 6 ||
ye kecana samuddeśāstasyāṃ diśi sudurgamāḥ |
kapīśaḥ kapimukhyānāṃ sa teṣāṃ tānudāharat || 7 ||
sahasraśirasaṃ vindhyaṃ nānādrumalatāyutam |
narmadāṃ ca nadīṃ ramyāṃ mahoraganiṣevitām || 8 ||
tato godāvarīṃ ramyāṃ kṛṣṇaveṇīṃ mahānadīm |
varadāṃ ca mahābhāgāṃ mahoraganiṣevitām || 9 ||
mekhalāmutkalāṃ caiva daśārṇanagarāṇyapi |
āśvavantīmavantīṃ ca sarvāmevānupaśyata || 10 ||
vidarbhānṛṣikāṃścaiva ramyānmāhiṣakānapi |
tathā vaṅgānkaliṅgāṃśca kauśikāṃśca samantataḥ || 11 ||
anvīkṣya daṇḍakāraṇyaṃ saparvatanadīguhām |
nadīṃ godāvarīṃ caiva sarvamevānupaśyata || 12 ||
tathaivāndhrāṃśca puṇḍrāṃśca colānpāṇḍyāntsa keralān |
ayomukhaśca gantavyaḥ parvato dhātumaṇḍitaḥ || 13 ||
vicitraśikhara śśrīmāṃścitrapuṣpitakānanaḥ |
sacandanavanoddeśo mārgitavyo mahāgiriḥ || 14 ||
tatastāmāpagāṃ divyāṃ prasannasalilāṃ śivām |
tatra drakṣyatha kāverīṃ vihitāmapsarogaṇaiḥ || 15 ||
tasyāsīnaṃ nagasyāgre malayasya mahaujasam |
drakṣyathā'dityasaṅkāśamagastyamṛṣisattamam || 16 ||
tatastenābhyanujñātāḥ prasannena mahātmanā |
tāmraparṇīṃ grāhajuṣṭāṃ tariṣyatha mahānadīm || 17 ||
sā candanavanairdivyai pracchannā dvīpaśālinī |
kānteva yuvatiḥ kāntāṃ samudramavagāhate || 18 ||
tato hemamayaṃ divyaṃ muktāmaṇivibhūṣitam |
yuktaṃ kavāṭaṃ pāṇḍyānāṃ gatā drakṣyatha vānarāḥ || 19 ||
tatassamudramāsādya sampradhāryārthaniścayam |
agastyenāntare tatra sāgare viniveśitaḥ || 20 ||
citranānānagaḥ śrīmānmahendraḥ parvatottamaḥ |
jātarūpamayaḥ śrīmānavagāḍho mahārṇavam || 21 ||
nānāvidhairnagai ssarvailatābhiścopaśobhitam |
devarṣiyakṣapravarairapsarobhiśca sevitam || 22 ||
siddhacāraṇasaṅghaiśca prakīrṇaṃ samanoramam |
tamupaiti sahasrākṣaḥ sadā parvasu parvasu || 23 ||
dvīpastasyāpare pāre śatayojanamāyataḥ |
agamyo mānuṣairdīptastaṃ mārgadhvaṃ samantataḥ || 24 ||
tatra sarvātmanā sītā mārgitavyā viśeṣataḥ |
sa hi deśastu vadhyasya rāvaṇasya durātmanaḥ || 25 ||
rākṣasādhipatervāsassahasrākṣasamadyuteḥ |
dakṣiṇasya samudrasya madhye tasya tu rākṣasī || 26 ||
aṅgāraketi vikhyātā chāyāmākṛṣya bhojinī |
evaṃ nissaṃśayānkṛtvā saṃśayānnaṣṭasaṃśayāḥ || 27 ||
mṛgayadhvaṃ narendrasya patnīmamitatejasaḥ |
tamatikramya lakṣmīvānsamudre śatayojane || 28 ||
giriḥ puṣpitako nāma siddhacāraṇasevitaḥ |
candrasūryāṃśusaṅkāśassāgarāmbusamāvṛtaḥ || 29 ||
bhrājate vipulaiśśṛṅgairambaraṃ vilikhanniva |
