Valmiki Ramayana Sundara Kanda Sarga 48 — Gujarati Script

Meaning —

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે સુન્દરકાણ્ડમ્ ।

અથ અષ્ટચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।

તતસ્તુ રક્ષોધિપતિર્મહાત્મા હનૂમતાક્ષે નિહતે કુમારે ।
મનસ્સમાધાય સદેવકલ્પં સમાદિદેશેન્દ્રજિતં સરોષઃ ॥ 1 ॥

tatastu rakṣodhipatirmahātmā hanūmatākṣe nihate kumāre |
manassamādhāya sadevakalpaṃ samādideśendrajitaṃ saroṣaḥ || 1 ||

Shloka 2

ત્વમસ્ત્રવિચ્છસ્ત્રવિદાં વરિષ્ઠસ્સુરાસુરાણામપિ શોકદાતા ।
સુરેષુ સેન્દ્રેષુ ચ દૃષ્ટકર્મા પિતામહારાધનસઞ્ચિતાસ્ત્રઃ ॥ 2 ॥

tvamastravicchastravidāṃ variṣṭhassurāsurāṇāmapi śokadātā |
sureṣu sendreṣu ca dṛṣṭakarmā pitāmahārādhanasañcitāstraḥ || 2 ||

Shloka 3

તવાસ્ત્રબલમાસાદ્ય સસુરાઃ સમરુદ્ગણાઃ ।
ન શેકુસ્સમરે સ્થાતું સુરેશ્વરસમાશ્રિતાઃ ॥ 3 ॥

tavāstrabalamāsādya sasurāḥ samarudgaṇāḥ |
na śekussamare sthātuṃ sureśvarasamāśritāḥ || 3 ||

Shloka 4

ન કશ્ચિત્ત્રિષુ લોકેષુ સંયુગેન ગતશ્રમઃ ।
ભુજવીર્યાભિગુપ્તશ્ચ તપસા ચાભિરક્ષિતઃ ॥ 4 ॥

na kaścittriṣu lokeṣu saṃyugena gataśramaḥ |
bhujavīryābhiguptaśca tapasā cābhirakṣitaḥ || 4 ||

Shloka 5

દેશકાલવિભાગજ્ઞસ્ત્વમેવ મતિસત્તમઃ ।
ન તેઽસ્ત્યશક્યં સમરેષુ કર્મણા ન તેઽસ્ત્યકાર્યં મતિપૂર્વમન્ત્રણે ।
ન સોઽસ્તિ કશ્ચિત્ત્રિષુ સઙ્ગ્રહેષુ વૈ ન વેદ યસ્તેઽસ્ત્રબલં બલં ચ તે ॥ 5 ॥

deśakālavibhāgajñastvameva matisattamaḥ |
na te'styaśakyaṃ samareṣu karmaṇā na te'styakāryaṃ matipūrvamantraṇe |
na so'sti kaścittriṣu saṅgraheṣu vai na veda yaste'strabalaṃ balaṃ ca te || 5 ||

Shloka 6

મમાનુરૂપં તપસો બલં ચ તે પરાક્રમશ્ચાસ્ત્રબલં ચ સંયુગે ।
ન ત્વાં સમાસાદ્ય રણાવમર્દે મનશ્શ્રમં ગચ્છતિ નિશ્ચિતાર્થમ્ ॥ 6 ॥

mamānurūpaṃ tapaso balaṃ ca te parākramaścāstrabalaṃ ca saṃyuge |
na tvāṃ samāsādya raṇāvamarde manaśśramaṃ gacchati niścitārtham || 6 ||

Shloka 7

નિહતાઃ કિઙ્કરાસ્સર્વે જમ્બુમાલી ચ રાક્ષસઃ ।
અમાત્યપુત્રા વીરાશ્ચ પઞ્ચ સેનાગ્રયાયિનઃ ॥ 7 ॥

nihatāḥ kiṅkarāssarve jambumālī ca rākṣasaḥ |
amātyaputrā vīrāśca pañca senāgrayāyinaḥ || 7 ||

Shloka 8

બલાનિ સુસમૃદ્ધાનિ સાશ્વનાગરથાનિ ચ ।
સહોદરસ્તે દયિતઃ કુમારોઽક્ષશ્ચ સૂદિતઃ ॥ 8 ॥

balāni susamṛddhāni sāśvanāgarathāni ca |
sahodaraste dayitaḥ kumāro'kṣaśca sūditaḥ || 8 ||

Shloka 9

ન હિ તેષ્વેવ મે સારો યસ્ત્વય્યરિનિષૂદન ।
ઇદં હિ દૃષ્ટ્વા મતિમન્મહદ્બલં કપેઃ પ્રભાવં ચ પરાક્રમં ચ ।
ત્વમાત્મનશ્ચાપિ સમીક્ષ્ય સારં કુરુષ્વ વેગં સ્વબલાનુરૂપમ્ ॥ 9 ॥

na hi teṣveva me sāro yastvayyariniṣūdana |
idaṃ hi dṛṣṭvā matimanmahadbalaṃ kapeḥ prabhāvaṃ ca parākramaṃ ca |
tvamātmanaścāpi samīkṣya sāraṃ kuruṣva vegaṃ svabalānurūpam || 9 ||

Shloka 10

બલાવમર્થસ્તયિ સન્નિકૃષ્ટે યથા ગતે શામ્યતિ શાન્તશત્રૌ ।
તથા સમીક્ષ્યાત્મબલં પરં ચ સમારભસ્વાસ્ત્રવિદાં વરિષ્ઠ ॥ 10 ॥

balāvamarthastayi sannikṛṣṭe yathā gate śāmyati śāntaśatrau |
tathā samīkṣyātmabalaṃ paraṃ ca samārabhasvāstravidāṃ variṣṭha || 10 ||

