ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ପଞ୍ଚାଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ସହ ତାରାଙ୍ଗଦାଭ୍ଯାଂ ତୁ ସଙ୍ଗମ୍ଯ ହନୁମାନ୍କପିଃ ।
ଵିଚିନୋତି ସ୍ମ ଵିନ୍ଧ୍ଯସ୍ଯ ଗୁହାଶ୍ଚ ଗହନାନି ଚ ॥ 1 ॥
ସିଂହଶାର୍ଦୂଲଜୁଷ୍ଟେଷୁ ଶିଲାଶ୍ଚ ସରିତସ୍ତଦା ।
ଵିଷମେଷୁ ନଗେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ମହାପ୍ରସ୍ରଵଣେଷୁ ଚ ॥ 2 ॥
ଆସେଦୁସ୍ତସ୍ଯ ଶୈଲସ୍ଯ କୋଟିଂ ଦକ୍ଷ୍ଣିପଶ୍ଚିମାମ୍ ।
ତେଷାଂ ତତ୍ରୈଵ ଵସତାଂ ସ କାଲୋ ଵ୍ଯତ୍ଯଵର୍ତତ ॥ 3 ॥
ସ ହି ଦେଶୋ ଦୁରନ୍ଵେଷୋ ଗୁହାଗହନଵାନ୍ମହାନ୍ ।
ତତ୍ର ଵାଯୁସୁତସ୍ସର୍ଵଂ ଵିଚିନୋତି ସ୍ମ ପର୍ଵତମ୍ ॥ 4 ॥
ପରସ୍ପରେଣ ହନୁମା ନନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯାଵିଦୂରତଃ ।
ଗଜୋ ଗଵାକ୍ଷୋ ଗଵଯଶ୍ଶରଭୋ ଗନ୍ଧମାଦନଃ ॥ 5 ॥
ମୈନ୍ଦଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଵିଦଶ୍ଚୈଵ ସୁଷେଣୋ ଜାମ୍ବଵାନ୍ନଲଃ ।
ଅଙ୍ଗଦୋ ଯୁଵରାଜଶ୍ଚ ତାରଶ୍ଚ ଵନଗୋଚରଃ ॥ 6 ॥
ଗିରିଜାଲାଵୃତାନ୍ଦେଶାନ୍ମାର୍ଗିତ୍ଵା ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମ୍ ।
ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତସ୍ତତସ୍ତତ୍ର ଦଦୃଶୁର୍ଵିଵୃତଂ ବିଲମ୍ ॥ 7 ॥
ଦୁର୍ଗମୃକ୍ଷବିଲଂ ନାମ ଦାନଵେନାଭିରକ୍ଷିତମ୍ ।
କ୍ଷୁତ୍ପିପାସାପରୀତାଶ୍ଚ ଶ୍ରାନ୍ତାଶ୍ଚ ସଲିଲାର୍ଥିନଃ ॥ 8 ॥
ଅଵକୀର୍ଣଂ ଲତାଵୃକ୍ଷୈର୍ଦଦୃଶୁସ୍ତେ ମହାବିଲମ୍ ।
ତତ୍ର କ୍ରୌଞ୍ଚାଶ୍ଚ ହଂସାଶ୍ଚ ସାରସାଶ୍ଚ ଵିନିଷ୍କ୍ରମନ୍ ॥ 9 ॥
ଜଲାର୍ଦ୍ରାଶ୍ଚକ୍ରଵାକାଶ୍ଚ ରକ୍ତାଙ୍ଗାଃ ପଦ୍ମରେଣୁଭିଃ ।
ତତସ୍ତଦ୍ବିଲମାସାଦ୍ଯ ସୁଗନ୍ଧି ଦୁରତିକ୍ରମମ୍ ॥ 10 ॥
ଵିସ୍ମଯଵ୍ଯଗ୍ରମନସୋ ବଭୂଵୁର୍ଵାନରର୍ଷଭାଃ ।
ସଂଞ୍ଜାତପରିଶଙ୍କାସ୍ତେ ତଦ୍ବିଲଂ ପ୍ଲଵଗୋତ୍ତମାଃ ॥ 11 ॥
ଅଭ୍ଯପଦ୍ଯନ୍ତ ସଂହୃଷ୍ଟାସ୍ତେଜୋଵନ୍ତୋ ମହାବଲାଃ ।
ନାନାସତ୍ତ୍ଵସମାକୀର୍ଣଂ ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରନିଲଯୋପମମ୍ ॥ 12 ॥
ଦୁର୍ଦର୍ଶମତିଘୋରଂ ଚ ଦୁର୍ଵିଗାହଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ ।
ତତଃ ପର୍ଵତକୂଟାଭୋ ହନୂମାନ୍ପଵନାତ୍ମଜଃ ॥ 13 ॥
ଅବ୍ରଵୀଦ୍ଵାନରାନ୍ସର୍ଵାନ୍କାନ୍ତାରଵନକୋଵିଦଃ ।
ଗିରିଜାଲାଵୃତାନ୍ଦେଶାନ୍ମାର୍ଗିତ୍ଵା ଦକ୍ଷିଣାଂ ଦିଶମ୍ ॥ 14 ॥
ଵଯଂ ସର୍ଵେ ପରିଶ୍ରାନ୍ତା ନ ଚ ପଶ୍ଯାମ ମୈଥିଲୀମ୍ ।
ଅସ୍ମାଚ୍ଚାପି ବିଲାଦ୍ଧଂସାଃ କ୍ରୌଞ୍ଚାଶ୍ଚ ସହ ସାରସୈଃ ॥ 15 ॥
ଜଲାର୍ଦ୍ରାଶ୍ଚକ୍ରଵାକାଶ୍ଚ ନିଷ୍ପତନ୍ତି ସ୍ମ ସର୍ଵଶଃ ।
ନୂନଂ ସଲିଲଵାନତ୍ର କୂପୋ ଵା ଯଦି ଵା ହ୍ରଦଃ ॥ 16 ॥
ତଥା ଚେମେ ବିଲଦ୍ଵାରି ସ୍ନିଗ୍ଧାସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ପାଦପାଃ ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତଦ୍ବିଲଂ ସର୍ଵେ ଵିଵିଶୁସ୍ତିମିରାଵୃତମ୍ ॥ 17 ॥
ଅଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଂ ହରଯୋ ଦଦୃଶୂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍ ।
