5.1 Sundarakanda - Prathama Sargah — Gujarati Script

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે સુન્દરકાણ્ડમ્ ।

અથ પ્રથમસ્સર્ગઃ ।

તતો રાવણનીતાયાઃ સીતાયાઃ શત્રુકર્શનઃ ।

ઇયેષ પદમન્વેષ્ટું ચારણાચરિતે પથિ ॥ 1 ॥

દુષ્કરં નિષ્પ્રતિદ્વન્દ્વં ચિકીર્ષન્ કર્મ વાનરઃ ।

સમુદગ્રશિરોગ્રીવો ગવામ્પતિરિવાબભૌ ॥ 2 ॥

અથ વૈડૂર્યવર્ણેષુ શાદ્વલેષુ મહાબલઃ ।

ધીરઃ સલિલકલ્પેષુ વિચચાર યથાસુખમ્ ॥ 3 ॥

દ્વિજાન્ વિત્રાસયન્ ધીમાનુરસા પાદપાન્ હરન્ ।

મૃગાંશ્ચ સુબહૂન્નિઘ્નન્ પ્રવૃદ્ધ ઇવ કેસરી ॥ 4 ॥

નીલલોહિતમાઞ્જિષ્ઠપત્રવર્ણૈઃ સિતાસિતૈઃ ।

સ્વભાવવિહિતૈશ્ચિત્રૈર્ધાતુભિઃ સમલઙ્કૃતમ્ ॥ 5 ॥

કામરૂપિભિરાવિષ્ટમભીક્ષ્ણં સપરિચ્છદૈઃ ।

યક્ષકિન્નરગન્ધર્વૈર્દેવકલ્પૈશ્ચ પન્નગૈઃ ॥ 6 ॥

સ તસ્ય ગિરિવર્યસ્ય તલે નાગવરાયુતે ।

તિષ્ઠન્ કપિવરસ્તત્ર હ્રદે નાગ ઇવાબભૌ ॥ 7 ॥

સ સૂર્યાય મહેન્દ્રાય પવનાય સ્વયમ્ભુવે ।

ભૂતેભ્યશ્ચાઞ્જલિં કૃત્વા ચકાર ગમને મતિમ્ ॥ 8 ॥

અઞ્જલિં પ્રાઙ્મુખઃ કુર્વન્ પવનાયાત્મયોનયે ।

તતો હિ વવૃધે ગન્તું દક્ષિણો દક્ષિણાં દિશમ્ ॥ 9 ॥

પ્લવઙ્ગપ્રવરૈર્દૃષ્ટઃ પ્લવને કૃતનિશ્ચયઃ ।

વવૃધે રામવૃદ્ધ્યર્થં સમુદ્ર ઇવ પર્વસુ ॥ 10 ॥

નિષ્પ્રમાણશરીરઃ સન્ લિલઙ્ઘયિષુરર્ણવમ્ ।

બાહુભ્યાં પીડયામાસ ચરણાભ્યાં ચ પર્વતમ્ ॥ 11 ॥

સ ચચાલાચલશ્ચાપિ મુહૂર્તં કપિપીડિતઃ ।

તરૂણાં પુષ્પિતાગ્રાણાં સર્વં પુષ્પમશાતયત્ ॥ 12 ॥

તેન પાદપમુક્તેન પુષ્પૌઘેણ સુગન્ધિના ।

સર્વતઃ સંવૃતઃ શૈલો બભૌ પુષ્પમયો યથા ॥ 13 ॥

તેન ચોત્તમવીર્યેણ પીડ્યમાનઃ સ પર્વતઃ ।

સલિલં સમ્પ્રસુસ્રાવ મદં મત્ત ઇવ દ્વિપઃ ॥ 14 ॥

પીડ્યમાનસ્તુ બલિના મહેન્દ્રસ્તેન પર્વતઃ ।