Shloka 11

ન વીરસેના ગણશોચ્યવન્તિ ન વજ્રમાદાય વિશાલસારમ્ ।
ન મારુતસ્યાસ્ય ગતેઃ પ્રમાણં ન ચાગ્નિકલ્પઃ કરણેન હન્તુમ્ ॥ 11 ॥

na vīrasenā gaṇaśocyavanti na vajramādāya viśālasāram |
na mārutasyāsya gateḥ pramāṇaṃ na cāgnikalpaḥ karaṇena hantum || 11 ||

Shloka 12

તમેવમર્થં પ્રસમીક્ષ્ય સમ્યક્ સ્વકર્મસામ્યાદ્ધિ સમાહિતાત્મા ।
સ્મરંશ્ચ દિવ્યં ધનુષોઽસ્ત્રવીર્યં વ્રજાક્ષતં કર્મ સમારભસ્વ ॥ 12 ॥

tamevamarthaṃ prasamīkṣya samyak svakarmasāmyāddhi samāhitātmā |
smaraṃśca divyaṃ dhanuṣo'stravīryaṃ vrajākṣataṃ karma samārabhasva || 12 ||

Shloka 13

ન ખલ્વિયં મતિશ્શ્રેષ્ઠા યત્ત્વાં સમ્પ્રેષયામ્યહમ્ ।
ઇયં ચ રાજધર્માણાં ક્ષત્રિયસ્ય મતિર્મતા ॥ 13 ॥

na khalviyaṃ matiśśreṣṭhā yattvāṃ sampreṣayāmyaham |
iyaṃ ca rājadharmāṇāṃ kṣatriyasya matirmatā || 13 ||

Shloka 14

નાનાશસ્ત્રેષુ સઙ્ગ્રામે વૈશારદ્યમરિન્દમ ।
અવશ્યમેવ બોદ્ધવ્યં કામ્યશ્ચ વિજયો રણે ॥ 14 ॥

nānāśastreṣu saṅgrāme vaiśāradyamarindama |
avaśyameva boddhavyaṃ kāmyaśca vijayo raṇe || 14 ||

Shloka 15

તતઃ પિતુસ્તદ્વચનં નિશમ્ય પ્રદક્ષિણં દક્ષસુતપ્રભાવઃ ।
ચકાર ભર્તારમદીનસત્ત્વો રણાય વીરઃ પ્રતિપન્નબુદ્ધિઃ ॥ 15 ॥

tataḥ pitustadvacanaṃ niśamya pradakṣiṇaṃ dakṣasutaprabhāvaḥ |
cakāra bhartāramadīnasattvo raṇāya vīraḥ pratipannabuddhiḥ || 15 ||

Shloka 16

તતસ્તૈ સ્સ્વગણૈરિષ્ટૈરિન્દ્રજિત્ પ્રતિપૂજિતઃ ।
યુદ્ધોદ્ધતઃ કૃતોત્સાહસ્સઙ્ગ્રામં પ્રત્યપદ્યત ॥ 16 ॥

tatastai ssvagaṇairiṣṭairindrajit pratipūjitaḥ |
yuddhoddhataḥ kṛtotsāhassaṅgrāmaṃ pratyapadyata || 16 ||

Shloka 17

શ્રીમાન્પદ્મપલાશાક્ષો રાક્ષસાધિપતેસ્સુતઃ ।
નિર્જગામ મહાતેજાસ્સમુદ્ર ઇવ પર્વસુ ॥ 17 ॥

śrīmānpadmapalāśākṣo rākṣasādhipatessutaḥ |
nirjagāma mahātejāssamudra iva parvasu || 17 ||

Shloka 18

સ પક્ષિરાજોપમતુલ્યવેગૈ ।
ર્વ્યાલૈશ્ચતુર્ભિઃ સિતતીક્ષ્ણદમ્ષ્ટ્રૈઃ ।
રથં સમાયુક્તમસમ્ગવેગમ્ ।
સમારુરોહેન્દ્રજિદિન્દ્રકલ્પઃ ॥ 18 ॥

sa pakṣirājopamatulyavegai |
rvyālaiścaturbhiḥ sitatīkṣṇadamṣṭraiḥ |
rathaṃ samāyuktamasamgavegam |
samārurohendrajidindrakalpaḥ || 18 ||

Shloka 19

સ રથી ધન્વિનાં શ્રેષ્ઠઃ શસ્ત્રજ્ઞોસ્ત્રવિદાં વરઃ ।
રથેનાભિયયૌ ક્ષિપ્રં હનુમાન્યત્ર સોઽભવત્ ॥ 19 ॥

sa rathī dhanvināṃ śreṣṭhaḥ śastrajñostravidāṃ varaḥ |
rathenābhiyayau kṣipraṃ hanumānyatra so'bhavat || 19 ||

Shloka 20

સ તસ્ય રથનિર્ઘોષં જ્યાસ્વનં કાર્મુકસ્ય ચ ।
નિશમ્ય હરિવીરોઽસૌ સમ્પ્રહૃષ્ટતરોઽભવત્ ॥ 20 ॥

sa tasya rathanirghoṣaṃ jyāsvanaṃ kārmukasya ca |
niśamya harivīro'sau samprahṛṣṭataro'bhavat || 20 ||

Shloka 21

સુમહચ્ચાપમાદાય શિતશલ્યાંશ્ચ સાયકાન્ ।
હનુમન્તમભિપ્રેત્ય જગામ રણપણ્ડિતઃ ॥ 21 ॥

sumahaccāpamādāya śitaśalyāṃśca sāyakān |
hanumantamabhipretya jagāma raṇapaṇḍitaḥ || 21 ||

