Valmiki Ramayana Bala Kanda Sarga 22 — Gujarati Script

⚠️ AI-generated translation — the Hindi meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Hindi

इस सर्ग में राजा दशरथ ने वसिष्ठ के कहने पर राम और लक्ष्मण को विश्वामित्र के साथ भेजा। माता-पिता और वसिष्ठ ने मंगल-मंत्रों से उनका स्वस्त्ययन किया, और दशरथ ने राम को विश्वामित्र को सौंप दिया। राम के प्रस्थान पर देवताओं ने दुंदुभि बजाई और फूलों की वर्षा हुई। विश्वामित्र के पीछे-पीछे धनुषधारी राम और लक्ष्मण चले। सरयू के तट पर विश्वामित्र ने राम को बला और अतिबला विद्याएँ दीं, जिनसे उन्हें न श्रम, न ज्वर, न भूख-प्यास होगी और राक्षस उन्हें नहीं सताएँगे। विद्याएँ ग्रहण करके राम सूर्य के समान शोभित हुए, और वे तीनों उस रात सरयू तट पर सुखपूर्वक रहे।

AI-generated · not yet verified

The Hindi meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે બાલકાણ્ડમ્ ।

Shloka 1

અથ દ્વાવિંશસ્સર્ગઃ ।
તથા વસિષ્ઠે બ્રુવતિ રાજા દશરથસ્સુતમ પ્રહૃષ્ટવદનો રામમાજુહાવ સલક્ષ્મણમ્ ॥ 1 ॥

atha dvāviṃśassargaḥ |
tathā vasiṣṭhe bruvati rājā daśarathassutama prahṛṣṭavadano rāmamājuhāva salakṣmaṇam || 1 ||

अथ द्वाविंश सर्ग। जब वसिष्ठ इस प्रकार कह रहे थे, तब राजा दशरथ ने प्रसन्न मुख से अपने पुत्र राम को लक्ष्मण सहित बुलाया। ^AI

Shloka 2

કૃતસ્વસ્ત્યયનં માત્રા પિત્રા દશરથેન ચ ।
પુરોધસા વસિષ્ઠેન મઙ્ગલૈરભિમન્ત્રિતમ્ ॥ 2 ॥

kṛtasvastyayanaṃ mātrā pitrā daśarathena ca |
purodhasā vasiṣṭhena maṅgalairabhimantritam || 2 ||

माता, पिता दशरथ तथा पुरोहित वसिष्ठ द्वारा स्वस्त्ययन (कल्याणकारी विधि) किए गए और मंगल-मंत्रों से अभिमंत्रित किए गए। ^AI

Shloka 3

સ પુત્રં મૂર્ધ્ન્યુપાઘ્રાય રાજા દશરથઃ પ્રિયમ્ ।
દદૌ કુશિકપુત્રાય સુપ્રીતેનાન્તરાત્મના ॥ 3 ॥

sa putraṃ mūrdhnyupāghrāya rājā daśarathaḥ priyam |
dadau kuśikaputrāya suprītenāntarātmanā || 3 ||

राजा दशरथ ने अपने प्रिय पुत्र को मस्तक पर सूंघकर (चूमकर) अत्यंत प्रसन्न अंतःकरण से कुशिकपुत्र (विश्वामित्र) को सौंप दिया। ^AI

Shloka 4

તતો વાયુસ્સુખસ્પર્શો નીરજસ્કો વવૌ તદા ।
વિશ્વામિત્રગતં દૃષ્ટ્વા રામં રાજીવલોચનમ્ ॥ 4 ॥

tato vāyussukhasparśo nīrajasko vavau tadā |
viśvāmitragataṃ dṛṣṭvā rāmaṃ rājīvalocanam || 4 ||

तत्पश्चात् कमलनयन राम को विश्वामित्र के साथ गए देखकर, उस समय सुखद स्पर्श वाली और धूलरहित वायु बहने लगी। ^AI

Shloka 5

પુષ્પવૃષ્ટિર્મહત્યાસીદ્દેવદુન્દુભિનિસ્વનૈઃ ।
શઙ્ખદુન્દુભિનિર્ઘોષઃ પ્રયાતે તુ મહાત્મનિ ॥ 5 ॥

puṣpavṛṣṭirmahatyāsīddevadundubhinisvanaiḥ |
śaṅkhadundubhinirghoṣaḥ prayāte tu mahātmani || 5 ||