રીતીર્નિર્વર્તયામાસ કાઞ્ચનાઞ્જનરાજતીઃ ॥ 15 ॥

મુમોચ ચ શિલાઃ શૈલો વિશાલાઃ સમનઃશિલાઃ ।

મધ્યમેનાર્ચિષા જુષ્ટા ધૂમરાજીરિવાનલઃ ॥ 16 ॥

ગિરિણા પીડ્યમાનેન પીડ્યમાનાનિ સર્વતઃ ।

ગુહાવિષ્ટાનિ ભૂતાનિ વિનેદુર્વિકૃતૈઃ સ્વરૈઃ ॥ 17 ॥

સ મહાસત્ત્વસન્નાદઃ શૈલપીડાનિમિત્તજઃ ।

પૃથિવીં પૂરયામાસ દિશશ્ચોપવનાનિ ચ ॥ 18 ॥

શિરોભિઃ પૃથુભિઃ સર્પા વ્યક્તસ્વસ્તિકલક્ષણૈઃ ।

વમન્તઃ પાવકં ઘોરં દદંશુર્દશનૈઃ શિલાઃ ॥ 19 ॥

તાસ્તદા સવિષૈર્દષ્ટાઃ કુપિતૈસ્તૈર્મહાશિલાઃ ।

જજ્જ્વલુઃ પાવકોદ્દીપ્તા બિભિદુશ્ચ સહસ્રધા ॥ 20 ॥

યાનિ ચૌષધજાલાનિ તસ્મિન્ જાતાનિ પર્વતે ।

વિષઘ્નાન્યપિ નાગાનાં ન શેકુઃ શમિતું વિષમ્ ॥ 21 ॥

ભિદ્યતેઽયં ગિરિર્ભૂતૈરિતિ મત્ત્વા તપસ્વિનઃ ।

ત્રસ્તા વિદ્યાધરાસ્તસ્માદુત્પેતુઃ સ્ત્રી ગણૈઃ સહ ॥ 22 ॥

પાનભૂમિગતં હિત્વા હૈમમાસવભાજનમ્ ।

પાત્રાણિ ચ મહાર્હાણિ કરકાંશ્ચ હિરણ્મયાન્ ॥ 23 ॥

લેહ્યાનુચ્ચાવચાન્ ભક્ષ્યાન્ માંસાનિ વિવિધાનિ ચ ।

આર્ષભાણિ ચ ચર્માણિ ખડગાંશ્ચ કનકત્સરૂન્ ॥ 24 ॥

કૃતકણ્ઠગુણાઃ ક્ષીબા રક્તમાલ્યાનુલેપનાઃ ।

રક્તાક્ષાઃ પુષ્કરાક્ષાશ્ચ ગગનં પ્રતિપેદિરે ॥ 25 ॥

હારનૂપુરકેયૂરપારિહાર્યધરાઃ સ્ત્રિયઃ ।

વિસ્મિતાઃ સસ્મિતાસ્તસ્થુરાકાશે રમણૈઃ સહ ॥ 26 ॥

દર્શયન્તો મહાવિદ્યાં વિદ્યાધરમહર્ષયઃ ।

સહિતાસ્તસ્થુરાકાશે વીક્ષાઞ્ચક્રુશ્ચ પર્વતમ્ ॥ 27 ॥

શુશ્રુવુશ્ચ તદા શબ્દમૃષીણાં ભાવિતાત્મનામ્ ।

ચારણાનાં ચ સિદ્ધાનાં સ્થિતાનાં વિમલેઽમ્બરે ॥ 28 ॥

એષ પર્વતસઙ્કાશો હનુમાન્ મારુતાત્મજઃ ।

તિતીર્ષતિ મહાવેગસ્સમુદ્રં મકરાલયમ્ ॥ 29 ॥

રામાર્થં વાનરાર્થં ચ ચિકીર્ષન્ કર્મ દુષ્કરમ્ ।