Shloka 22

તસ્મિંસ્તતઃ સંયતિ જાતહર્ષે રણાય નિર્ગચ્છતિ ચાપપાણૌ ।
દિશશ્ચ સર્વાઃ કલુષા બભૂવુ ર્મૃગાશ્ચ રૌદ્રા બહુધા વિનેદુઃ ॥ 22 ॥

tasmiṃstataḥ saṃyati jātaharṣe raṇāya nirgacchati cāpapāṇau |
diśaśca sarvāḥ kaluṣā babhūvu rmṛgāśca raudrā bahudhā vineduḥ || 22 ||

Shloka 23

સમાગતાસ્તત્ર તુ નાગયક્ષા મહર્ષયશ્ચક્રચરાશ્ચ સિદ્ધાઃ ।
નભસ્સમાવૃત્ય ચ પક્ષિસઙ્ઘા વિનેદુરુચ્ચૈઃ પરમપ્રહૃષ્ટાઃ ॥ 23 ॥

samāgatāstatra tu nāgayakṣā maharṣayaścakracarāśca siddhāḥ |
nabhassamāvṛtya ca pakṣisaṅghā vineduruccaiḥ paramaprahṛṣṭāḥ || 23 ||

Shloka 24

આયાન્તં સરથં દૃષ્ટ્વા તૂર્ણમિન્દ્રજિતં કપિઃ ।
વિનનાદ મહાનાદં વ્યવર્ધત ચ વેગવાન્ ॥ 24 ॥

āyāntaṃ sarathaṃ dṛṣṭvā tūrṇamindrajitaṃ kapiḥ |
vinanāda mahānādaṃ vyavardhata ca vegavān || 24 ||

Shloka 25

ઇન્દ્રજિત્તુ રથં દિવ્યમાસ્થિતશ્ચિત્રકાર્મુકઃ ।
ધનુર્વિષ્ફારયામાસ તટિદૂર્જિતન્નિસ્સ્વનમ્ ॥ 25 ॥

indrajittu rathaṃ divyamāsthitaścitrakārmukaḥ |
dhanurviṣphārayāmāsa taṭidūrjitannissvanam || 25 ||

Shloka 26

તતસ્સમેતાવતિતીક્ષ્ણવેગૌ મહાબલૌ તૌ રણનિર્વિશઙ્કૌ ।
કપિશ્ચ રક્ષોધિપતેસ્તનૂજઃ સુરાસુરેન્દ્રાવિવ બદ્ધવૈરૌ ॥ 26 ॥

tatassametāvatitīkṣṇavegau mahābalau tau raṇanirviśaṅkau |
kapiśca rakṣodhipatestanūjaḥ surāsurendrāviva baddhavairau || 26 ||

Shloka 27

સ તસ્ય વીરસ્ય મહારથસ્ય ધનુષ્મતઃ સંયતિ સમ્મતસ્ય ।
શરપ્રવેગં વ્યહનત્પ્રવૃદ્ધ શ્ચચાર માર્ગે પિતુરપ્રમેયઃ ॥ 27 ॥

sa tasya vīrasya mahārathasya dhanuṣmataḥ saṃyati sammatasya |
śarapravegaṃ vyahanatpravṛddha ścacāra mārge pituraprameyaḥ || 27 ||

Shloka 28

તતશ્શરાનાયતતીક્ષ્ણશલ્યાન્ સુપત્રિણઃ કાઞ્ચનચિત્રપુઙ્ખાન્ ।
મુમોચ વીરઃ પરવીરહન્તા સુસન્નતાન્ વજ્રનિપાતવેગાન્ ॥ 28 ॥

tataśśarānāyatatīkṣṇaśalyān supatriṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhān |
mumoca vīraḥ paravīrahantā susannatān vajranipātavegān || 28 ||

Shloka 29

તતસ્તુ તત્સ્યન્દનનિસ્સ્વનં ચ મૃદઙ્ગભેરીપટહસ્વનં ચ ।
વિકૃષ્યમાણસ્ય ચ કાર્મુકસ્ય નિશમ્ય ઘોષં પુનરુત્પપાત ॥ 29 ॥

tatastu tatsyandananissvanaṃ ca mṛdaṅgabherīpaṭahasvanaṃ ca |
vikṛṣyamāṇasya ca kārmukasya niśamya ghoṣaṃ punarutpapāta || 29 ||

Shloka 30

શરાણામન્તરેષ્વાશુ વ્યવર્તત મહાકપિઃ ।
હરિસ્તસ્યાભિલક્ષ્યસ્ય મોઘયન્લક્ષ્યસઙ્ગ્રહમ્ ॥ 30 ॥

śarāṇāmantareṣvāśu vyavartata mahākapiḥ |
haristasyābhilakṣyasya moghayanlakṣyasaṅgraham || 30 ||

Shloka 31

શરાણામગ્રતસ્તસ્ય પુનઃ સમભિવર્તત ।
પ્રસાર્ય હસ્તૌ હનુમાનુત્પપાતાનિલાત્મજઃ ॥ 31 ॥

śarāṇāmagratastasya punaḥ samabhivartata |
prasārya hastau hanumānutpapātānilātmajaḥ || 31 ||

Shloka 32

તાવુભૌ વેગસમ્પન્નૌ રણકર્મવિશારદૌ ।
સર્વભૂતમનોગ્રાહિ ચક્રતુર્યુદ્ધમુત્તમમ્ ॥ 32 ॥

tāvubhau vegasampannau raṇakarmaviśāradau |
sarvabhūtamanogrāhi cakraturyuddhamuttamam || 32 ||

Shloka 33

હનુમતો વેદ ન રાક્ષસોઽન્તરં ન મારુતિસ્તસ્ય મહાત્મનોઽન્તરમ્ ।
પરસ્પરં નિર્વિષહૌ બભૂવતુઃ સમેત્ય તૌ દેવસમાનવિક્રમૌ ॥ 33 ॥

hanumato veda na rākṣaso'ntaraṃ na mārutistasya mahātmano'ntaram |
parasparaṃ nirviṣahau babhūvatuḥ sametya tau devasamānavikramau || 33 ||