ନିଶାମ୍ଯ ତସ୍ମାତ୍ ଶିଂହାଂଶ୍ଚ ତାଂସ୍ତାଂଶ୍ଚ ମୃଗପକ୍ଷ୍ଣିଃ ॥ 18 ॥
ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ହରିଶାର୍ଦୂଲା ବିଲଂ ତିମିରସଂଵୃତମ୍ ।
ନ ତେଷାଂ ସଜ୍ଜତେ ଚକ୍ଷୁର୍ନ ତେଜୋ ନ ପରାକ୍ରମଃ ॥ 19 ॥
ଵାଯୋରିଵ ଗତିସ୍ତେଷାଂ ଦୃଷ୍ଟିସ୍ତମସି ଵର୍ତତେ ।
ତେ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାସ୍ତୁ ଵେଗେନ ତଦ୍ବିଲଂ କପିକୁଞ୍ଜରାଃ ॥ 20 ॥
ପ୍ରକାଶମଭିରାମଂ ଚ ଦଦୃଶୁର୍ଦେଶମୁତ୍ତମମ୍ ।
ତତସ୍ତସ୍ମିନ୍ବିଲେ ଦୁର୍ଗେ ନାନାପାଦପସଙ୍କୁଲେ ॥ 21 ॥
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ସମ୍ପରିଷ୍ଵଜ୍ଯ ଜଗ୍ମୁର୍ଯୋଜନମନ୍ତରମ୍ ।
ତେ ନଷ୍ଟସଞ୍ଜ୍ଞାସ୍ତୃଷିତାସ୍ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତାସ୍ସଲିଲାର୍ଥିନଃ ॥ 22 ॥
ପରିପେତୁର୍ବିଲେ ତସ୍ମିନ୍କଞ୍ଚିତ୍କାଲମତନ୍ଦ୍ରିତାଃ ।
ତେ କୃଶା ଦୀନଵଦନାଃ ପରିଶ୍ରାନ୍ତାଃ ପ୍ଲଵଙ୍ଗମାଃ ॥ 23 ॥
ଆଲୋକଂ ଦଦୃଶୁର୍ଵୀରା ନିରାଶା ଜୀଵିତେ ଯଦା ।
ତତସ୍ତଂ ଦେଶମାଗମ୍ଯ ସୌମ୍ଯା ଵିତିମିରଂ ଵନମ୍ ॥ 24 ॥
ଦଦୃଶୁଃ କାଞ୍ଚନାନ୍ଵୃକ୍ଷାନ୍ଦୀପ୍ତଵୈଶ୍ଵାନରପ୍ରଭାନ୍ ।
ସାଲାଂ ସ୍ତାଲାଂଶ୍ଚ ପୁନ୍ନାଗାନ୍କକୁଭାନ୍ଵଞ୍ଜୁଲାନ୍ଧଵାନ୍ ॥ 25 ॥
ଚମ୍ପକାନ୍ ନାଗଵୃକ୍ଷାଂଶ୍ଚ କର୍ଣିକାରାଂଶ୍ଚ ପୁଷ୍ପିତାନ୍ ।
ସ୍ତବକୈଃ କାଞ୍ଚନୈଶ୍ଚିତ୍ରୈ ରକ୍ତୈଃ କିସଲଯୈସ୍ତଥା ॥ 26 ॥
ଆପୀଡୈଶ୍ଚ ଲତାଭିଶ୍ଚ ହେମାଭରଣଭୂଷିତାନ୍ ।
ତରୁଣାଦିତ୍ଯସଙ୍କାଶାନ୍ଵୈଢୂର୍ଯକୃତଵେଦିକାନ୍ ॥ 27 ॥
ଵିଭ୍ରାଜମାନାନ୍ଵପୁଷା ପାଦପାଂଶ୍ଚ ହିରଣ୍ମଯାନ୍ ।
ନୀଲଵୈଢୂର୍ଯଵର୍ଣାଶ୍ଚ ପଦ୍ମିନୀଃ ପତଗାଵୃତାଃ ॥ 28 ॥
ମହଦ୍ଭିଃ କାଞ୍ଚନୈଃ ପଦ୍ମୈର୍ଵୃତା ବାଲାର୍କସନ୍ନିଭୈଃ ।
ଜାତରୂପମଯୈର୍ମତ୍ସ୍ଯୈର୍ମହଦ୍ଭିଶ୍ଚ ସକଚ୍ଛପୈଃ ॥ 29 ॥
ତପନୀଯ ଗଵାକ୍ଷାଣି ମୁକ୍ତା ଜାଲ ଆଵୃତାନି ଚ ।
ହୈମ ରାଜତ ଭୌମାନି ଵୈଦୂର୍ଯ ମଣିମନ୍ତି ଚ ॥ 30 ॥
ତପନୀଯଗଵାକ୍ଷାଣି ମୁକ୍ତାଜାଲାଵୃତାନି ଚ ।
ହୈମରାଜତଭୌମାନି ଵୈଦୂର୍ଯମଣିମନ୍ତି ଚ ॥ 31 ॥
କାଞ୍ଚନ ଭ୍ରମରାନ୍ ଚୈଵ ମଧୂନି ଚ ସମନ୍ତତଃ ।
ମଣି କାଞ୍ଚନ ଚିତ୍ରାଣି ଶଯନାନି ଆସନାନି ଚ ॥ 32 ॥
କାଞ୍ଚନଭ୍ରମରାଂଶ୍ଚୈଵ ମଧୂନି ଚ ସମନ୍ତତଃ ।
ମଣିକାଞ୍ଚନଚିତ୍ରାଣି ଶଯନାନ୍ଯାସନାନି ଚ ॥ 33 ॥
ମହାର୍ହାଣି ଚଯାନାନି ଦଦୃଶୁସ୍ତେ ସମନ୍ତତଃ ।
ହୈମରାଜତକାଂସ୍ଯାନାଂ ଭାଜନାନାଂ ଚ ସଂଞ୍ଚଯାନ୍ ॥ 34 ॥
ଅଗରୂଣାଂ ଚ ଦିଵ୍ଯାନାଂ ଚନ୍ଦନାନାଂ ଚ ସଂଞ୍ଚାଯାନ୍ ।
ଶୁଚୀନ୍ଯଭ୍ଯଵହାର୍ଯାଣି ମୂଲାନି ଚ ଫଲାନି ଚ ॥ 35 ॥
ମହାର୍ହାଣି ଚ ପାନାନି ମଧୂନି ରସଵନ୍ତି ଚ ।
ଦିଵ୍ଯାନାମମ୍ବରାଣାଂ ଚ ମହାର୍ହାଣାଂ ଚ ସଞ୍ଚଯାନ୍ ॥ 36 ॥
କମ୍ବଲାନାଂ ଚ ଚିତ୍ରାଣାମଜିନାନାଂ ଚ ସଞ୍ଚଯାନ୍ ।
ତତ୍ର ତତ୍ର ଚ ଵିନ୍ଯସ୍ତାନ୍ଦୀପ୍ତାନ୍ଵୈଶ୍ଵାନରପ୍ରଭାନ୍ ॥ 37 ॥
ଦଦୃଶୁର୍ଵାନରାଶ୍ଶୁଭ୍ରାଞ୍ଜାତରୂପସ୍ଯ ସଞ୍ଚଯାନ୍ ।
ତତ୍ର ତତ୍ର ଵିଚିନ୍ଵନ୍ତୋ ବିଲେ ତସ୍ମିନ୍ମହାବଲାଃ ॥ 38 ॥
ଦଦୃଶୁର୍ଵାନରାଶ୍ଶୂରାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଂ କାଞ୍ଚିଦଦୂରତଃ ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୃଶସନ୍ତ୍ରସ୍ତାଶ୍ଚୀରକୃଷ୍ଣାଜିନାମ୍ବରାମ୍ ॥ 39 ॥
