𑌶𑍍𑌰𑍀𑌮𑌦𑍍𑌵𑌾𑌲𑍍𑌮𑍀𑌕𑍀𑌯 𑌰𑌾𑌮𑌾𑌯𑌣𑍇 𑌅𑌰𑌣𑍍𑌯𑌕𑌾𑌣𑍍𑌡𑌮𑍍 ।
𑌅𑌥 𑌤𑍍𑌰𑌿𑌷𑌷𑍍𑌟𑌿𑌤𑌮𑌸𑍍𑌸𑌰𑍍𑌗𑌃 ।
𑌸 𑌰𑌾𑌜𑌪𑍁𑌤𑍍𑌰𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌿𑌯𑌯𑌾 𑌵𑌿𑌹𑍀𑌨𑌃 𑌶𑍋𑌕𑍇𑌨 𑌮𑍋𑌹𑍇𑌨 𑌚 𑌪𑍀𑌡𑍍𑌯𑌮𑌾𑌨𑌃 ।
𑌵𑌿𑌷𑌾𑌦𑌯𑌨𑍍𑌭𑍍𑌰𑌾𑌤𑌰𑌮𑌾𑌰𑍍𑌤𑌰𑍂𑌪𑍋 𑌭𑍂𑌯𑍋 𑌵𑌿𑌷𑌾𑌦𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌵𑌿𑌵𑍇𑌶 𑌤𑍀𑌵𑍍𑌰𑌮𑍍 ॥ 1 ॥
𑌸 𑌲𑌕𑍍𑌷𑍍𑌮𑌣𑌂 𑌶𑍋𑌕𑌵𑌶𑌾𑌭𑌿𑌪𑌨𑍍𑌨𑌂 𑌶𑍋𑌕𑍇 𑌨𑌿𑌮𑌗𑍍𑌨𑍋 𑌵𑌿𑌪𑍁𑌲𑍇 𑌤𑍁 𑌰𑌾𑌮𑌃 ।
𑌉𑌵𑌾𑌚 𑌵𑌾𑌕𑍍𑌯𑌂 𑌵𑍍𑌯𑌸𑌨𑌾𑌨𑍁𑌰𑍂𑌪𑌮𑍁𑌷𑍍𑌣𑌂 𑌵𑌿𑌨𑌿𑌶𑍍𑌶𑍍𑌵𑌸𑍍𑌯 𑌰𑍁𑌦𑌨𑍍𑌤𑍍𑌸𑌶𑍋𑌕𑌮𑍍 ॥ 2 ॥
𑌨 𑌮𑌦𑍍𑌵𑌿𑌧𑍋 𑌦𑍁𑌷𑍍𑌕𑍃𑌤𑌕𑌰𑍍𑌮𑌕𑌾𑌰𑍀 𑌮𑌨𑍍𑌯𑍇 𑌦𑍍𑌵𑌿𑌤𑍀𑌯𑍋𑌽𑌸𑍍𑌤𑌿 𑌵𑌸𑍁𑌨𑍍𑌧𑌰𑌾𑌯𑌾𑌮𑍍 ।
𑌶𑍋𑌕𑍇𑌨 𑌶𑍋𑌕𑍋 𑌹𑌿 𑌪𑌰𑌮𑍍𑌪𑌰𑌾𑌯𑌾 𑌮𑌾 𑌮𑍇𑌤𑌿 𑌭𑌿𑌨𑍍𑌦𑌨𑍍𑌹𑍃𑌦𑌯𑌂 𑌮𑌨𑌶𑍍𑌚 ॥ 3 ॥
𑌪𑍂𑌰𑍍𑌵𑌂 𑌮𑌯𑌾 𑌨𑍂𑌨𑌮𑌭𑍀𑌪𑍍𑌸𑌿𑌤𑌾𑌨𑌿 𑌪𑌾𑌪𑌾𑌨𑌿 𑌕𑌰𑍍𑌮𑌾𑌣𑍍𑌯𑌸𑌕𑍃𑌤𑍍𑌕𑍃𑌤𑌾𑌨𑌿 ।
𑌤𑌤𑍍𑌰𑌾𑌯𑌮𑌦𑍍𑌯𑌾𑌪𑌤𑌿𑌤𑍋 𑌵𑌿𑌪𑌾𑌕𑍋 𑌦𑍁𑌃𑌖𑍇𑌨 𑌦𑍁𑌃𑌖𑌂 𑌯𑌦𑌹𑌂 𑌵𑌿𑌶𑌾𑌮𑌿 ॥ 4 ॥
𑌰𑌾𑌜𑍍𑌯𑌪𑍍𑌰𑌣𑌾𑌶𑌸𑍍𑌸𑍍𑌵𑌜𑌨𑍈𑌰𑍍𑌵𑌿𑌯𑍋𑌗𑌃 𑌪𑌿𑌤𑍁𑌰𑍍𑌵𑌿𑌨𑌾𑌶𑍋 𑌜𑌨𑌨𑍀𑌵𑌿𑌯𑍋𑌗𑌃 ।
𑌸𑌰𑍍𑌵𑌾𑌣𑌿 𑌮𑍇 𑌲𑌕𑍍𑌷𑍍𑌮𑌣 𑌶𑍋𑌕𑌵𑍇𑌗𑌮𑌾𑌪𑍂𑌰𑌯𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌪𑍍𑌰𑌵𑌿𑌚𑌿𑌨𑍍𑌤𑌿𑌤𑌾𑌨𑌿 ॥ 5 ॥
𑌸𑌰𑍍𑌵𑌂 𑌤𑍁 𑌦𑍁𑌃𑌖𑌂 𑌮𑌮 𑌲𑌕𑍍𑌷𑍍𑌮𑌣𑍇𑌦𑌂 𑌶𑌾𑌨𑍍𑌤𑌂 𑌶𑌰𑍀𑌰𑍇 𑌵𑌨𑌮𑍇𑌤𑍍𑌯 𑌶𑍂𑌨𑍍𑌯𑌮𑍍 ।
𑌸𑍀𑌤𑌾𑌵𑌿𑌯𑍋𑌗𑌾𑌤𑍍𑌪𑍁𑌨𑌰𑌪𑍍𑌯𑍁𑌦𑍀𑌰𑍍𑌣𑌂 𑌕𑌾𑌷𑍍𑌠𑍈𑌰𑌿𑌵𑌾𑌗𑍍𑌨𑌿𑌸𑍍𑌸𑌹𑌸𑌾 𑌪𑍍𑌰𑌦𑍀𑌪𑍍𑌤𑌃 ॥ 6 ॥
𑌸𑌾 𑌨𑍂𑌨𑌮𑌾𑌰𑍍𑌯𑌾 𑌮𑌮 𑌰𑌾𑌕𑍍𑌷𑌸𑍇𑌨 𑌬𑌲𑌾𑌦𑍍𑌦𑍃𑌤𑌾 𑌖𑌂 𑌸𑌮𑍁𑌪𑍇𑌤𑍍𑌯 𑌭𑍀𑌰𑍁𑌃 ।
𑌅𑌪𑌸𑍍𑌵𑌰𑌂 𑌸𑌸𑍍𑌵𑌰𑌵𑌿𑌪𑍍𑌰𑌲𑌾𑌪𑌾 𑌭𑌯𑍇𑌨 𑌵𑌿𑌕𑍍𑌰𑌨𑍍𑌦𑌿𑌤𑌵𑌤𑍍𑌯𑌭𑍀𑌕𑍍𑌷𑍍𑌣𑌮𑍍 ॥ 7 ॥
𑌤𑍗 𑌲𑍋𑌹𑌿𑌤𑌸𑍍𑌯 𑌪𑍍𑌰𑌿𑌯𑌦𑌰𑍍𑌶𑌨𑌸𑍍𑌯 𑌸𑌦𑍋𑌚𑌿𑌤𑌾𑌵𑍁𑌤𑍍𑌤𑌮𑌚𑌨𑍍𑌦𑌨𑌸𑍍𑌯 ।
𑌵𑍃𑌤𑍍𑌤𑍗 𑌸𑍍𑌤𑌨𑍗 𑌶𑍋𑌣𑌿𑌤𑌪𑌙𑍍𑌕𑌦𑌿𑌗𑍍𑌧𑍗 𑌨𑍂𑌨𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌿𑌯𑌾𑌯𑌾 𑌮𑌮 𑌨𑌾𑌭𑌿𑌭𑌾𑌤𑌃 ॥ 8 ॥
𑌤𑌚𑍍𑌛𑌲𑌕𑍍𑌷𑍍𑌣𑌸𑍁𑌵𑍍𑌯𑌕𑍍𑌤𑌮𑍃𑌦𑍁𑌪𑍍𑌰𑌲𑌾𑌪𑌂 𑌤𑌸𑍍𑌯𑌾 𑌮𑍁𑌖𑌂 𑌕𑍁𑌞𑍍𑌚𑌿𑌤𑌕𑍇𑌶𑌭𑌾𑌰𑌮𑍍 ।
𑌰𑌕𑍍𑌷𑍋𑌵𑌶𑌂 𑌨𑍂𑌨𑌮𑍁𑌪𑌾𑌗𑌤𑌾𑌯𑌾 𑌨 𑌭𑍍𑌰𑌾𑌜𑌤𑍇 𑌰𑌾𑌹𑍁𑌮𑍁𑌖𑍇 𑌯𑌥𑍇𑌨𑍍𑌦𑍁𑌃 ॥ 9 ॥
𑌤𑌾𑌂 𑌹𑌾𑌰𑌪𑌾𑌶𑌸𑍍𑌯 𑌸𑌦𑍋𑌚𑌿𑌤𑌾𑌯𑌾 𑌗𑍍𑌰𑍀𑌵𑌾𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌿𑌯𑌾𑌯𑌾 𑌮𑌮 𑌸𑍁𑌵𑍍𑌰𑌤𑌾𑌯𑌾𑌃 ।