Shloka 34

તતસ્તુ લક્ષ્યે સ વિહન્યમાને શરેષ્વમોઘેષુ ચ સમ્પતત્સુ ।
જગામ ચિન્તાં મહતીં મહાત્મા સમાધિસંયોગસમાહિતાત્મા ॥ 34 ॥

tatastu lakṣye sa vihanyamāne śareṣvamogheṣu ca sampatatsu |
jagāma cintāṃ mahatīṃ mahātmā samādhisaṃyogasamāhitātmā || 34 ||

Shloka 35

તતો મતિં રાક્ષસરાજસૂનુ શ્ચકાર તસ્મિન્ હરિવીરમુખ્યે ।
અવધ્યતાં તસ્ય કપેસ્સમીક્ષ્ય કથં નિગચ્છેદિતિ નિગ્રહાર્થમ્ ॥ 35 ॥

tato matiṃ rākṣasarājasūnu ścakāra tasmin harivīramukhye |
avadhyatāṃ tasya kapessamīkṣya kathaṃ nigacchediti nigrahārtham || 35 ||

Shloka 36

તતઃ પૈતામહં વીરઃ સોઽસ્ત્રમસ્ત્રવિદાં વરઃ ।
સન્દધે સુમહત્તેજાઃ તં હરિપ્રવરં પ્રતિ ॥ 36 ॥

tataḥ paitāmahaṃ vīraḥ so'stramastravidāṃ varaḥ |
sandadhe sumahattejāḥ taṃ haripravaraṃ prati || 36 ||

Shloka 37

અવધ્યોઽયમિતિ જ્ઞાત્વા તમસ્ત્રેણાસ્ત્રતત્ત્વવિત્ ।
નિજગ્રાહ મહાબાહુર્મારુતાત્મજમિન્દ્રજિત્ ॥ 37 ॥

avadhyo'yamiti jñātvā tamastreṇāstratattvavit |
nijagrāha mahābāhurmārutātmajamindrajit || 37 ||

Shloka 38

તેન બદ્ધસ્તતોઽસ્ત્રેણ રાક્ષસેન સ વાનરઃ ।
અભવન્નિર્વિચેષ્ટશ્ચ પપાત સ મહીતલે ॥ 38 ॥

tena baddhastato'streṇa rākṣasena sa vānaraḥ |
abhavannirviceṣṭaśca papāta sa mahītale || 38 ||

Shloka 39

તતોઽથ બુદ્ધ્વા સ તદસ્ત્રબન્ધં પ્રભોઃ પ્રભાવાદ્વિગતાત્મવેગઃ ।
પિતામહાનુગ્રહમાત્મનશ્ચ વિચિન્તયામાસ હરિપ્રવીરઃ ॥ 39 ॥

tato'tha buddhvā sa tadastrabandhaṃ prabhoḥ prabhāvādvigatātmavegaḥ |
pitāmahānugrahamātmanaśca vicintayāmāsa haripravīraḥ || 39 ||

Shloka 40

તત સ્સ્વાયમ્બુવૈર્મન્ત્રૈર્બ્રહ્માસ્ત્રમભિમન્ત્રિતમ્ ।
હનુમાંશ્ચિન્તયામાસ વરદાનં પિતામહાત્ ॥ 40 ॥

tata ssvāyambuvairmantrairbrahmāstramabhimantritam |
hanumāṃścintayāmāsa varadānaṃ pitāmahāt || 40 ||

Shloka 41

ન મેઽસ્ત્રબન્ધસ્ય ચ શક્તિરસ્તિ વિમોક્ષણે લોકગુરોઃ પ્રભાવાત્ ।
ઇત્યેવ મત્વા વિહિતોઽસ્ત્રબન્ધો મયાત્મયોનેરનુવર્તિતવ્યઃ ॥ 41 ॥

na me'strabandhasya ca śaktirasti vimokṣaṇe lokaguroḥ prabhāvāt |
ityeva matvā vihito'strabandho mayātmayoneranuvartitavyaḥ || 41 ||

Shloka 42

સ વીર્યમસ્ત્રસ્ય કપિર્વિચાર્ય પિતામહાનુગ્રહમાત્મનશ્ચ ।
વિમોક્ષશક્તિં પરિચિન્તયિત્વા પિતામહાજ્ઞામનુવર્તતે સ્મ ॥ 42 ॥

sa vīryamastrasya kapirvicārya pitāmahānugrahamātmanaśca |
vimokṣaśaktiṃ paricintayitvā pitāmahājñāmanuvartate sma || 42 ||

Shloka 43

અસ્ત્રેણાપિ હિ બદ્ધસ્ય ભયં મમ ન જાયતે ।
પિતામહમહેન્દ્રાભ્યાં રક્ષિતસ્યાનિલેન ચ ॥ 43 ॥

astreṇāpi hi baddhasya bhayaṃ mama na jāyate |
pitāmahamahendrābhyāṃ rakṣitasyānilena ca || 43 ||

Shloka 44

ગ્રહણે ચાપિ રક્ષોભિર્મહન્મે ગુણદર્શનમ્ ।
રાક્ષસેન્દ્રેણ સંવાદસ્તસ્માદ્ગૃહ્ણન્તુ માં પરે ॥ 44 ॥

grahaṇe cāpi rakṣobhirmahanme guṇadarśanam |
rākṣasendreṇa saṃvādastasmādgṛhṇantu māṃ pare || 44 ||