સમુદ્રસ્ય પરં પારં દુષ્પ્રાપં પ્રાપ્તુમિચ્છતિ ॥ 30 ॥

ઇતિ વિદ્યાધરાઃ શ્રુત્વા વચસ્તેષાં મહાત્મનામ્ ।

તમપ્રમેયં દદૃશુઃ પર્વતે વાનરર્ષભમ્ ॥ 31 ॥

દુધુવે ચ સ રોમાણિ ચકમ્પે ચાચલોપમઃ ।

નનાદ સુમહાનાદં સુમહાનિવ તોયદઃ ॥ 32 ॥

આનુપૂર્વ્યેણ વૃત્તં ચ લાઙ્ગૂલં લોમભિશ્ચિતમ્ ।

ઉત્પતિષ્યન્ વિચિક્ષેપ પક્ષિરાજ ઇવોરગમ્ ॥ 33 ॥

તસ્ય લાઙ્ગૂલમાવિદ્ધમાત્તવેગસ્ય પૃષ્ઠતઃ ।

દદૃશે ગરુડેનેવ હ્રિયમાણો મહોરગઃ ॥ 34 ॥

બાહૂ સંસ્તમ્ભયામાસ મહાપરિઘસન્નિભૌ ।

સસાદ ચ કપિઃ કટ્યાં ચરણૌ સઞ્ચુકોચ ચ ॥ 35 ॥

સંહૃત્ય ચ ભુજૌ શ્રીમાંસ્તથૈવ ચ શિરોધરામ્ ।

તેજઃ સત્ત્વં તથા વીર્યમાવિવેશ સ વીર્યવાન્ ॥ 36 ॥

માર્ગમાલોકયન્દૂરાદૂર્ધ્વં પ્રણિહિતેક્ષણઃ ।

રુરોધ હૃદયે પ્રાણાનાકાશમવલોકયન્ ॥ 37 ॥

પદ્ભ્યાં દૃઢમવસ્થાનં કૃત્વા સ કપિકુઞ્જરઃ ।

નિકુઞ્ચ્ય કર્ણૌ હનુમાનુત્પતિષ્યન્ મહાબલઃ ।

વાનરાન્ વાનરશ્રેષ્ઠ ઇદં વચનમબ્રવીત્ ॥ 38 ॥

યથા રાઘવનિર્મુક્તઃ શરઃ શ્વસનવિક્રમઃ ।

ગચ્છેત્તદ્વદ્ગમિષ્યામિ લઙ્કાં રાવણપાલિતામ્ ॥ 39 ॥

ન હિ દ્રક્ષ્યામિ યદિ તાં લઙ્કાયાં જનકાત્મજામ્ ।

અનેનૈવ હિ વેગેન ગમિષ્યામિ સુરાલયમ્ ॥ 40 ॥

યદિ વા ત્રિદિવે સીતાં ન દ્રક્ષ્યામ્યકૃતશ્રમઃ ।

બદ્ધ્વા રાક્ષસરાજાનમાનયિષ્યામિ રાવણમ્ ॥ 41 ॥

સર્વથા કૃતકાર્યોઽહમેષ્યામિ સહ સીતયા ।

આનયિષ્યામિ વા લઙ્કાં સમુત્પાટ્ય સરાવણામ્ ॥ 42 ॥

એવમુક્ત્વા તુ હનુમાન્વાનરાન્વાનરોત્તમઃ ॥ 43 ॥

ઉત્પપાતાથ વેગેન વેગવાનવિચારયન્ ।

સુપર્ણમિવ ચાત્માનં મેને સ કપિકુઞ્જરઃ ॥ 44 ॥

સમુત્પતતિ તસ્મિંસ્તુ વેગાત્તે નગરોહિણઃ ।

સંહૃત્ય વિટપાન્ સર્વાન્ સમુત્પેતુઃ સમન્તતઃ ॥ 45 ॥

સ મત્તકોયષ્ટિમકાન્ પાદપાન્ પુષ્પશાલિનઃ ।