ତାପସୀଂ ନିଯତାହାରାଂ ଜ୍ଵଲନ୍ତୀମିଵ ତେଜସା ।
ଵିସ୍ମିତା ହରଯସ୍ତତ୍ର ଵ୍ଯଵତିଷ୍ଠନ୍ତ ସର୍ଵଶଃ ॥ 40 ॥
ପପ୍ରଚ୍ଛ ହନୁମାଂସ୍ତତ୍ର କାଽସି ତ୍ଵଂ କସ୍ଯ ଵା ବିଲମ୍ ।
ତତୋ ହନୂମାନ୍ଗିରିସନ୍ନିକାଶଃ କୃତାଜ୍ଞଲିସ୍ତାମଭିଵାଦ୍ଯ ଵୃଦ୍ଧାମ୍ ।
ପପ୍ରଚ୍ଛ କା ତ୍ଵଂ ଭଵନଂ ବିଲଂ ଚ ରତ୍ନାନି ଚେମାନି ଵଦସ୍ଵ କସ୍ଯ ॥ 41 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ କିଷ୍କିନ୍ଧାକାଣ୍ଡେ ପଞ୍ଚାଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha pañcāśassargaḥ |
saha tārāṅgadābhyāṃ tu saṅgamya hanumānkapiḥ |
vicinoti sma vindhyasya guhāśca gahanāni ca || 1 ||
siṃhaśārdūlajuṣṭeṣu śilāśca saritastadā |
viṣameṣu nagendrasya mahāprasravaṇeṣu ca || 2 ||
āsedustasya śailasya koṭiṃ dakṣṇipaścimām |
teṣāṃ tatraiva vasatāṃ sa kālo vyatyavartata || 3 ||
sa hi deśo duranveṣo guhāgahanavānmahān |
tatra vāyusutassarvaṃ vicinoti sma parvatam || 4 ||
paraspareṇa hanumā nanyonyasyāvidūrataḥ |
gajo gavākṣo gavayaśśarabho gandhamādanaḥ || 5 ||
maindaśca dvividaścaiva suṣeṇo jāmbavānnalaḥ |
aṅgado yuvarājaśca tāraśca vanagocaraḥ || 6 ||
girijālāvṛtāndeśānmārgitvā dakṣiṇāṃ diśam |
vicinvantastatastatra dadṛśurvivṛtaṃ bilam || 7 ||
durgamṛkṣabilaṃ nāma dānavenābhirakṣitam |
kṣutpipāsāparītāśca śrāntāśca salilārthinaḥ || 8 ||
avakīrṇaṃ latāvṛkṣairdadṛśuste mahābilam |
tatra krauñcāśca haṃsāśca sārasāśca viniṣkraman || 9 ||
jalārdrāścakravākāśca raktāṅgāḥ padmareṇubhiḥ |
tatastadbilamāsādya sugandhi duratikramam || 10 ||
vismayavyagramanaso babhūvurvānararṣabhāḥ |
saṃñjātapariśaṅkāste tadbilaṃ plavagottamāḥ || 11 ||
abhyapadyanta saṃhṛṣṭāstejovanto mahābalāḥ |
nānāsattvasamākīrṇaṃ daityendranilayopamam || 12 ||
durdarśamatighoraṃ ca durvigāhaṃ ca sarvaśaḥ |
tataḥ parvatakūṭābho hanūmānpavanātmajaḥ || 13 ||
abravīdvānarānsarvānkāntāravanakovidaḥ |
girijālāvṛtāndeśānmārgitvā dakṣiṇāṃ diśam || 14 ||
vayaṃ sarve pariśrāntā na ca paśyāma maithilīm |
asmāccāpi bilāddhaṃsāḥ krauñcāśca saha sārasaiḥ || 15 ||
jalārdrāścakravākāśca niṣpatanti sma sarvaśaḥ |
nūnaṃ salilavānatra kūpo vā yadi vā hradaḥ || 16 ||
tathā ceme biladvāri snigdhāstiṣṭhanti pādapāḥ |
ityuktvā tadbilaṃ sarve viviśustimirāvṛtam || 17 ||
acandrasūryaṃ harayo dadṛśū romaharṣaṇam |
niśāmya tasmāt śiṃhāṃśca tāṃstāṃśca mṛgapakṣṇiḥ || 18 ||