Shloka 45

સ નિશ્ચિતાર્થઃ પરવીરહન્તા સમીક્ષ્યકારી વિનિવૃત્તચેષ્ટઃ ।
પરૈઃ પ્રસહ્યાભિગતૈર્નિગૃહ્ય નનાદ તૈસ્ત્રૈઃ પરિભર્ત્સ્યમાનઃ ॥ 45 ॥

sa niścitārthaḥ paravīrahantā samīkṣyakārī vinivṛttaceṣṭaḥ |
paraiḥ prasahyābhigatairnigṛhya nanāda taistraiḥ paribhartsyamānaḥ || 45 ||

Shloka 46

તતસ્તં રાક્ષસા દૃષ્ટ્વા નિર્વિચેષ્ટમરિન્દમમ્ ।
બબન્ધુશ્શણવલ્કૈશ્ચ દ્રુમચીરૈશ્ચ સંહતૈઃ ॥ 46 ॥

tatastaṃ rākṣasā dṛṣṭvā nirviceṣṭamarindamam |
babandhuśśaṇavalkaiśca drumacīraiśca saṃhataiḥ || 46 ||

Shloka 47

સ રોચયામાસ પરૈશ્ચ બન્ધનં પ્રસહ્ય વીરૈરભિનિગ્રહં ચ ।
કૌતૂહલાન્માં યદિ રાક્ષસેન્દ્રો દ્રષ્ટું વ્યવસ્યેદિતિ નિશ્ચિતાર્થઃ ॥ 47 ॥

sa rocayāmāsa paraiśca bandhanaṃ prasahya vīrairabhinigrahaṃ ca |
kautūhalānmāṃ yadi rākṣasendro draṣṭuṃ vyavasyediti niścitārthaḥ || 47 ||

Shloka 48

સ બદ્ધસ્તેન વલ્કેન વિમુક્તોઽસ્ત્રેણ વીર્યવાન્ ।
અસ્ત્રબન્ધઃ સ ચાન્યં હિ ન બન્ધમનુવર્તતે ॥ 48 ॥

sa baddhastena valkena vimukto'streṇa vīryavān |
astrabandhaḥ sa cānyaṃ hi na bandhamanuvartate || 48 ||

Shloka 49

અથેન્દ્રજિત્તુ દ્રુમચીરબદ્ધં વિચાર્ય વીરઃ કપિસત્તમં તમ્ ।
વિમુક્તમસ્ત્રેણ જગામ ચિન્તાં નાન્યેન બદ્ધો હ્યનુવર્તતેઽસ્ત્રમ્ ॥ 49 ॥

athendrajittu drumacīrabaddhaṃ vicārya vīraḥ kapisattamaṃ tam |
vimuktamastreṇa jagāma cintāṃ nānyena baddho hyanuvartate'stram || 49 ||

Shloka 50

અહો મહત્કર્મ કૃતં નિરર્થકમ્કં ન રાક્ષસૈર્મન્ત્રગતિર્વિમૃષ્ટા ।
પુનશ્ચ મન્ત્રે વિહતેઽસ્ત્રમન્યત્પ્રવર્તતે સંશયિતા સ્સ્મસર્વે ॥ 50 ॥

aho mahatkarma kṛtaṃ nirarthakamkaṃ na rākṣasairmantragatirvimṛṣṭā |
punaśca mantre vihate'stramanyatpravartate saṃśayitā ssmasarve || 50 ||

Shloka 51

અસ્ત્રેણ હનુમાન્મુક્તો નાત્માનમવબુધ્યત ।
કૃષ્યમાણસ્તુ રક્ષોભિ સ્તૌશ્ચ બન્ધૈર્નિપીડિતઃ ॥ 51 ॥

astreṇa hanumānmukto nātmānamavabudhyata |
kṛṣyamāṇastu rakṣobhi stauśca bandhairnipīḍitaḥ || 51 ||

Shloka 52

હન્યમાનસ્તતઃ ક્રૂરૈ રાક્ષસૈઃ કાષ્ઠમુષ્ટિભિઃ ।
સમીપં રાક્ષસેન્દ્રસ્ય પ્રાકૃષ્યત સ વાનરઃ ॥ 52 ॥

hanyamānastataḥ krūrai rākṣasaiḥ kāṣṭhamuṣṭibhiḥ |
samīpaṃ rākṣasendrasya prākṛṣyata sa vānaraḥ || 52 ||

Shloka 53

અથેન્દ્રજિત્તં પ્રસમીક્ષ્ય મુક્તમસ્ત્રેણ બદ્ધં દ્રુમચીરસૂત્રૈઃ ।
ન્યદર્શયત્તત્ર મહાબલં તં હરિપ્રવીરં સગણાય રાજ્ઞે ॥ 53 ॥

athendrajittaṃ prasamīkṣya muktamastreṇa baddhaṃ drumacīrasūtraiḥ |
nyadarśayattatra mahābalaṃ taṃ haripravīraṃ sagaṇāya rājñe || 53 ||

Shloka 54

તં મત્તમિવ માતઙ્ગં બદ્ધં કપિવરોત્તમમ્ ।
રાક્ષસા રાક્ષસેન્દ્રાય રાવણાય ન્યવેદયન્ ॥ 54 ॥

taṃ mattamiva mātaṅgaṃ baddhaṃ kapivarottamam |
rākṣasā rākṣasendrāya rāvaṇāya nyavedayan || 54 ||

કોઽયં કસ્ય કુતોવાત્ર કિં કાર્યં કો વ્યપાશ્રયઃ ।

ko'yaṃ kasya kutovātra kiṃ kāryaṃ ko vyapāśrayaḥ |

ઇતિ રાક્ષસવીરાણાં તત્ર સઞ્જજ્ઞિરે કથાઃ ॥ 55 ॥

Shloka 56

હન્યતાં દહ્યતાં વાપિ ભક્ષ્યતામિતિ ચાપરે ।
રાક્ષસાસ્તત્ર સઙ્ક્રુદ્ધાઃ પરસ્પરમથાબ્રુવન્ ॥ 56 ॥

hanyatāṃ dahyatāṃ vāpi bhakṣyatāmiti cāpare |
rākṣasāstatra saṅkruddhāḥ parasparamathābruvan || 56 ||