𑌰𑌕𑍍𑌷𑌾𑌂𑌸𑌿 𑌨𑍂𑌨𑌂 𑌪𑌰𑌿𑌪𑍀𑌤𑌵𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌵𑌿𑌭𑌿𑌦𑍍𑌯 𑌶𑍂𑌨𑍍𑌯𑍇 𑌰𑍁𑌧𑌿𑌰𑌾𑌶𑌨𑌾𑌨𑌿 ॥ 10 ॥
𑌮𑌯𑌾 𑌵𑌿𑌹𑍀𑌨𑌾 𑌵𑌿𑌜𑌨𑍇 𑌵𑌨𑍇 𑌯𑌾 𑌰𑌕𑍍𑌷𑍋𑌭𑌿𑌰𑌾𑌹𑍃𑌤𑍍𑌯 𑌵𑌿𑌕𑍃𑌷𑍍𑌯𑌮𑌾𑌣𑌾 ।
𑌨𑍂𑌨𑌂 𑌨𑌿𑌨𑌾𑌦𑌂 𑌕𑍁𑌰𑌰𑍀𑌵 𑌦𑍀𑌨𑌾 𑌸𑌾 𑌮𑍁𑌕𑍍𑌤𑌵𑌤𑍍𑌯𑌾𑌯𑌤𑌕𑌾𑌨𑍍𑌤𑌨𑍇𑌤𑍍𑌰𑌾 ॥ 11 ॥
𑌅𑌸𑍍𑌮𑌿𑌨𑍍𑌮𑌯𑌾𑌸𑌾𑌰𑍍𑌧𑌮𑍁𑌦𑌾𑌰𑌶𑍀𑌲𑌾 𑌶𑌿𑌲𑌾𑌤𑌲𑍇 𑌪𑍂𑌰𑍍𑌵𑌮𑍁𑌪𑍋𑌪𑌵𑌿𑌷𑍍𑌟𑌾 ।
𑌕𑌾𑌨𑍍𑌤𑌸𑍍𑌮𑌿𑌤𑌾 𑌲𑌕𑍍𑌷𑍍𑌮𑌣 𑌜𑌾𑌤𑌹𑌾𑌸𑌾 𑌤𑍍𑌵𑌾𑌮𑌾𑌹 𑌸𑍀𑌤𑌾 𑌬𑌹𑍁𑌵𑌾𑌕𑍍𑌯𑌜𑌾𑌤𑌮𑍍 ॥ 12 ॥
𑌗𑍋𑌦𑌾𑌵𑌰𑍀𑌯𑌂 𑌸𑌰𑌿𑌤𑌾𑌂 𑌵𑌰𑌿𑌷𑍍𑌠𑌾 𑌪𑍍𑌰𑌿𑌯𑌾 𑌪𑍍𑌰𑌿𑌯𑌾𑌯𑌾 𑌮𑌮 𑌨𑌿𑌤𑍍𑌯𑌕𑌾𑌲𑌮𑍍 ।
𑌅𑌪𑍍𑌯𑌤𑍍𑌰 𑌗𑌚𑍍𑌛𑍇𑌦𑌿𑌤𑌿 𑌚𑌿𑌨𑍍𑌤𑌯𑌾𑌮𑌿 𑌨𑍈𑌕𑌾𑌕𑌿𑌨𑍀 𑌯𑌾𑌤𑌿 𑌹𑌿 𑌸𑌾 𑌕𑌦𑌾𑌚𑌿𑌤𑍍 ॥ 13 ॥
𑌪𑌦𑍍𑌮𑌾𑌨𑌨𑌾 𑌪𑌦𑍍𑌮𑌵𑌿𑌶𑌾𑌲𑌨𑍇𑌤𑍍𑌰𑌾 𑌪𑌦𑍍𑌮𑌾𑌨𑌿 𑌵𑌾𑌨𑍇𑌤𑍁𑌮𑌭𑌿𑌪𑍍𑌰𑌯𑌾𑌤𑌾 ।
𑌤𑌦𑌪𑍍𑌯𑌯𑍁𑌕𑍍𑌤𑌂 𑌨 𑌹𑌿 𑌸𑌾 𑌕𑌦𑌾𑌚𑌿𑌨𑍍𑌮𑌯𑌾 𑌵𑌿𑌨𑌾 𑌗𑌚𑍍𑌛𑌤𑌿 𑌪𑌙𑍍𑌕𑌜𑌾𑌨𑌿 ॥ 14 ॥
𑌕𑌾𑌮𑌂 𑌤𑍍𑌵𑌿𑌦𑌂 𑌪𑍁𑌷𑍍𑌪𑌿𑌤𑌵𑍃𑌕𑍍𑌷𑌷𑌣𑍍𑌡𑌂 𑌨𑌾𑌨𑌾𑌵𑌿𑌧𑍈𑌃 𑌪𑌕𑍍𑌷𑌿𑌗𑌣𑍈𑌰𑍁𑌪𑍇𑌤𑌮𑍍 ।
𑌵𑌨𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌯𑌾𑌤𑌾 𑌨𑍁 𑌤𑌦𑌪𑍍𑌯𑌯𑍁𑌕𑍍𑌤 𑌮𑍇𑌕𑌾𑌕𑌿𑌨𑍀 𑌸𑌾𑌤𑌿𑌬𑌿𑌭𑍇𑌤𑌿 𑌭𑍀𑌰𑍁𑌃 ॥ 15 ॥
𑌆𑌦𑌿𑌤𑍍𑌯 𑌭𑍋 𑌲𑍋𑌕𑌕𑍃𑌤𑌾𑌕𑍃𑌤𑌜𑍍𑌞 𑌲𑍋𑌕𑌸𑍍𑌯 𑌸𑌤𑍍𑌯𑌾𑌨𑍃𑌤𑌕𑌰𑍍𑌮𑌸𑌾𑌕𑍍𑌷𑌿𑌨𑍍 ।
𑌮𑌮 𑌪𑍍𑌰𑌿𑌯𑌾 𑌸𑌾 𑌕𑍍𑌵 𑌗𑌤𑌾 𑌹𑍃𑌤𑌾 𑌵𑌾 𑌶𑌂𑌸𑌸𑍍𑌵 𑌮𑍇 𑌶𑍋𑌕𑌵𑌶𑌸𑍍𑌯 𑌨𑌿𑌤𑍍𑌯𑌮𑍍 ॥ 16 ॥
𑌲𑍋𑌕𑍇𑌷𑍁 𑌸𑌰𑍍𑌵𑍇𑌷𑍁 𑌚 𑌨𑌾𑌸𑍍𑌤𑌿 𑌕𑌿𑌞𑍍𑌚𑌿𑌦𑍍𑌯𑌤𑍍𑌤𑍇 𑌨 𑌨𑌿𑌤𑍍𑌯𑌂 𑌵𑌿𑌦𑌿𑌤𑌂 𑌭𑌵𑍇𑌤𑍍𑌤𑌤𑍍 ।
𑌶𑌂𑌸𑌸𑍍𑌵 𑌵𑌾𑌯𑍋 𑌕𑍁𑌲𑌶𑌾𑌲𑌿𑌨𑍀𑌂 𑌤𑌾𑌂 𑌹𑍃𑌤𑌾 𑌮𑍃𑌤𑌾 𑌵𑌾 𑌪𑌥𑌿 𑌵𑌰𑍍𑌤𑌤𑍇 𑌵𑌾 ॥ 17 ॥
𑌇𑌤𑍀𑌵 𑌤𑌂 𑌶𑍋𑌕𑌵𑌿𑌧𑍇𑌯𑌦𑍇𑌹𑌂 𑌰𑌾𑌮𑌂 𑌵𑌿𑌸𑌞𑍍𑌜𑍍𑌞𑌂 𑌵𑌿𑌲𑌪𑌨𑍍𑌤𑌮𑍇𑌵𑌮𑍍 ।
𑌉𑌵𑌾𑌚 𑌸𑍗𑌮𑌿𑌤𑍍𑌰𑌿𑌰𑌦𑍀𑌨𑌸𑌤𑍍𑌤𑍍𑌵𑍋 𑌨𑍍𑌯𑌾𑌯𑍇 𑌸𑍍𑌥𑌿𑌤𑌃 𑌕𑌾𑌲𑌯𑍁𑌤𑌂 𑌚 𑌵𑌾𑌕𑍍𑌯𑌮𑍍 ॥ 18 ॥
𑌶𑍋𑌕𑌂 𑌵𑌿𑌮𑍁𑌞𑍍𑌚𑌾𑌰𑍍𑌯 𑌧𑍃𑌤𑌿𑌂 𑌭𑌜𑌸𑍍𑌵 𑌸𑍋𑌤𑍍𑌸𑌾𑌹𑌤𑌾 𑌚𑌾𑌸𑍍𑌤𑍁 𑌵𑌿𑌮𑌾𑌰𑍍𑌗𑌣𑍇𑌽𑌸𑍍𑌯𑌾𑌃 ।
𑌉𑌤𑍍𑌸𑌾𑌹𑌵𑌨𑍍𑌤𑍋 𑌹𑌿 𑌨𑌰𑌾 𑌨 𑌲𑍋𑌕𑍇 𑌸𑍀𑌦𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌕𑌰𑍍𑌮𑌸𑍍𑌵𑌤𑌿𑌦𑍁𑌷𑍍𑌕𑌰𑍇𑌷𑍁 ॥ 19 ॥
𑌇𑌤𑍀𑌵 𑌸𑍗𑌮𑌿𑌤𑍍𑌰𑌿𑌮𑍁𑌦𑌗𑍍𑌰𑌪𑍗𑌰𑍁𑌷𑌂 𑌬𑍍𑌰𑍁𑌵𑌨𑍍𑌤𑌮𑌾𑌰𑍍𑌤𑍋 𑌰𑌘𑍁𑌵𑌂𑌶𑌵𑌰𑍍𑌧𑌨𑌃 ।