praviṣṭā hariśārdūlā bilaṃ timirasaṃvṛtam |
na teṣāṃ sajjate cakṣurna tejo na parākramaḥ || 19 ||
vāyoriva gatisteṣāṃ dṛṣṭistamasi vartate |
te praviṣṭāstu vegena tadbilaṃ kapikuñjarāḥ || 20 ||
prakāśamabhirāmaṃ ca dadṛśurdeśamuttamam |
tatastasminbile durge nānāpādapasaṅkule || 21 ||
anyonyaṃ sampariṣvajya jagmuryojanamantaram |
te naṣṭasañjñāstṛṣitāssambhrāntāssalilārthinaḥ || 22 ||
paripeturbile tasminkañcitkālamatandritāḥ |
te kṛśā dīnavadanāḥ pariśrāntāḥ plavaṅgamāḥ || 23 ||
ālokaṃ dadṛśurvīrā nirāśā jīvite yadā |
tatastaṃ deśamāgamya saumyā vitimiraṃ vanam || 24 ||
dadṛśuḥ kāñcanānvṛkṣāndīptavaiśvānaraprabhān |
sālāṃ stālāṃśca punnāgānkakubhānvañjulāndhavān || 25 ||
campakān nāgavṛkṣāṃśca karṇikārāṃśca puṣpitān |
stabakaiḥ kāñcanaiścitrai raktaiḥ kisalayaistathā || 26 ||
āpīḍaiśca latābhiśca hemābharaṇabhūṣitān |
taruṇādityasaṅkāśānvaiḍhūryakṛtavedikān || 27 ||
vibhrājamānānvapuṣā pādapāṃśca hiraṇmayān |
nīlavaiḍhūryavarṇāśca padminīḥ patagāvṛtāḥ || 28 ||
mahadbhiḥ kāñcanaiḥ padmairvṛtā bālārkasannibhaiḥ |
jātarūpamayairmatsyairmahadbhiśca sakacchapaiḥ || 29 ||
tapanīya gavākṣāṇi muktā jāla āvṛtāni ca |
haima rājata bhaumāni vaidūrya maṇimanti ca || 30 ||
tapanīyagavākṣāṇi muktājālāvṛtāni ca |
haimarājatabhaumāni vaidūryamaṇimanti ca || 31 ||
kāñcana bhramarān caiva madhūni ca samantataḥ |
maṇi kāñcana citrāṇi śayanāni āsanāni ca || 32 ||
kāñcanabhramarāṃścaiva madhūni ca samantataḥ |
maṇikāñcanacitrāṇi śayanānyāsanāni ca || 33 ||
mahārhāṇi cayānāni dadṛśuste samantataḥ |
haimarājatakāṃsyānāṃ bhājanānāṃ ca saṃñcayān || 34 ||
agarūṇāṃ ca divyānāṃ candanānāṃ ca saṃñcāyān |
śucīnyabhyavahāryāṇi mūlāni ca phalāni ca || 35 ||
mahārhāṇi ca pānāni madhūni rasavanti ca |
divyānāmambarāṇāṃ ca mahārhāṇāṃ ca sañcayān || 36 ||
kambalānāṃ ca citrāṇāmajinānāṃ ca sañcayān |
tatra tatra ca vinyastāndīptānvaiśvānaraprabhān || 37 ||
dadṛśurvānarāśśubhrāñjātarūpasya sañcayān |
tatra tatra vicinvanto bile tasminmahābalāḥ || 38 ||
dadṛśurvānarāśśūrāḥ striyaṃ kāñcidadūrataḥ |
tāṃ dṛṣṭvā bhṛśasantrastāścīrakṛṣṇājināmbarām || 39 ||
tāpasīṃ niyatāhārāṃ jvalantīmiva tejasā |
vismitā harayastatra vyavatiṣṭhanta sarvaśaḥ || 40 ||