Shloka 57

અતીત્ય માર્ગં સહસા મહાત્મા સ તત્ર રક્ષોધિપપાદમૂલે ।
દદર્શ રાજ્ઞઃ પરિચારવૃદ્ધાન્ ગૃહં મહારત્નવિભૂષિતં ચ ॥ 57 ॥

atītya mārgaṃ sahasā mahātmā sa tatra rakṣodhipapādamūle |
dadarśa rājñaḥ paricāravṛddhān gṛhaṃ mahāratnavibhūṣitaṃ ca || 57 ||

Shloka 58

સ દદર્શ મહાતેજા રાવણઃ કપિસત્તમમ્ ।
રક્ષોભિર્વિકૃતાકારૈઃ કૃષ્યમાણમિતસ્તતઃ ॥ 58 ॥

sa dadarśa mahātejā rāvaṇaḥ kapisattamam |
rakṣobhirvikṛtākāraiḥ kṛṣyamāṇamitastataḥ || 58 ||

Shloka 59

રાક્ષસાધિપતિં ચાપિ દદર્શ કપિસત્તમઃ ।
તેજોબલસમાયુક્તં તપન્તમિવ ભાસ્કરમ્ ॥ 59 ॥

rākṣasādhipatiṃ cāpi dadarśa kapisattamaḥ |
tejobalasamāyuktaṃ tapantamiva bhāskaram || 59 ||

Shloka 60

સરોષસમ્વર્તિતતામ્રદૃષ્ટિર્દશાનનસ્તં કપિમન્વવેક્ષ્ય ।
અથોપવિષ્ટાન્ કુલશીલવૃદ્ધાન્ સમાદિશત્તં પ્રતિ મન્ત્રિમુખ્યાન્ ॥ 60 ॥

saroṣasamvartitatāmradṛṣṭirdaśānanastaṃ kapimanvavekṣya |
athopaviṣṭān kulaśīlavṛddhān samādiśattaṃ prati mantrimukhyān || 60 ||

Shloka 61

યથાક્રમં તૈસ્સ કપિર્વિપૃષ્ટઃ કાર્યાર્થમર્ધસ્ય ચ મૂલમાદૌ ।
નિવેદયામાસ હરીશ્વરસ્ય દૂતઃ સકાશાદહમાગતોઽસ્મિ ॥ 61 ॥

yathākramaṃ taissa kapirvipṛṣṭaḥ kāryārthamardhasya ca mūlamādau |
nivedayāmāsa harīśvarasya dūtaḥ sakāśādahamāgato'smi || 61 ||

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે સુન્દરકાણ્ડે અષ્ટચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।