𑌨 𑌚𑌿𑌨𑍍𑌤𑌯𑌾𑌮𑌾𑌸 𑌧𑍃𑌤𑌿𑌂 𑌵𑌿𑌮𑍁𑌕𑍍𑌤𑌵𑌾𑌨𑍍𑌪𑍁𑌨𑌶𑍍𑌚 𑌦𑍁𑌃𑌖𑌂 𑌮𑌹𑌦𑌭𑍍𑌯𑍁𑌪𑌾𑌗𑌮𑌤𑍍 ॥ 20 ॥
𑌇𑌤𑍍𑌯𑌾𑌰𑍍𑌷𑍇 𑌶𑍍𑌰𑍀𑌮𑌦𑍍𑌰𑌾𑌮𑌾𑌯𑌣𑍇 𑌵𑌾𑌲𑍍𑌮𑍀𑌕𑍀𑌯 𑌆𑌦𑌿𑌕𑌾𑌵𑍍𑌯𑍇 𑌅𑌰𑌣𑍍𑌯𑌕𑌾𑌣𑍍𑌡𑍇 𑌤𑍍𑌰𑌿𑌷𑌷𑍍𑌟𑌿𑌤𑌮𑌸𑍍𑌸𑌰𑍍𑌗𑌃 ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha triṣaṣṭitamassargaḥ |
sa rājaputraḥ priyayā vihīnaḥ śokena mohena ca pīḍyamānaḥ |
viṣādayanbhrātaramārtarūpo bhūyo viṣādaṃ praviveśa tīvram || 1 ||
sa lakṣmaṇaṃ śokavaśābhipannaṃ śoke nimagno vipule tu rāmaḥ |
uvāca vākyaṃ vyasanānurūpamuṣṇaṃ viniśśvasya rudantsaśokam || 2 ||
na madvidho duṣkṛtakarmakārī manye dvitīyo'sti vasundharāyām |
śokena śoko hi paramparāyā mā meti bhindanhṛdayaṃ manaśca || 3 ||
pūrvaṃ mayā nūnamabhīpsitāni pāpāni karmāṇyasakṛtkṛtāni |
tatrāyamadyāpatito vipāko duḥkhena duḥkhaṃ yadahaṃ viśāmi || 4 ||
rājyapraṇāśassvajanairviyogaḥ piturvināśo jananīviyogaḥ |
sarvāṇi me lakṣmaṇa śokavegamāpūrayanti pravicintitāni || 5 ||
sarvaṃ tu duḥkhaṃ mama lakṣmaṇedaṃ śāntaṃ śarīre vanametya śūnyam |
sītāviyogātpunarapyudīrṇaṃ kāṣṭhairivāgnissahasā pradīptaḥ || 6 ||
sā nūnamāryā mama rākṣasena balāddṛtā khaṃ samupetya bhīruḥ |
apasvaraṃ sasvaravipralāpā bhayena vikranditavatyabhīkṣṇam || 7 ||
tau lohitasya priyadarśanasya sadocitāvuttamacandanasya |
vṛttau stanau śoṇitapaṅkadigdhau nūnaṃ priyāyā mama nābhibhātaḥ || 8 ||
tacchalakṣṇasuvyaktamṛdupralāpaṃ tasyā mukhaṃ kuñcitakeśabhāram |
rakṣovaśaṃ nūnamupāgatāyā na bhrājate rāhumukhe yathenduḥ || 9 ||