papraccha hanumāṃstatra kā'si tvaṃ kasya vā bilam |
tato hanūmāngirisannikāśaḥ kṛtājñalistāmabhivādya vṛddhām |
papraccha kā tvaṃ bhavanaṃ bilaṃ ca ratnāni cemāni vadasva kasya || 41 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe pañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ पञ्चाशस्सर्गः ।
सह ताराङ्गदाभ्यां तु सङ्गम्य हनुमान्कपिः ।
विचिनोति स्म विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च ॥ 1 ॥
सिंहशार्दूलजुष्टेषु शिलाश्च सरितस्तदा ।
विषमेषु नगेन्द्रस्य महाप्रस्रवणेषु च ॥ 2 ॥
आसेदुस्तस्य शैलस्य कोटिं दक्ष्णिपश्चिमाम् ।
तेषां तत्रैव वसतां स कालो व्यत्यवर्तत ॥ 3 ॥
स हि देशो दुरन्वेषो गुहागहनवान्महान् ।
तत्र वायुसुतस्सर्वं विचिनोति स्म पर्वतम् ॥ 4 ॥
परस्परेण हनुमा नन्योन्यस्याविदूरतः ।
गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः ॥ 5 ॥
मैन्दश्च द्विविदश्चैव सुषेणो जाम्बवान्नलः ।
अङ्गदो युवराजश्च तारश्च वनगोचरः ॥ 6 ॥
गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम् ।
विचिन्वन्तस्ततस्तत्र ददृशुर्विवृतं बिलम् ॥ 7 ॥
दुर्गमृक्षबिलं नाम दानवेनाभिरक्षितम् ।
क्षुत्पिपासापरीताश्च श्रान्ताश्च सलिलार्थिनः ॥ 8 ॥
अवकीर्णं लतावृक्षैर्ददृशुस्ते महाबिलम् ।
तत्र क्रौञ्चाश्च हंसाश्च सारसाश्च विनिष्क्रमन् ॥ 9 ॥
जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च रक्ताङ्गाः पद्मरेणुभिः ।
ततस्तद्बिलमासाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम् ॥ 10 ॥
विस्मयव्यग्रमनसो बभूवुर्वानरर्षभाः ।
संञ्जातपरिशङ्कास्ते तद्बिलं प्लवगोत्तमाः ॥ 11 ॥
अभ्यपद्यन्त संहृष्टास्तेजोवन्तो महाबलाः ।
नानासत्त्वसमाकीर्णं दैत्येन्द्रनिलयोपमम् ॥ 12 ॥
दुर्दर्शमतिघोरं च दुर्विगाहं च सर्वशः ।
ततः पर्वतकूटाभो हनूमान्पवनात्मजः ॥ 13 ॥
अब्रवीद्वानरान्सर्वान्कान्तारवनकोविदः ।
गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम् ॥ 14 ॥
वयं सर्वे परिश्रान्ता न च पश्याम मैथिलीम् ।
अस्माच्चापि बिलाद्धंसाः क्रौञ्चाश्च सह सारसैः ॥ 15 ॥
जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च निष्पतन्ति स्म सर्वशः ।
नूनं सलिलवानत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः ॥ 16 ॥
तथा चेमे बिलद्वारि स्निग्धास्तिष्ठन्ति पादपाः ।
इत्युक्त्वा तद्बिलं सर्वे विविशुस्तिमिरावृतम् ॥ 17 ॥
अचन्द्रसूर्यं हरयो ददृशू रोमहर्षणम् ।
निशाम्य तस्मात् शिंहांश्च तांस्तांश्च मृगपक्ष्णिः ॥ 18 ॥
प्रविष्टा हरिशार्दूला बिलं तिमिरसंवृतम् ।