अथ अष्टचत्वारिंशस्सर्गः ।

ततस्तु रक्षोधिपतिर्महात्मा हनूमताक्षे निहते कुमारे ।

मनस्समाधाय सदेवकल्पं समादिदेशेन्द्रजितं सरोषः ॥ 1 ॥

त्वमस्त्रविच्छस्त्रविदां वरिष्ठस्सुरासुराणामपि शोकदाता ।

सुरेषु सेन्द्रेषु च दृष्टकर्मा पितामहाराधनसञ्चितास्त्रः ॥ 2 ॥

तवास्त्रबलमासाद्य ससुराः समरुद्गणाः ।

न शेकुस्समरे स्थातुं सुरेश्वरसमाश्रिताः ॥ 3 ॥

न कश्चित्त्रिषु लोकेषु संयुगेन गतश्रमः ।

भुजवीर्याभिगुप्तश्च तपसा चाभिरक्षितः ॥ 4 ॥

देशकालविभागज्ञस्त्वमेव मतिसत्तमः ।

न तेऽस्त्यशक्यं समरेषु कर्मणा न तेऽस्त्यकार्यं मतिपूर्वमन्त्रणे ।

न सोऽस्ति कश्चित्त्रिषु सङ्ग्रहेषु वै न वेद यस्तेऽस्त्रबलं बलं च ते ॥ 5 ॥

ममानुरूपं तपसो बलं च ते पराक्रमश्चास्त्रबलं च संयुगे ।

न त्वां समासाद्य रणावमर्दे मनश्श्रमं गच्छति निश्चितार्थम् ॥ 6 ॥

निहताः किङ्करास्सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः ।

अमात्यपुत्रा वीराश्च पञ्च सेनाग्रयायिनः ॥ 7 ॥

बलानि सुसमृद्धानि साश्वनागरथानि च ।

सहोदरस्ते दयितः कुमारोऽक्षश्च सूदितः ॥ 8 ॥

न हि तेष्वेव मे सारो यस्त्वय्यरिनिषूदन ।

इदं हि दृष्ट्वा मतिमन्महद्बलं कपेः प्रभावं च पराक्रमं च ।

त्वमात्मनश्चापि समीक्ष्य सारं कुरुष्व वेगं स्वबलानुरूपम् ॥ 9 ॥

बलावमर्थस्तयि सन्निकृष्टे यथा गते शाम्यति शान्तशत्रौ ।

तथा समीक्ष्यात्मबलं परं च समारभस्वास्त्रविदां वरिष्ठ ॥ 10 ॥

न वीरसेना गणशोच्यवन्ति न वज्रमादाय विशालसारम् ।

न मारुतस्यास्य गतेः प्रमाणं न चाग्निकल्पः करणेन हन्तुम् ॥ 11 ॥

तमेवमर्थं प्रसमीक्ष्य सम्यक् स्वकर्मसाम्याद्धि समाहितात्मा ।

स्मरंश्च दिव्यं धनुषोऽस्त्रवीर्यं व्रजाक्षतं कर्म समारभस्व ॥ 12 ॥

न खल्वियं मतिश्श्रेष्ठा यत्त्वां सम्प्रेषयाम्यहम् ।

इयं च राजधर्माणां क्षत्रियस्य मतिर्मता ॥ 13 ॥

नानाशस्त्रेषु सङ्ग्रामे वैशारद्यमरिन्दम ।

अवश्यमेव बोद्धव्यं काम्यश्च विजयो रणे ॥ 14 ॥

ततः पितुस्तद्वचनं निशम्य प्रदक्षिणं दक्षसुतप्रभावः ।

चकार भर्तारमदीनसत्त्वो रणाय वीरः प्रतिपन्नबुद्धिः ॥ 15 ॥

ततस्तै स्स्वगणैरिष्टैरिन्द्रजित् प्रतिपूजितः ।

युद्धोद्धतः कृतोत्साहस्सङ्ग्रामं प्रत्यपद्यत ॥ 16 ॥

श्रीमान्पद्मपलाशाक्षो राक्षसाधिपतेस्सुतः ।

निर्जगाम महातेजास्समुद्र इव पर्वसु ॥ 17 ॥

स पक्षिराजोपमतुल्यवेगै ।

र्व्यालैश्चतुर्भिः सिततीक्ष्णदम्ष्ट्रैः ।

रथं समायुक्तमसम्गवेगम् ।

समारुरोहेन्द्रजिदिन्द्रकल्पः ॥ 18 ॥

स रथी धन्विनां श्रेष्ठः शस्त्रज्ञोस्त्रविदां वरः ।

रथेनाभिययौ क्षिप्रं हनुमान्यत्र सोऽभवत् ॥ 19 ॥

स तस्य रथनिर्घोषं ज्यास्वनं कार्मुकस्य च ।

निशम्य हरिवीरोऽसौ सम्प्रहृष्टतरोऽभवत् ॥ 20 ॥

सुमहच्चापमादाय शितशल्यांश्च सायकान् ।

हनुमन्तमभिप्रेत्य जगाम रणपण्डितः ॥ 21 ॥

तस्मिंस्ततः संयति जातहर्षे रणाय निर्गच्छति चापपाणौ ।

दिशश्च सर्वाः कलुषा बभूवु र्मृगाश्च रौद्रा बहुधा विनेदुः ॥ 22 ॥

समागतास्तत्र तु नागयक्षा महर्षयश्चक्रचराश्च सिद्धाः ।

नभस्समावृत्य च पक्षिसङ्घा विनेदुरुच्चैः परमप्रहृष्टाः ॥ 23 ॥

आयान्तं सरथं दृष्ट्वा तूर्णमिन्द्रजितं कपिः ।

विननाद महानादं व्यवर्धत च वेगवान् ॥ 24 ॥

इन्द्रजित्तु रथं दिव्यमास्थितश्चित्रकार्मुकः ।

धनुर्विष्फारयामास तटिदूर्जितन्निस्स्वनम् ॥ 25 ॥

ततस्समेतावतितीक्ष्णवेगौ महाबलौ तौ रणनिर्विशङ्कौ ।

कपिश्च रक्षोधिपतेस्तनूजः सुरासुरेन्द्राविव बद्धवैरौ ॥ 26 ॥

स तस्य वीरस्य महारथस्य धनुष्मतः संयति सम्मतस्य ।

शरप्रवेगं व्यहनत्प्रवृद्ध श्चचार मार्गे पितुरप्रमेयः ॥ 27 ॥

ततश्शरानायततीक्ष्णशल्यान् सुपत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खान् ।