ઉદ્વહન્નૂરુવેગેન જગામ વિમલેઽમ્બરે ॥ 46 ॥

ઊરુવેગોદ્ધતા વૃક્ષા મુહૂર્તં કપિમન્વયુઃ ।

પ્રસ્થિતં દીર્ઘમધ્વાનં સ્વબન્ધુમિવ બાન્ધવાઃ ॥ 47 ॥

તમૂરુવેગોન્મથિતાઃ સાલાશ્ચાન્યે નગોત્તમાઃ ।

અનુજગ્મુર્હનૂમન્તં સૈન્યા ઇવ મહીપતિમ્ ॥ 48 ॥

સુપુષ્પિતાગ્રૈર્બહુભિઃ પાદપૈરન્વિતઃ કપિઃ ।

હનુમાન્ પર્વતાકારો બભૂવાદ્ભુતદર્શનઃ ॥ 49 ॥

સારવન્તોઽથ યે વૃક્ષા ન્યમજ્જન્ લવણામ્ભસિ ।

ભયાદિવ મહેન્દ્રસ્ય પર્વતા વરુણાલયે ॥ 50 ॥

સ નાનાકુસુમૈઃ કીર્ણઃ કપિઃ સાઙ્કુરકોરકૈઃ ।

શુશુભે મેઘસઙ્કાશઃ ખદ્યોતૈરિવ પર્વતઃ ॥ 51 ॥

વિમુક્તાસ્તસ્ય વેગેન મુક્ત્વા પુષ્પાણિ તે દ્રુમાઃ ।

અવશીર્યન્ત સલિલે નિવૃત્તાઃ સુહૃદો યથા ॥ 52 ॥

લઘુત્વેનોપપન્નં તદ્વિચિત્રં સાગરેઽપતત્ ।

દ્રુમાણાં વિવિધં પુષ્પં કપિવાયુસમીરિતમ્ ॥ 53 ॥

તારાચિતમિવાકાશં પ્રબભૌ સ મહાર્ણવઃ ।

પુષ્પૌઘેણાનુબદ્ધેન નાનાવર્ણેન વાનરઃ ।

બભૌ મેઘ ઇવાકાશે વિદ્યુદ્ગણ વિભૂષિતઃ ॥ 54 ॥

તસ્ય વેગસમાધૂતૈઃ પુષ્પૈસ્તોયમદૃશ્યત ॥ 55 ॥

તારાભિરભિરામાભિરુદિતાભિરિવામ્બરમ્ ।

તસ્યામ્બરગતૌ બાહૂ દદૃશાતે પ્રસારિતૌ ॥ 56 ॥

પર્વતાગ્રાદ્વિનિષ્ક્રાન્તૌ પઞ્ચાસ્યાવિવ પન્નગૌ ।

પિબન્નિવ બભૌ ચાપિ સોર્મિમાલં મહાર્ણવમ્ ॥ 57 ॥

પિપાસુરિવ ચાકાશં દદૃશે સ મહાકપિઃ ।

તસ્ય વિદ્યુત્પ્રભાકારે વાયુમાર્ગાનુસારિણઃ ॥ 58 ॥

નયને વિપ્રકાશેતે પર્વતસ્થાવિવાનલૌ ।

પિઙ્ગે પિઙ્ગાક્ષમુખ્યસ્ય બૃહતી પરિમણ્ડલે ॥ 59 ॥

ચક્ષુષી સમ્પ્રાકાશેતે ચન્દ્રસૂર્યાવિવોદિતૌ ।

મુખં નાસિકયા તસ્ય તામ્રયા તામ્રમાબભૌ ॥ 60 ॥

સન્ધ્યયા સમભિસ્પૃષ્ટં યથા તત્સૂર્યમણ્ડલમ્ ।

લાઙ્ગૂલં ચ સમાવિદ્ધં પ્લવમાનસ્ય શોભતે ॥ 61 ॥

અમ્બરે વાયુપુત્રસ્ય શક્રધ્વજ ઇવોચ્છ્રિતમ્ ।