महात्मा (राम) के प्रस्थान करने पर देवताओं की दुंदुभियों की ध्वनि के साथ शंख और दुंदुभि की गूंज के बीच फूलों की महान वर्षा हुई। ^AI

Shloka 6

વિશ્વામિત્રો યયાવગ્રે તતો રામો ધનુર્ધરઃ ।
કાકપક્ષધરો ધન્વી તં ચ સૌમિત્રિરન્વગાત્ ॥ 6 ॥

viśvāmitro yayāvagre tato rāmo dhanurdharaḥ |
kākapakṣadharo dhanvī taṃ ca saumitriranvagāt || 6 ||

विश्वामित्र आगे-आगे चले, तत्पश्चात् धनुर्धर राम, जो काकपक्ष धारण किए हुए और धनुषधारी थे, चले, और सौमित्र (लक्ष्मण) उनके पीछे-पीछे गए। ^AI

Shloka 7

કલાપિનૌ ધનુષ્પાણી શોભમાનૌ દિશો દશ ।
વિશ્વામિત્રં મહાત્માનં ત્રિશીર્ષાવિવ પન્નગૌ ॥ 7 ॥

kalāpinau dhanuṣpāṇī śobhamānau diśo daśa |
viśvāmitraṃ mahātmānaṃ triśīrṣāviva pannagau || 7 ||

कलापी (तूणीरधारी), हाथों में धनुष लिए, दसों दिशाओं को सुशोभित करते हुए, महात्मा विश्वामित्र के पीछे-पीछे तीन सिर वाले सर्पों के समान चले। ^AI

Shloka 8

અનુજગ્મતુરક્ષુદ્રૌ પિતામહમિવાશ્વિનૌ ।
તદા કુશિકપુત્રં તુ ધનુષ્પાણી સ્વલઙ્કૃતૌ ॥ 8 ॥

anujagmaturakṣudrau pitāmahamivāśvinau |
tadā kuśikaputraṃ tu dhanuṣpāṇī svalaṅkṛtau || 8 ||

वे दोनों अक्षुद्र (महान) वीर, जैसे अश्विनीकुमार पितामह (ब्रह्मा) के पीछे-पीछे जाते हैं, वैसे ही सुसज्जित होकर हाथों में धनुष लिए कुशिकपुत्र (विश्वामित्र) के पीछे-पीछे गए। ^AI

Shloka 9

બદ્ધગોધાઙ્ગુલિત્રાણૌ ખડ્ગવન્તૌ મહાદ્યુતી ।
કુમારૌ ચારુવપુષૌ ભ્રાતરૌ રામલક્ષ્મણૌ ॥ 9 ॥

baddhagodhāṅgulitrāṇau khaḍgavantau mahādyutī |
kumārau cāruvapuṣau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 9 ||

हाथों में गोधा-चर्म का अंगुलित्राण बाँधे, तलवार धारण किए, महान कांति वाले, सुंदर शरीर वाले, भाई राम और लक्ष्मण दोनों कुमार (साथ-साथ चले) ॥ 9 ॥ ^AI

Shloka 10

અનુયાતૌ શ્રિયા દીપ્તૌ શોભયેતામનિન્દિતૌ ।
સ્થાણું દેવમિવાચિન્ત્યં કુમારાવિવ પાવકી ॥ 10 ॥

anuyātau śriyā dīptau śobhayetāmaninditau |
sthāṇuṃ devamivācintyaṃ kumārāviva pāvakī || 10 ||

श्री से युक्त होकर पीछे-पीछे चलते हुए वे निर्दोष कुमार शोभा बढ़ा रहे थे, जैसे अचिन्त्य देव स्थाणु (शिव) के साथ कुमार (कार्तिकेय) अथवा अग्नि के साथ कुमार शोभा देते हैं ॥ 10 ॥ ^AI

Shloka 11

અધ્યર્ધયોજનં ગત્વા સરય્વા દક્ષિણે તટે ।
રામેતિ મધુરાં વાણીં વિશ્વામિત્રોઽભ્યભાષત ॥ 11 ॥

adhyardhayojanaṃ gatvā sarayvā dakṣiṇe taṭe |
rāmeti madhurāṃ vāṇīṃ viśvāmitro'bhyabhāṣata || 11 ||

सवा योजन चलकर सरयू नदी के दक्षिणी तट पर विश्वामित्र ने 'हे राम' कहकर मधुर वाणी से कहा ॥ 11 ॥ ^AI