न तेषां सज्जते चक्षुर्न तेजो न पराक्रमः ॥ 19 ॥
वायोरिव गतिस्तेषां दृष्टिस्तमसि वर्तते ।
ते प्रविष्टास्तु वेगेन तद्बिलं कपिकुञ्जराः ॥ 20 ॥
प्रकाशमभिरामं च ददृशुर्देशमुत्तमम् ।
ततस्तस्मिन्बिले दुर्गे नानापादपसङ्कुले ॥ 21 ॥
अन्योन्यं सम्परिष्वज्य जग्मुर्योजनमन्तरम् ।
ते नष्टसञ्ज्ञास्तृषितास्सम्भ्रान्तास्सलिलार्थिनः ॥ 22 ॥
परिपेतुर्बिले तस्मिन्कञ्चित्कालमतन्द्रिताः ।
ते कृशा दीनवदनाः परिश्रान्ताः प्लवङ्गमाः ॥ 23 ॥
आलोकं ददृशुर्वीरा निराशा जीविते यदा ।
ततस्तं देशमागम्य सौम्या वितिमिरं वनम् ॥ 24 ॥
ददृशुः काञ्चनान्वृक्षान्दीप्तवैश्वानरप्रभान् ।
सालां स्तालांश्च पुन्नागान्ककुभान्वञ्जुलान्धवान् ॥ 25 ॥
चम्पकान् नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान् ।
स्तबकैः काञ्चनैश्चित्रै रक्तैः किसलयैस्तथा ॥ 26 ॥
आपीडैश्च लताभिश्च हेमाभरणभूषितान् ।
तरुणादित्यसङ्काशान्वैढूर्यकृतवेदिकान् ॥ 27 ॥
विभ्राजमानान्वपुषा पादपांश्च हिरण्मयान् ।
नीलवैढूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगावृताः ॥ 28 ॥
महद्भिः काञ्चनैः पद्मैर्वृता बालार्कसन्निभैः ।
जातरूपमयैर्मत्स्यैर्महद्भिश्च सकच्छपैः ॥ 29 ॥
तपनीय गवाक्षाणि मुक्ता जाल आवृतानि च ।
हैम राजत भौमानि वैदूर्य मणिमन्ति च ॥ 30 ॥
तपनीयगवाक्षाणि मुक्ताजालावृतानि च ।
हैमराजतभौमानि वैदूर्यमणिमन्ति च ॥ 31 ॥
काञ्चन भ्रमरान् चैव मधूनि च समन्ततः ।
मणि काञ्चन चित्राणि शयनानि आसनानि च ॥ 32 ॥
काञ्चनभ्रमरांश्चैव मधूनि च समन्ततः ।
मणिकाञ्चनचित्राणि शयनान्यासनानि च ॥ 33 ॥
महार्हाणि चयानानि ददृशुस्ते समन्ततः ।
हैमराजतकांस्यानां भाजनानां च संञ्चयान् ॥ 34 ॥
अगरूणां च दिव्यानां चन्दनानां च संञ्चायान् ।
शुचीन्यभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च ॥ 35 ॥
महार्हाणि च पानानि मधूनि रसवन्ति च ।
दिव्यानामम्बराणां च महार्हाणां च सञ्चयान् ॥ 36 ॥
कम्बलानां च चित्राणामजिनानां च सञ्चयान् ।
तत्र तत्र च विन्यस्तान्दीप्तान्वैश्वानरप्रभान् ॥ 37 ॥
ददृशुर्वानराश्शुभ्राञ्जातरूपस्य सञ्चयान् ।
तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तस्मिन्महाबलाः ॥ 38 ॥
ददृशुर्वानराश्शूराः स्त्रियं काञ्चिददूरतः ।
तां दृष्ट्वा भृशसन्त्रस्ताश्चीरकृष्णाजिनाम्बराम् ॥ 39 ॥
तापसीं नियताहारां ज्वलन्तीमिव तेजसा ।
विस्मिता हरयस्तत्र व्यवतिष्ठन्त सर्वशः ॥ 40 ॥
पप्रच्छ हनुमांस्तत्र काऽसि त्वं कस्य वा बिलम् ।
ततो हनूमान्गिरिसन्निकाशः कृताज्ञलिस्तामभिवाद्य वृद्धाम् ।