tāṃ hārapāśasya sadocitāyā grīvāṃ priyāyā mama suvratāyāḥ |
rakṣāṃsi nūnaṃ paripītavanti vibhidya śūnye rudhirāśanāni || 10 ||
mayā vihīnā vijane vane yā rakṣobhirāhṛtya vikṛṣyamāṇā |
nūnaṃ ninādaṃ kurarīva dīnā sā muktavatyāyatakāntanetrā || 11 ||
asminmayāsārdhamudāraśīlā śilātale pūrvamupopaviṣṭā |
kāntasmitā lakṣmaṇa jātahāsā tvāmāha sītā bahuvākyajātam || 12 ||
godāvarīyaṃ saritāṃ variṣṭhā priyā priyāyā mama nityakālam |
apyatra gacchediti cintayāmi naikākinī yāti hi sā kadācit || 13 ||
padmānanā padmaviśālanetrā padmāni vānetumabhiprayātā |
tadapyayuktaṃ na hi sā kadācinmayā vinā gacchati paṅkajāni || 14 ||
kāmaṃ tvidaṃ puṣpitavṛkṣaṣaṇḍaṃ nānāvidhaiḥ pakṣigaṇairupetam |
vanaṃ prayātā nu tadapyayukta mekākinī sātibibheti bhīruḥ || 15 ||
āditya bho lokakṛtākṛtajña lokasya satyānṛtakarmasākṣin |
mama priyā sā kva gatā hṛtā vā śaṃsasva me śokavaśasya nityam || 16 ||
lokeṣu sarveṣu ca nāsti kiñcidyatte na nityaṃ viditaṃ bhavettat |
śaṃsasva vāyo kulaśālinīṃ tāṃ hṛtā mṛtā vā pathi vartate vā || 17 ||
itīva taṃ śokavidheyadehaṃ rāmaṃ visañjñaṃ vilapantamevam |
uvāca saumitriradīnasattvo nyāye sthitaḥ kālayutaṃ ca vākyam || 18 ||
śokaṃ vimuñcārya dhṛtiṃ bhajasva sotsāhatā cāstu vimārgaṇe'syāḥ |
utsāhavanto hi narā na loke sīdanti karmasvatiduṣkareṣu || 19 ||
itīva saumitrimudagrapauruṣaṃ bruvantamārto raghuvaṃśavardhanaḥ |