Shloka 12

ગૃહાણ વત્સ સલિલં મા ભૂત્કાલસ્ય પર્યયઃ ।
મન્ત્રગ્રામં ગૃહાણ ત્વં બલામતિબલાં તથા ॥ 12 ॥

gṛhāṇa vatsa salilaṃ mā bhūtkālasya paryayaḥ |
mantragrāmaṃ gṛhāṇa tvaṃ balāmatibalāṃ tathā || 12 ||

हे वत्स, जल ग्रहण करो, काल का व्यतिक्रम (विलंब) न हो। तुम बला और अतिबला नामक मंत्र-समूह को ग्रहण करो ॥ 12 ॥ ^AI

Shloka 13

ન શ્રમો ન જ્વરો વા તે ન રૂપસ્ય વિપર્યયઃ ।
ન ચ સુપ્તં પ્રમત્તં વા ધર્ષયિષ્યન્તિ નૈરૃતાઃ ॥ 13 ॥

na śramo na jvaro vā te na rūpasya viparyayaḥ |
na ca suptaṃ pramattaṃ vā dharṣayiṣyanti nairṛtāḥ || 13 ||

तुम्हें न श्रम होगा, न ज्वर होगा, न रूप का विकार होगा, और सोए हुए या प्रमाद में पड़े हुए तुम्हें राक्षस (नैरृत) नहीं सताएँगे ॥ 13 ॥ ^AI

Shloka 14

ન બાહ્વોસ્સદૃશો વીર્યે પૃથિવ્યામસ્તિ કશ્ચન ।
ત્રિષુ લોકેષુ વૈ રામ ન ભવેત્સદૃશસ્તવ ॥ 14 ॥

na bāhvossadṛśo vīrye pṛthivyāmasti kaścana |
triṣu lokeṣu vai rāma na bhavetsadṛśastava || 14 ||

हे वीर, पृथ्वी पर बल में तुम्हारे भुजाओं के समान कोई नहीं है। हे राम, तीनों लोकों में भी तुम्हारे समान कोई नहीं हो सकता ॥ 14 ॥ ^AI

Shloka 15

ન સૌભાગ્યે ન દાક્ષિણ્યે ન જ્ઞાને બુદ્ધિનિશ્ચયે ।
નોત્તરે પ્રતિવક્તવ્યે સમો લોકે તવાઽનઘ ॥ 15 ॥

na saubhāgye na dākṣiṇye na jñāne buddhiniścaye |
nottare prativaktavye samo loke tavā'nagha || 15 ||

हे निर्दोष, सौभाग्य में, दाक्षिण्य (उदारता) में, ज्ञान में, बुद्धि के निश्चय में, और उत्तर देने में (प्रतिवक्तव्य में) संसार में तुम्हारे समान कोई नहीं है ॥ 15 ॥ ^AI

Shloka 16

એતદ્વિદ્યાદ્વયે લબ્ધે ભવિતા નાસ્તિ તે સમઃ ।
બલાત્વતિબલા ચૈવ સર્વજ્ઞાનસ્ય માતરૌ ॥ 16 ॥

etadvidyādvaye labdhe bhavitā nāsti te samaḥ |
balātvatibalā caiva sarvajñānasya mātarau || 16 ||

ये दोनों विद्याएँ प्राप्त हो जाने पर तुम्हारे समान कोई नहीं होगा। बला और अतिबला ये दोनों समस्त ज्ञान की माताएँ हैं ॥ 16 ॥ ^AI

Shloka 17

ક્ષુત્પિપાસે ન તે રામ ભવિષ્યેતે નરોત્તમ ।
બલામતિબલાં ચૈવ પઠતઃ પથિ રાઘવ ॥ 17 ॥

kṣutpipāse na te rāma bhaviṣyete narottama |
balāmatibalāṃ caiva paṭhataḥ pathi rāghava || 17 ||

हे नरोत्तम राम! तुम्हें भूख और प्यास नहीं होंगी। हे राघव! मार्ग में बला और अतिबला विद्याओं का पाठ करते हुए तुम्हें ये नहीं सताएँगी। ^AI

Shloka 18

વિદ્યાદ્વયમધીયાને યશશ્ચાપ્યતુલં ત્વયિ ।
પિતામહસુતે હ્યેતે વિદ્યે તેજસ્સમન્વિતે ॥ 18 ॥

vidyādvayamadhīyāne yaśaścāpyatulaṃ tvayi |
pitāmahasute hyete vidye tejassamanvite || 18 ||