पप्रच्छ का त्वं भवनं बिलं च रत्नानि चेमानि वदस्व कस्य ॥ 41 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे पञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha pañcāśassargaḥ |
saha tārāṅgadābhyāṃ tu saṅgamya hanumānkapiḥ |
vicinoti sma vindhyasya guhāśca gahanāni ca || 1 ||
siṃhaśārdūlajuṣṭeṣu śilāśca saritastadā |
viṣameṣu nagendrasya mahāprasravaṇeṣu ca || 2 ||
āsedustasya śailasya koṭiṃ dakṣṇipaścimām |
teṣāṃ tatraiva vasatāṃ sa kālo vyatyavartata || 3 ||
sa hi deśo duranveṣo guhāgahanavānmahān |
tatra vāyusutassarvaṃ vicinoti sma parvatam || 4 ||
paraspareṇa hanumā nanyonyasyāvidūrataḥ |
gajo gavākṣo gavayaśśarabho gandhamādanaḥ || 5 ||
maindaśca dvividaścaiva suṣeṇo jāmbavānnalaḥ |
aṅgado yuvarājaśca tāraśca vanagocaraḥ || 6 ||
girijālāvṛtāndeśānmārgitvā dakṣiṇāṃ diśam |
vicinvantastatastatra dadṛśurvivṛtaṃ bilam || 7 ||
durgamṛkṣabilaṃ nāma dānavenābhirakṣitam |
kṣutpipāsāparītāśca śrāntāśca salilārthinaḥ || 8 ||
avakīrṇaṃ latāvṛkṣairdadṛśuste mahābilam |
tatra krauñcāśca haṃsāśca sārasāśca viniṣkraman || 9 ||
jalārdrāścakravākāśca raktāṅgāḥ padmareṇubhiḥ |
tatastadbilamāsādya sugandhi duratikramam || 10 ||
vismayavyagramanaso babhūvurvānararṣabhāḥ |
saṃñjātapariśaṅkāste tadbilaṃ plavagottamāḥ || 11 ||
abhyapadyanta saṃhṛṣṭāstejovanto mahābalāḥ |
nānāsattvasamākīrṇaṃ daityendranilayopamam || 12 ||
durdarśamatighoraṃ ca durvigāhaṃ ca sarvaśaḥ |
tataḥ parvatakūṭābho hanūmānpavanātmajaḥ || 13 ||
abravīdvānarānsarvānkāntāravanakovidaḥ |
girijālāvṛtāndeśānmārgitvā dakṣiṇāṃ diśam || 14 ||
vayaṃ sarve pariśrāntā na ca paśyāma maithilīm |
asmāccāpi bilāddhaṃsāḥ krauñcāśca saha sārasaiḥ || 15 ||
jalārdrāścakravākāśca niṣpatanti sma sarvaśaḥ |
nūnaṃ salilavānatra kūpo vā yadi vā hradaḥ || 16 ||
tathā ceme biladvāri snigdhāstiṣṭhanti pādapāḥ |
ityuktvā tadbilaṃ sarve viviśustimirāvṛtam || 17 ||
acandrasūryaṃ harayo dadṛśū romaharṣaṇam |
niśāmya tasmāt śiṃhāṃśca tāṃstāṃśca mṛgapakṣṇiḥ || 18 ||
praviṣṭā hariśārdūlā bilaṃ timirasaṃvṛtam |
na teṣāṃ sajjate cakṣurna tejo na parākramaḥ || 19 ||
vāyoriva gatisteṣāṃ dṛṣṭistamasi vartate |
te praviṣṭāstu vegena tadbilaṃ kapikuñjarāḥ || 20 ||
prakāśamabhirāmaṃ ca dadṛśurdeśamuttamam |
tatastasminbile durge nānāpādapasaṅkule || 21 ||