લાઙ્ગૂલચક્રેણ મહાન્ શુક્લદંષ્ટ્રોઽનિલાત્મજઃ ॥ 62 ॥

વ્યરોચત મહાપ્રાજ્ઞઃ પરિવેષીવ ભાસ્કરઃ ।

સ્ફિગ્દેશેનાભિતામ્રેણ રરાજ સ મહાકપિઃ ॥ 63 ॥

મહતા દારિતેનેવ ગિરિર્ગૈરિકધાતુના ।

તસ્ય વાનરસિંહસ્ય પ્લવમાનસ્ય સાગરમ્ ॥ 64 ॥

કક્ષાન્તરગતો વાયુર્જીમૂત ઇવ ગર્જતિ ।

ખે યથા નિપતત્યુલ્કા હ્યુત્તરાન્તાદ્વિનિઃસૃતા ॥ 65 ॥

દૃશ્યતે સાનુબન્ધા ચ તથા સ કપિકુઞ્જરઃ ।

પતત્પતઙ્ગસઙ્કાશો વ્યાયતઃ શુશુભે કપિઃ ॥ 66 ॥

પ્રવૃદ્ધ ઇવ માતઙ્ગઃ કક્ષ્યયા બધ્યમાનયા ।

ઉપરિષ્ટાચ્છરીરેણ છાયયા ચાવગાઢયા ॥ 67 ॥

સાગરે મારુતાવિષ્ટા નૌરિવાસીત્તદા કપિઃ ।

યં યં દેશં સમુદ્રસ્ય જગામ સ મહાકપિઃ ।

સ સ તસ્યોરુવેગેન સોન્માદ ઇવ લક્ષ્યતે ॥ 68 ॥

સાગરસ્યોર્મિજાલાનામુરસા શૈલવર્ષ્મણામ્ ।

અભિઘ્નંસ્તુ મહાવેગઃ પુપ્લુવે સ મહાકપિઃ ॥ 69 ॥

કપિવાતશ્ચ બલવાન્ મેઘવાતશ્ચ નિઃસૃતઃ ।

સાગરં ભીમનિર્ઘોષં કમ્પયામાસતુર્ભૃશમ્ ॥ 70 ॥

વિકર્ષન્નૂર્મિજાલાનિ બૃહન્તિ લવણામ્ભસિ ।

પુપ્લુવે કપિશાર્દૂલો વિકિરન્નિવ રોદસી ॥ 71 ॥

મેરુમન્દરસઙ્કાશાનુદ્ધતાન્ સ મહાર્ણવે ।

અત્યક્રામન્મહાવેગસ્તરઙ્ગાન્ ગણયન્નિવ ॥ 72 ॥

તસ્ય વેગસમુદ્ધૂતં જલં સજલદં તદા ।

અમ્બરસ્થં વિબભ્રાજ શારદાભ્રમિવાતતમ્ ॥ 73 ॥

તિમિનક્રઝષાઃ કૂર્મા દૃશ્યન્તે વિવૃતાસ્તદા ।

વસ્ત્રાપકર્ષણેનેવ શરીરાણિ શરીરિણામ્ ॥ 74 ॥

પ્લવમાનં સમીક્ષ્યાથ ભુજઙ્ગાઃ સાગરાલયાઃ ।

વ્યોમ્નિ તં કપિશાર્દૂલં સુપર્ણ ઇતિ મેનિરે ॥ 75 ॥

દશયોજનવિસ્તીર્ણા ત્રિંશદ્યોજનમાયતા ।

છાયા વાનરસિંહસ્ય જલે ચારુતરાભવત્ ॥ 76 ॥

શ્વેતાભ્રઘનરાજીવ વાયુપુત્રાનુગામિની ।

તસ્ય સા શુશુભે છાયા વિતતા લવણામ્ભસિ ॥ 77 ॥

શુશુભે સ મહાતેજા મહાકાયો મહાકપિઃ ।