na cintayāmāsa dhṛtiṃ vimuktavānpunaśca duḥkhaṃ mahadabhyupāgamat || 20 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe triṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ त्रिषष्टितमस्सर्गः ।
स राजपुत्रः प्रियया विहीनः शोकेन मोहेन च पीड्यमानः ।
विषादयन्भ्रातरमार्तरूपो भूयो विषादं प्रविवेश तीव्रम् ॥ 1 ॥
स लक्ष्मणं शोकवशाभिपन्नं शोके निमग्नो विपुले तु रामः ।
उवाच वाक्यं व्यसनानुरूपमुष्णं विनिश्श्वस्य रुदन्त्सशोकम् ॥ 2 ॥
न मद्विधो दुष्कृतकर्मकारी मन्ये द्वितीयोऽस्ति वसुन्धरायाम् ।
शोकेन शोको हि परम्पराया मा मेति भिन्दन्हृदयं मनश्च ॥ 3 ॥
पूर्वं मया नूनमभीप्सितानि पापानि कर्माण्यसकृत्कृतानि ।
तत्रायमद्यापतितो विपाको दुःखेन दुःखं यदहं विशामि ॥ 4 ॥
राज्यप्रणाशस्स्वजनैर्वियोगः पितुर्विनाशो जननीवियोगः ।
सर्वाणि मे लक्ष्मण शोकवेगमापूरयन्ति प्रविचिन्तितानि ॥ 5 ॥
सर्वं तु दुःखं मम लक्ष्मणेदं शान्तं शरीरे वनमेत्य शून्यम् ।
सीतावियोगात्पुनरप्युदीर्णं काष्ठैरिवाग्निस्सहसा प्रदीप्तः ॥ 6 ॥
सा नूनमार्या मम राक्षसेन बलाद्दृता खं समुपेत्य भीरुः ।
अपस्वरं सस्वरविप्रलापा भयेन विक्रन्दितवत्यभीक्ष्णम् ॥ 7 ॥
तौ लोहितस्य प्रियदर्शनस्य सदोचितावुत्तमचन्दनस्य ।
वृत्तौ स्तनौ शोणितपङ्कदिग्धौ नूनं प्रियाया मम नाभिभातः ॥ 8 ॥
तच्छलक्ष्णसुव्यक्तमृदुप्रलापं तस्या मुखं कुञ्चितकेशभारम् ।
रक्षोवशं नूनमुपागताया न भ्राजते राहुमुखे यथेन्दुः ॥ 9 ॥
तां हारपाशस्य सदोचिताया ग्रीवां प्रियाया मम सुव्रतायाः ।
रक्षांसि नूनं परिपीतवन्ति विभिद्य शून्ये रुधिराशनानि ॥ 10 ॥