tasyaikaṃ kāñcanaṃ śṛṅgaṃ sevate'yaṃ divākaraḥ || 30 ||
śvetaṃ rājatamekaṃ ca sevate'yaṃ niśākaraḥ |
na taṃ kṛtaghnāḥ paśyanti na nṛśaṃsā na nāstikāḥ || 31 ||
praṇamya śirasā śailaṃ taṃ vimārgata vānarāḥ |
tamatikramya durdharṣa ssūryavānnāma parvataḥ || 32 ||
adhvanā durvigāhena yojanāni caturdaśa |
tatastamapyatikramya vaidyuto nāma parvataḥ || 33 ||
sarvakāmaphalairvṛkṣai ssarvakālamanoharaiḥ |
tatra bhuktvā varārhāṇi mūlāni ca phalāni ca || 34 ||
madhūni pītvā mukhyāni paraṃ gacchata vānarāḥ |
tatra netramanaḥkāntaḥ kuñjaro nāma parvataḥ || 35 ||
agastyabhavanaṃ yatra nirmitaṃ viśvakarmaṇā |
tatra yojanavistāramucchritaṃ daśayojanam || 36 ||
śaraṇaṃ kāñcanaṃ divyaṃ nānāratnavibhūṣitam |
tatra bhogavatī nāma sarpāṇāmālayaḥ purī || 37 ||
viśālakakṣyā durdharṣā sarvataḥ parirakṣitā |
rakṣitā pannagairghoraistīkṣṇadaṣṭrairairmahāviṣaiḥ || 38 ||
sarparājo mahāprājño yasyāṃ vasati vāsukiḥ |
niryāya mārgitavyā ca sā ca bhogavatī purī || 39 ||
tatra cānantarā deśā ye kecana susamvṛtāḥ |
taṃ ca deśamatikramya mahānṛṣabhasaṃsthitaḥ || 40 ||
sarvaratnamayaḥ śrīmān ṛṣabho nāma parvataḥ |
gośīrṣakaṃ padmakaṃ ca hariśyāmaṃ ca candanam || 41 ||
divyamutpadyate yatra taccaivāgnisamaprabham |
na tu taccandanaṃ dṛṣṭavā spraṣṭavyaṃ ca kadācana || 42 ||
rohitā nāma gandharvā ghorā rakṣanti tadvanam |
tatra gandharvapatayaḥ pañca sūryasamaprabhāḥ || 43 ||
śailūṣo grāmaṇī śśigru śśubhro babhrustathaiva ca |
ravisomāgnivapuṣāṃ nivāsaḥ puṇyakarmaṇām || 44 ||
ante pṛthivyā durdharṣāstatra svargajitaḥ sthitāḥ |
tataḥ paraṃ na vassevyaḥ pitṛloka ssudāruṇaḥ || 45 ||
rājadhānī yamasyaiṣā kaṣṭena tamasā vṛtā |
etāvadeva yuṣmābhirvīrā vānarapuṅgavāḥ || 46 ||
śakyaṃ vicetuṃ gantuṃ vā nāto gatimatāṃ gatiḥ |
sarvametatsamālokya yaccānyadapi dṛśyate || 47 ||
gatiṃ viditvā vaidehyā ssannivartitumarhatha |
yastu māsānnivṛtto'gre dṛṣṭā sīteti vakṣyati || 48 ||
mattulyavibhavo bhogai ssukhaṃ sa vihariṣyati |
tataḥ priyataro nāsti mama prāṇādviśeṣataḥ || 49 ||
kṛtāparādho bahuśo mama bandhurbhaviṣyati |
amitabalaparākramā bhavanto vipulaguṇeṣu kuleṣu ca prasūtāḥ |
manujapatisutāṃ yathā labhadhvaṃ tadadhiguṇaṃ puruṣārthamārabhadhvam || 50 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ekacatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.