વાયુમાર્ગે નિરાલમ્બે પક્ષવાનિવ પર્વતઃ ॥ 78 ॥

યેનાસૌ યાતિ બલવાન્ વેગેન કપિકુઞ્જરઃ ।

તેન માર્ગેણ સહસા દ્રોણીકૃત ઇવાર્ણવઃ ॥ 79 ॥

આપાતે પક્ષિસઙ્ઘાનાં પક્ષિરાજ ઇવ વ્રજન્ ।

હનુમાન્ મેઘજાલાનિ પ્રકર્ષન્ મારુતો યથા ॥ 80 ॥

પાણ્ડુરારુણવર્ણાનિ નીલમાઞ્જિષ્ઠકાનિ ચ ।

કપિનાકૃષ્યમાણાનિ મહાભ્રાણિ ચકાશિરે ॥ 81 ॥

પ્રવિશન્નભ્રજાલાનિ નિષ્પતંશ્ચ પુનઃ પુનઃ ।

પ્રચ્છન્નશ્ચ પ્રકાશશ્ચ ચન્દ્રમા ઇવ લક્ષ્યતે ॥ 82 ॥

પ્લવમાનં તુ તં દૃષ્ટ્વા પ્લવઙ્ગં ત્વરિતં તદા ।

વવર્ષુઃ પુષ્પવર્ષાણિ દેવગન્ધર્વદાનવાઃ ॥ 83 ॥

તતાપ ન હિ તં સૂર્યઃ પ્લવન્તં વાનરોત્તમમ્ ।

સિષેવે ચ તદા વાયૂ રામકાર્યાર્થસિદ્ધયે ॥ 84 ॥

ઋષયસ્તુષ્ટુવુશ્ચૈનં પ્લવમાનં વિહાયસા ।

જગુશ્ચ દેવગન્ધર્વાઃ પ્રશંસન્તો મહૌજસમ્ ॥ 85 ॥

નાગાશ્ચ તુષ્ટુવુર્યક્ષા રક્ષાંસિ વિબુધાઃ ખગાઃ ।

પ્રેક્ષ્ય સર્વે કપિવરં સહસા વિગતક્લમમ્ ॥ 86 ॥

તસ્મિન્ પ્લવગશાર્દૂલે પ્લવમાને હનૂમતિ ।

ઇક્ષ્વાકુકુલમાનાર્થી ચિન્તયામાસ સાગરઃ ॥ 87 ॥

સાહાય્યં વાનરેન્દ્રસ્ય યદિ નાહં હનૂમતઃ ।

કરિષ્યામિ ભવિષ્યામિ સર્વવાચ્યો વિવક્ષતામ્ ॥ 88 ॥

અહમિક્ષ્વાકુનાથેન સગરેણ વિવર્ધિતઃ ।

ઇક્ષ્વાકુસચિવશ્ચાયં નાવસીદિતુમર્હતિ ॥ 89 ॥

તથા મયા વિધાતવ્યં વિશ્રમેત યથા કપિઃ ॥ 90 ॥

શેષં ચ મયિ વિશ્રાન્તઃ સુખેનાતિપતિષ્યતિ ।

ઇતિ કૃત્વા મતિં સાધ્વીંસમુદ્ર શ્છન્નમમ્ભસિ ॥ 91 ॥

હિરણ્યનાભં મૈનાકમુવાચ ગિરિસત્તમમ્ ।

ત્વમિહાસુરસઙ્ઘાનાં પાતાલતલવાસિનામ્ ॥ 92 ॥

દેવરાજ્ઞા ગિરિશ્રેષ્ઠ પરિઘઃ સન્નિવેશિતઃ ।

ત્વમેષાં જાતવીર્યાણાં પુનરેવોત્પતિષ્યતામ્ ॥ 93 ॥

પાતાલસ્યાપ્રમેયસ્ય દ્વારમાવૃત્ય તિષ્ઠસિ ।