मया विहीना विजने वने या रक्षोभिराहृत्य विकृष्यमाणा ।
नूनं निनादं कुररीव दीना सा मुक्तवत्यायतकान्तनेत्रा ॥ 11 ॥
अस्मिन्मयासार्धमुदारशीला शिलातले पूर्वमुपोपविष्टा ।
कान्तस्मिता लक्ष्मण जातहासा त्वामाह सीता बहुवाक्यजातम् ॥ 12 ॥
गोदावरीयं सरितां वरिष्ठा प्रिया प्रियाया मम नित्यकालम् ।
अप्यत्र गच्छेदिति चिन्तयामि नैकाकिनी याति हि सा कदाचित् ॥ 13 ॥
पद्मानना पद्मविशालनेत्रा पद्मानि वानेतुमभिप्रयाता ।
तदप्ययुक्तं न हि सा कदाचिन्मया विना गच्छति पङ्कजानि ॥ 14 ॥
कामं त्विदं पुष्पितवृक्षषण्डं नानाविधैः पक्षिगणैरुपेतम् ।
वनं प्रयाता नु तदप्ययुक्त मेकाकिनी सातिबिभेति भीरुः ॥ 15 ॥
आदित्य भो लोककृताकृतज्ञ लोकस्य सत्यानृतकर्मसाक्षिन् ।
मम प्रिया सा क्व गता हृता वा शंसस्व मे शोकवशस्य नित्यम् ॥ 16 ॥
लोकेषु सर्वेषु च नास्ति किञ्चिद्यत्ते न नित्यं विदितं भवेत्तत् ।
शंसस्व वायो कुलशालिनीं तां हृता मृता वा पथि वर्तते वा ॥ 17 ॥
इतीव तं शोकविधेयदेहं रामं विसञ्ज्ञं विलपन्तमेवम् ।
उवाच सौमित्रिरदीनसत्त्वो न्याये स्थितः कालयुतं च वाक्यम् ॥ 18 ॥
शोकं विमुञ्चार्य धृतिं भजस्व सोत्साहता चास्तु विमार्गणेऽस्याः ।
उत्साहवन्तो हि नरा न लोके सीदन्ति कर्मस्वतिदुष्करेषु ॥ 19 ॥
इतीव सौमित्रिमुदग्रपौरुषं ब्रुवन्तमार्तो रघुवंशवर्धनः ।
न चिन्तयामास धृतिं विमुक्तवान्पुनश्च दुःखं महदभ्युपागमत् ॥ 20 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे त्रिषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha triṣaṣṭitamassargaḥ |
sa rājaputraḥ priyayā vihīnaḥ śokena mohena ca pīḍyamānaḥ |