मुमोच वीरः परवीरहन्ता सुसन्नतान् वज्रनिपातवेगान् ॥ 28 ॥

ततस्तु तत्स्यन्दननिस्स्वनं च मृदङ्गभेरीपटहस्वनं च ।

विकृष्यमाणस्य च कार्मुकस्य निशम्य घोषं पुनरुत्पपात ॥ 29 ॥

शराणामन्तरेष्वाशु व्यवर्तत महाकपिः ।

हरिस्तस्याभिलक्ष्यस्य मोघयन्लक्ष्यसङ्ग्रहम् ॥ 30 ॥

शराणामग्रतस्तस्य पुनः समभिवर्तत ।

प्रसार्य हस्तौ हनुमानुत्पपातानिलात्मजः ॥ 31 ॥

तावुभौ वेगसम्पन्नौ रणकर्मविशारदौ ।

सर्वभूतमनोग्राहि चक्रतुर्युद्धमुत्तमम् ॥ 32 ॥

हनुमतो वेद न राक्षसोऽन्तरं न मारुतिस्तस्य महात्मनोऽन्तरम् ।

परस्परं निर्विषहौ बभूवतुः समेत्य तौ देवसमानविक्रमौ ॥ 33 ॥

ततस्तु लक्ष्ये स विहन्यमाने शरेष्वमोघेषु च सम्पतत्सु ।

जगाम चिन्तां महतीं महात्मा समाधिसंयोगसमाहितात्मा ॥ 34 ॥

ततो मतिं राक्षसराजसूनु श्चकार तस्मिन् हरिवीरमुख्ये ।

अवध्यतां तस्य कपेस्समीक्ष्य कथं निगच्छेदिति निग्रहार्थम् ॥ 35 ॥

ततः पैतामहं वीरः सोऽस्त्रमस्त्रविदां वरः ।

सन्दधे सुमहत्तेजाः तं हरिप्रवरं प्रति ॥ 36 ॥

अवध्योऽयमिति ज्ञात्वा तमस्त्रेणास्त्रतत्त्ववित् ।

निजग्राह महाबाहुर्मारुतात्मजमिन्द्रजित् ॥ 37 ॥

तेन बद्धस्ततोऽस्त्रेण राक्षसेन स वानरः ।

अभवन्निर्विचेष्टश्च पपात स महीतले ॥ 38 ॥

ततोऽथ बुद्ध्वा स तदस्त्रबन्धं प्रभोः प्रभावाद्विगतात्मवेगः ।

पितामहानुग्रहमात्मनश्च विचिन्तयामास हरिप्रवीरः ॥ 39 ॥

तत स्स्वायम्बुवैर्मन्त्रैर्ब्रह्मास्त्रमभिमन्त्रितम् ।

हनुमांश्चिन्तयामास वरदानं पितामहात् ॥ 40 ॥

न मेऽस्त्रबन्धस्य च शक्तिरस्ति विमोक्षणे लोकगुरोः प्रभावात् ।

इत्येव मत्वा विहितोऽस्त्रबन्धो मयात्मयोनेरनुवर्तितव्यः ॥ 41 ॥

स वीर्यमस्त्रस्य कपिर्विचार्य पितामहानुग्रहमात्मनश्च ।

विमोक्षशक्तिं परिचिन्तयित्वा पितामहाज्ञामनुवर्तते स्म ॥ 42 ॥

अस्त्रेणापि हि बद्धस्य भयं मम न जायते ।

पितामहमहेन्द्राभ्यां रक्षितस्यानिलेन च ॥ 43 ॥

ग्रहणे चापि रक्षोभिर्महन्मे गुणदर्शनम् ।

राक्षसेन्द्रेण संवादस्तस्माद्गृह्णन्तु मां परे ॥ 44 ॥

स निश्चितार्थः परवीरहन्ता समीक्ष्यकारी विनिवृत्तचेष्टः ।

परैः प्रसह्याभिगतैर्निगृह्य ननाद तैस्त्रैः परिभर्त्स्यमानः ॥ 45 ॥

ततस्तं राक्षसा दृष्ट्वा निर्विचेष्टमरिन्दमम् ।

बबन्धुश्शणवल्कैश्च द्रुमचीरैश्च संहतैः ॥ 46 ॥

स रोचयामास परैश्च बन्धनं प्रसह्य वीरैरभिनिग्रहं च ।

कौतूहलान्मां यदि राक्षसेन्द्रो द्रष्टुं व्यवस्येदिति निश्चितार्थः ॥ 47 ॥

स बद्धस्तेन वल्केन विमुक्तोऽस्त्रेण वीर्यवान् ।

अस्त्रबन्धः स चान्यं हि न बन्धमनुवर्तते ॥ 48 ॥

अथेन्द्रजित्तु द्रुमचीरबद्धं विचार्य वीरः कपिसत्तमं तम् ।

विमुक्तमस्त्रेण जगाम चिन्तां नान्येन बद्धो ह्यनुवर्ततेऽस्त्रम् ॥ 49 ॥

अहो महत्कर्म कृतं निरर्थकम्कं न राक्षसैर्मन्त्रगतिर्विमृष्टा ।

पुनश्च मन्त्रे विहतेऽस्त्रमन्यत्प्रवर्तते संशयिता स्स्मसर्वे ॥ 50 ॥

अस्त्रेण हनुमान्मुक्तो नात्मानमवबुध्यत ।

कृष्यमाणस्तु रक्षोभि स्तौश्च बन्धैर्निपीडितः ॥ 51 ॥

हन्यमानस्ततः क्रूरै राक्षसैः काष्ठमुष्टिभिः ।

समीपं राक्षसेन्द्रस्य प्राकृष्यत स वानरः ॥ 52 ॥

अथेन्द्रजित्तं प्रसमीक्ष्य मुक्तमस्त्रेण बद्धं द्रुमचीरसूत्रैः ।

न्यदर्शयत्तत्र महाबलं तं हरिप्रवीरं सगणाय राज्ञे ॥ 53 ॥

तं मत्तमिव मातङ्गं बद्धं कपिवरोत्तमम् ।

राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन् ॥ 54 ॥

कोऽयं कस्य कुतोवात्र किं कार्यं को व्यपाश्रयः ।

इति राक्षसवीराणां तत्र सञ्जज्ञिरे कथाः ॥ 55 ॥

हन्यतां दह्यतां वापि भक्ष्यतामिति चापरे ।

राक्षसास्तत्र सङ्क्रुद्धाः परस्परमथाब्रुवन् ॥ 56 ॥

अतीत्य मार्गं सहसा महात्मा स तत्र रक्षोधिपपादमूले ।

ददर्श राज्ञः परिचारवृद्धान् गृहं महारत्नविभूषितं च ॥ 57 ॥

स ददर्श महातेजा रावणः कपिसत्तमम् ।

रक्षोभिर्विकृताकारैः कृष्यमाणमितस्ततः ॥ 58 ॥

राक्षसाधिपतिं चापि ददर्श कपिसत्तमः ।

तेजोबलसमायुक्तं तपन्तमिव भास्करम् ॥ 59 ॥

सरोषसम्वर्तितताम्रदृष्टिर्दशाननस्तं कपिमन्ववेक्ष्य ।

अथोपविष्टान् कुलशीलवृद्धान् समादिशत्तं प्रति मन्त्रिमुख्यान् ॥ 60 ॥

यथाक्रमं तैस्स कपिर्विपृष्टः कार्यार्थमर्धस्य च मूलमादौ ।

निवेदयामास हरीश्वरस्य दूतः सकाशादहमागतोऽस्मि ॥ 61 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे अष्टचत्वारिंशस्सर्गः ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

5.48 સુન્દરકાણ્ડ - અષ્ટચત્વારિંશ સર્ગઃ