તિર્યગૂર્ધ્વમધશ્ચૈવ શક્તિસ્તે શૈલ વર્ધિતુમ્ ॥ 94 ॥

તસ્માત્સઞ્ચોદયામિ ત્વામુત્તિષ્ઠ ગિરિસત્તમ ।

સ એષ કપિશાર્દૂલસ્ત્વામુપર્યેતિ વીર્યવાન્ ॥ 95 ॥

હનૂમાન્રામકાર્યાર્થં ભીમકર્મા ખમાપ્લુતઃ ।

અસ્ય સાહ્યં મયા કાર્યમિક્ષ્વાકુકુલવર્તિનઃ ॥ 96 ॥

મમ હીક્ષ્વાકવઃ પૂજ્યાઃ પરં પૂજ્યતમાસ્તવ ।

કુરુ સાચિવ્યમસ્માકં ન નઃ કાર્યમતિક્રમેત્ ॥ 97 ॥

કર્તવ્યમકૃતં કાર્યં સતાં મન્યુમુદીરયેત્ ।

સલિલાદૂર્ધ્વમુત્તિષ્ઠ તિષ્ઠત્વેષ કપિસ્ત્વયિ ॥ 98 ॥

અસ્માકમતિથિશ્ચૈવ પૂજ્યશ્ચ પ્લવતાં વરઃ ।

ચામીકરમહાનાભ દેવગન્ધર્વસેવિત ॥ 99 ॥

હનુમાંસ્ત્વયિ વિશ્રાન્તસ્તતઃ શેષં ગમિષ્યતિ ।

કાકુત્સ્થસ્યાનૃશંસ્યં ચ મૈથિલ્યાશ્ચ વિવાસનમ્ ॥ 100 ॥

શ્રમં ચ પ્લવગેન્દ્રસ્ય સમીક્ષ્યોત્થાતુમર્હસિ ।

હિરણ્યનાભો મૈનાકો નિશમ્ય લવણામ્ભસઃ ॥ 101 ॥

ઉત્પપાત જલાત્તૂર્ણં મહાદ્રુમલતાયુતઃ ।

સ સાગરજલં ભિત્ત્વા બભૂવાભ્યુત્થિતસ્તદા ॥ 102 ॥

યથા જલધરં ભિત્ત્વા દીપ્તરશ્મિર્દિવાકરઃ ।

સ મહાત્મા મુહૂર્તેન સર્વતઃ સલિલાવૃતઃ ॥ 103 ॥

દર્શયામાસ શૃઙ્ગાણિ સાગરેણ નિયોજિતઃ ।

આદિત્યોદયસઙ્કાશૈરાલિખદ્ભિરિવામ્બરમ્ ।

શાતકુમ્ભમયૈઃ શૃઙ્ગૈઃ સકિન્નરમહોરગૈઃ ॥ 104 ॥

તપ્તજામ્બૂનદૈઃ શૃઙ્ગૈઃ પર્વતસ્ય સમુત્થિતૈઃ ॥ 105 ॥

આકાશં શસ્ત્રસઙ્કાશમભવત્કાઞ્ચનપ્રભમ્ ।

જાતરૂપમયૈઃ શૃઙ્ગૈર્ભ્રાજમાનૈઃ સ્વયમ્પ્રભૈઃ ॥ 106 ॥

આદિત્યશતસઙ્કાશઃ સોઽભવદ્ગિરિસત્તમઃ ।

તમુત્થિતમસઙ્ગેન હનુમાનગ્રતઃ સ્થિતમ્ ॥ 107 ॥

મધ્યે લવણતોયસ્ય વિઘ્નોઽયમિતિ નિશ્ચિતઃ ।

સ તમુચ્છ્ર્રતમત્યર્થં મહાવેગો મહાકપિઃ ॥ 108 ॥

ઉરસા પાતયામાસ જીમૂતમિવ મારુતઃ ।

સ તથા પાતિતસ્તેન કપિના પર્વતોત્તમઃ ॥ 109 ॥