viṣādayanbhrātaramārtarūpo bhūyo viṣādaṃ praviveśa tīvram || 1 ||
sa lakṣmaṇaṃ śokavaśābhipannaṃ śoke nimagno vipule tu rāmaḥ |
uvāca vākyaṃ vyasanānurūpamuṣṇaṃ viniśśvasya rudantsaśokam || 2 ||
na madvidho duṣkṛtakarmakārī manye dvitīyo'sti vasundharāyām |
śokena śoko hi paramparāyā mā meti bhindanhṛdayaṃ manaśca || 3 ||
pūrvaṃ mayā nūnamabhīpsitāni pāpāni karmāṇyasakṛtkṛtāni |
tatrāyamadyāpatito vipāko duḥkhena duḥkhaṃ yadahaṃ viśāmi || 4 ||
rājyapraṇāśassvajanairviyogaḥ piturvināśo jananīviyogaḥ |
sarvāṇi me lakṣmaṇa śokavegamāpūrayanti pravicintitāni || 5 ||
sarvaṃ tu duḥkhaṃ mama lakṣmaṇedaṃ śāntaṃ śarīre vanametya śūnyam |
sītāviyogātpunarapyudīrṇaṃ kāṣṭhairivāgnissahasā pradīptaḥ || 6 ||
sā nūnamāryā mama rākṣasena balāddṛtā khaṃ samupetya bhīruḥ |
apasvaraṃ sasvaravipralāpā bhayena vikranditavatyabhīkṣṇam || 7 ||
tau lohitasya priyadarśanasya sadocitāvuttamacandanasya |
vṛttau stanau śoṇitapaṅkadigdhau nūnaṃ priyāyā mama nābhibhātaḥ || 8 ||
tacchalakṣṇasuvyaktamṛdupralāpaṃ tasyā mukhaṃ kuñcitakeśabhāram |
rakṣovaśaṃ nūnamupāgatāyā na bhrājate rāhumukhe yathenduḥ || 9 ||
tāṃ hārapāśasya sadocitāyā grīvāṃ priyāyā mama suvratāyāḥ |
rakṣāṃsi nūnaṃ paripītavanti vibhidya śūnye rudhirāśanāni || 10 ||
mayā vihīnā vijane vane yā rakṣobhirāhṛtya vikṛṣyamāṇā |
nūnaṃ ninādaṃ kurarīva dīnā sā muktavatyāyatakāntanetrā || 11 ||