इन दोनों विद्याओं का अध्ययन करते हुए तुम्हें अतुलनीय यश भी प्राप्त होगा। ये दोनों विद्याएँ पितामह ब्रह्मा की पुत्रियाँ हैं और तेज से युक्त हैं। ^AI

Shloka 19

પ્રદાતું તવ કાકુત્સ્થ સદૃશસ્ત્વં હિ ધાર્મિક ।
કામં બહુગુણાસ્સર્વે ત્વય્યેતે નાત્ર સંશયઃ ।
તપસા સમ્ભૃતે ચૈતે બહુરૂપે ભવિષ્યતઃ ॥ 19 ॥

pradātuṃ tava kākutstha sadṛśastvaṃ hi dhārmika |
kāmaṃ bahuguṇāssarve tvayyete nātra saṃśayaḥ |
tapasā sambhṛte caite bahurūpe bhaviṣyataḥ || 19 ||

हे काकुत्स्थ! हे धार्मिक! तुम इन्हें देने के योग्य हो। ये सभी बहुत गुणों वाली हैं और तुममें इनका निवास निःसंदेह होगा। तप से संचित ये विद्याएँ बहुरूपा हो जाएँगी। ^AI

Shloka 20

તતો રામો જલં સ્પૃષ્ટ્વા પ્રહૃષ્ટવદનશ્શુચિઃ ।
પ્રતિજગ્રાહ તે વિદ્યે મહર્ષેર્ભાવિતાત્મનઃ ॥ 20 ॥

tato rāmo jalaṃ spṛṣṭvā prahṛṣṭavadanaśśuciḥ |
pratijagrāha te vidye maharṣerbhāvitātmanaḥ || 20 ||

तब राम ने जल का स्पर्श किया और प्रसन्न मुख तथा पवित्र होकर उन भावितात्मा महर्षि से उन विद्याओं को ग्रहण किया। ^AI

Shloka 21

વિદ્યાસમુદિતો રામશ્શુશુભે ભૂરિવિક્રમઃ ।
સહસ્રરશ્મિર્ભગવાન્ શરદીવ દિવાકરઃ ॥ 21 ॥

vidyāsamudito rāmaśśuśubhe bhūrivikramaḥ |
sahasraraśmirbhagavān śaradīva divākaraḥ || 21 ||

विद्याओं से युक्त और महापराक्रमी राम उस समय शरद ऋतु में सहस्र किरणों वाले भगवान सूर्य के समान शोभा पाने लगे। ^AI

Shloka 22

ગુરુકાર્યાણિ સર્વાણિ નિયુજ્ય કુશિકાત્મજે ।
ઊષુસ્તાં રજનીં તત્ર સરય્વાં સુસુખં ત્રયઃ ॥ 22 ॥

gurukāryāṇi sarvāṇi niyujya kuśikātmaje |
ūṣustāṃ rajanīṃ tatra sarayvāṃ susukhaṃ trayaḥ || 22 ||

कुशिक के पुत्र विश्वामित्र के सभी गुरु-कार्यों को पूर्ण करके वे तीनों वहाँ सरयू के तट पर उस रात को बड़े सुख से रहे। ^AI

Shloka 23

દશરથનૃપસૂનુસત્તમાભ્યાં તૃણશયનેઽનુચિતે સહોષિતાભ્યામ્ ।
કુશિકસુતવચોઽનુલાલિતાભ્યાં સુખમિવ સા વિબભૌ વિભાવરી ચ ॥ 23 ॥

daśarathanṛpasūnusattamābhyāṃ tṛṇaśayane'nucite sahoṣitābhyām |
kuśikasutavaco'nulālitābhyāṃ sukhamiva sā vibabhau vibhāvarī ca || 23 ||

राजा दशरथ के श्रेष्ठ पुत्रों के साथ, जो अनुपयुक्त तृण-शय्या पर सोए थे, कुशिक-पुत्र विश्वामित्र के वचनों से लाड़-प्यार पाते हुए, वह रात सुखमय प्रतीत हुई। ^AI

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે બાલકાણ્ડે દ્વાવિંશસ્સર્ગઃ ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डम् ।