anyonyaṃ sampariṣvajya jagmuryojanamantaram |
te naṣṭasañjñāstṛṣitāssambhrāntāssalilārthinaḥ || 22 ||
paripeturbile tasminkañcitkālamatandritāḥ |
te kṛśā dīnavadanāḥ pariśrāntāḥ plavaṅgamāḥ || 23 ||
ālokaṃ dadṛśurvīrā nirāśā jīvite yadā |
tatastaṃ deśamāgamya saumyā vitimiraṃ vanam || 24 ||
dadṛśuḥ kāñcanānvṛkṣāndīptavaiśvānaraprabhān |
sālāṃ stālāṃśca punnāgānkakubhānvañjulāndhavān || 25 ||
campakān nāgavṛkṣāṃśca karṇikārāṃśca puṣpitān |
stabakaiḥ kāñcanaiścitrai raktaiḥ kisalayaistathā || 26 ||
āpīḍaiśca latābhiśca hemābharaṇabhūṣitān |
taruṇādityasaṅkāśānvaiḍhūryakṛtavedikān || 27 ||
vibhrājamānānvapuṣā pādapāṃśca hiraṇmayān |
nīlavaiḍhūryavarṇāśca padminīḥ patagāvṛtāḥ || 28 ||
mahadbhiḥ kāñcanaiḥ padmairvṛtā bālārkasannibhaiḥ |
jātarūpamayairmatsyairmahadbhiśca sakacchapaiḥ || 29 ||
tapanīya gavākṣāṇi muktā jāla āvṛtāni ca |
haima rājata bhaumāni vaidūrya maṇimanti ca || 30 ||
tapanīyagavākṣāṇi muktājālāvṛtāni ca |
haimarājatabhaumāni vaidūryamaṇimanti ca || 31 ||
kāñcana bhramarān caiva madhūni ca samantataḥ |
maṇi kāñcana citrāṇi śayanāni āsanāni ca || 32 ||
kāñcanabhramarāṃścaiva madhūni ca samantataḥ |
maṇikāñcanacitrāṇi śayanānyāsanāni ca || 33 ||
mahārhāṇi cayānāni dadṛśuste samantataḥ |
haimarājatakāṃsyānāṃ bhājanānāṃ ca saṃñcayān || 34 ||
agarūṇāṃ ca divyānāṃ candanānāṃ ca saṃñcāyān |
śucīnyabhyavahāryāṇi mūlāni ca phalāni ca || 35 ||
mahārhāṇi ca pānāni madhūni rasavanti ca |
divyānāmambarāṇāṃ ca mahārhāṇāṃ ca sañcayān || 36 ||
kambalānāṃ ca citrāṇāmajinānāṃ ca sañcayān |
tatra tatra ca vinyastāndīptānvaiśvānaraprabhān || 37 ||
dadṛśurvānarāśśubhrāñjātarūpasya sañcayān |
tatra tatra vicinvanto bile tasminmahābalāḥ || 38 ||
dadṛśurvānarāśśūrāḥ striyaṃ kāñcidadūrataḥ |
tāṃ dṛṣṭvā bhṛśasantrastāścīrakṛṣṇājināmbarām || 39 ||
tāpasīṃ niyatāhārāṃ jvalantīmiva tejasā |
vismitā harayastatra vyavatiṣṭhanta sarvaśaḥ || 40 ||
papraccha hanumāṃstatra kā'si tvaṃ kasya vā bilam |
tato hanūmāngirisannikāśaḥ kṛtājñalistāmabhivādya vṛddhām |
papraccha kā tvaṃ bhavanaṃ bilaṃ ca ratnāni cemāni vadasva kasya || 41 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe pañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.