asminmayāsārdhamudāraśīlā śilātale pūrvamupopaviṣṭā |
kāntasmitā lakṣmaṇa jātahāsā tvāmāha sītā bahuvākyajātam || 12 ||
godāvarīyaṃ saritāṃ variṣṭhā priyā priyāyā mama nityakālam |
apyatra gacchediti cintayāmi naikākinī yāti hi sā kadācit || 13 ||
padmānanā padmaviśālanetrā padmāni vānetumabhiprayātā |
tadapyayuktaṃ na hi sā kadācinmayā vinā gacchati paṅkajāni || 14 ||
kāmaṃ tvidaṃ puṣpitavṛkṣaṣaṇḍaṃ nānāvidhaiḥ pakṣigaṇairupetam |
vanaṃ prayātā nu tadapyayukta mekākinī sātibibheti bhīruḥ || 15 ||
āditya bho lokakṛtākṛtajña lokasya satyānṛtakarmasākṣin |
mama priyā sā kva gatā hṛtā vā śaṃsasva me śokavaśasya nityam || 16 ||
lokeṣu sarveṣu ca nāsti kiñcidyatte na nityaṃ viditaṃ bhavettat |
śaṃsasva vāyo kulaśālinīṃ tāṃ hṛtā mṛtā vā pathi vartate vā || 17 ||
itīva taṃ śokavidheyadehaṃ rāmaṃ visañjñaṃ vilapantamevam |
uvāca saumitriradīnasattvo nyāye sthitaḥ kālayutaṃ ca vākyam || 18 ||
śokaṃ vimuñcārya dhṛtiṃ bhajasva sotsāhatā cāstu vimārgaṇe'syāḥ |
utsāhavanto hi narā na loke sīdanti karmasvatiduṣkareṣu || 19 ||
itīva saumitrimudagrapauruṣaṃ bruvantamārto raghuvaṃśavardhanaḥ |
na cintayāmāsa dhṛtiṃ vimuktavānpunaśca duḥkhaṃ mahadabhyupāgamat || 20 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe triṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Grantha script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.