अथ द्वाविंशस्सर्गः ।

तथा वसिष्ठे ब्रुवति राजा दशरथस्सुतम प्रहृष्टवदनो राममाजुहाव सलक्ष्मणम् ॥ 1 ॥

कृतस्वस्त्ययनं मात्रा पित्रा दशरथेन च ।

पुरोधसा वसिष्ठेन मङ्गलैरभिमन्त्रितम् ॥ 2 ॥

स पुत्रं मूर्ध्न्युपाघ्राय राजा दशरथः प्रियम् ।

ददौ कुशिकपुत्राय सुप्रीतेनान्तरात्मना ॥ 3 ॥

ततो वायुस्सुखस्पर्शो नीरजस्को ववौ तदा ।

विश्वामित्रगतं दृष्ट्वा रामं राजीवलोचनम् ॥ 4 ॥

पुष्पवृष्टिर्महत्यासीद्देवदुन्दुभिनिस्वनैः ।

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषः प्रयाते तु महात्मनि ॥ 5 ॥

विश्वामित्रो ययावग्रे ततो रामो धनुर्धरः ।

काकपक्षधरो धन्वी तं च सौमित्रिरन्वगात् ॥ 6 ॥

कलापिनौ धनुष्पाणी शोभमानौ दिशो दश ।

विश्वामित्रं महात्मानं त्रिशीर्षाविव पन्नगौ ॥ 7 ॥

अनुजग्मतुरक्षुद्रौ पितामहमिवाश्विनौ ।

तदा कुशिकपुत्रं तु धनुष्पाणी स्वलङ्कृतौ ॥ 8 ॥

बद्धगोधाङ्गुलित्राणौ खड्गवन्तौ महाद्युती ।

कुमारौ चारुवपुषौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥ 9 ॥

अनुयातौ श्रिया दीप्तौ शोभयेतामनिन्दितौ ।

स्थाणुं देवमिवाचिन्त्यं कुमाराविव पावकी ॥ 10 ॥

अध्यर्धयोजनं गत्वा सरय्वा दक्षिणे तटे ।

रामेति मधुरां वाणीं विश्वामित्रोऽभ्यभाषत ॥ 11 ॥

गृहाण वत्स सलिलं मा भूत्कालस्य पर्ययः ।

मन्त्रग्रामं गृहाण त्वं बलामतिबलां तथा ॥ 12 ॥

न श्रमो न ज्वरो वा ते न रूपस्य विपर्ययः ।

न च सुप्तं प्रमत्तं वा धर्षयिष्यन्ति नैरृताः ॥ 13 ॥

न बाह्वोस्सदृशो वीर्ये पृथिव्यामस्ति कश्चन ।

त्रिषु लोकेषु वै राम न भवेत्सदृशस्तव ॥ 14 ॥

न सौभाग्ये न दाक्षिण्ये न ज्ञाने बुद्धिनिश्चये ।

नोत्तरे प्रतिवक्तव्ये समो लोके तवाऽनघ ॥ 15 ॥

एतद्विद्याद्वये लब्धे भविता नास्ति ते समः ।

बलात्वतिबला चैव सर्वज्ञानस्य मातरौ ॥ 16 ॥

क्षुत्पिपासे न ते राम भविष्येते नरोत्तम ।

बलामतिबलां चैव पठतः पथि राघव ॥ 17 ॥

विद्याद्वयमधीयाने यशश्चाप्यतुलं त्वयि ।

पितामहसुते ह्येते विद्ये तेजस्समन्विते ॥ 18 ॥

प्रदातुं तव काकुत्स्थ सदृशस्त्वं हि धार्मिक ।

कामं बहुगुणास्सर्वे त्वय्येते नात्र संशयः ।

तपसा सम्भृते चैते बहुरूपे भविष्यतः ॥ 19 ॥

ततो रामो जलं स्पृष्ट्वा प्रहृष्टवदनश्शुचिः ।

प्रतिजग्राह ते विद्ये महर्षेर्भावितात्मनः ॥ 20 ॥

विद्यासमुदितो रामश्शुशुभे भूरिविक्रमः ।

सहस्ररश्मिर्भगवान् शरदीव दिवाकरः ॥ 21 ॥

गुरुकार्याणि सर्वाणि नियुज्य कुशिकात्मजे ।

ऊषुस्तां रजनीं तत्र सरय्वां सुसुखं त्रयः ॥ 22 ॥

दशरथनृपसूनुसत्तमाभ्यां तृणशयनेऽनुचिते सहोषिताभ्याम् ।

कुशिकसुतवचोऽनुलालिताभ्यां सुखमिव सा विबभौ विभावरी च ॥ 23 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे द्वाविंशस्सर्गः ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

1.22 બાલકાણ્ડ - દ્વાવિંશ સર્ગઃ