બુદ્ધ્વા તસ્ય કપેર્વેગં જહર્ષ ચ નનન્દ ચ ।

તમાકાશગતં વીરમાકાશે સમુપસ્થિતઃ ॥ 110 ॥

પ્રીતો હૃષ્ટમાના વાક્યમબ્રવીત્પર્વતઃ કપિમ્ ।

માનુષં ધારયન્ રૂપમાત્મનઃ શિખરે સ્થિતઃ ॥ 111 ॥

દુષ્કરં કૃતવાન્કર્મ ત્વમિદં વાનરોત્તમ ।

નિપત્ય મમ શૃઙ્ગેષુ વિશ્રમસ્વ યથાસુખમ્ ॥ 112 ॥

રાઘવસ્ય કુલે જાતૈરુદધિઃ પરિવર્ધિતઃ ।

સ ત્વાં રામહિતે યુક્તં પ્રત્યર્ચયતિ સાગરઃ ॥ 113 ॥

કૃતે ચ પ્રતિકર્તવ્યમેષ ધર્મઃ સનાતનઃ ।

સોઽયં ત્વત્પ્રતિકારાર્થી ત્વત્તઃ સમ્માનમર્હતિ ॥ 114 ॥

ત્વન્નિમિત્તમનેનાહં બહુમાનાત્પ્રચોદિતઃ ।

તિષ્ઠ ત્વં કપિશાર્દૂલ મયિ વિશ્રમ્ય ગમ્યતામ્ ॥ 115 ॥

તવ સાનુષુ વિશ્રાન્તઃ શેષં પ્રક્રમતામિતિ ।

યોજનાનાં શતં ચાપિ કપિરેષ સમાપ્લુતઃ ॥ 116 ॥

તદિદં ગન્ધવત્સ્વાદુ કન્દમૂલફલં બહુ ।

તદાસ્વાદ્ય હરિશ્રેષ્ઠ વિશ્રાન્તોઽનુ ગમિષ્યસિ ॥ 117 ॥

અસ્માકમપિ સમ્બન્ધઃ કપિમુખ્ય ત્વયાસ્તિ વૈ ।

પ્રખ્યાતસ્ત્રિષુ લોકેષુ મહાગુણપરિગ્રહઃ ॥ 118 ॥

વેગવન્તઃ પ્લવન્તો યે પ્લવગા મારુતાત્મજ ।

તેષાં મુખ્યતમં મન્યે ત્વામહં કપિકુઞ્જર ॥ 119 ॥

અતિથિઃ કિલ પૂજાર્હઃ પ્રાકૃતોઽપિ વિજાનતા ।

ધર્મં જિજ્ઞાસમાનેન કિં પુનસ્ત્વાદૃશો મહાન્ ॥ 120 ॥

ત્વં હિ દેવવરિષ્ઠસ્ય મારુતસ્ય મહાત્મનઃ ।

પુત્રસ્તસ્યૈવ વેગેન સદૃશઃ કપિકુઞ્જર ॥ 121 ॥

પૂજિતે ત્વયિ ધર્મજ્ઞ પૂજાં પ્રાપ્નોતિ મારુતઃ ।

તસ્માત્ત્વં પૂજનીયો મે શૃણુ ચાપ્યત્ર કારણમ્ ॥ 122 ॥

પૂર્વં કૃતયુગે તાત પર્વતાઃ પક્ષિણોઽભવન્ ।

તે હિ જગ્મુર્દિશઃ સર્વા ગરુડાનિલવેગિનઃ ॥ 123 ॥

તતસ્તેષુ પ્રયાતેષુ દેવસઙ્ઘાઃ મહર્ષિભિઃ ।

ભૂતાનિ ચ ભયં જગ્મુસ્તેષાં પતનશઙ્કયા ॥ 124 ॥

તતઃ ક્રુદ્ધઃ સહસ્રાક્ષઃ પર્વતાનાં શતક્રતુઃ ।

પક્ષાન્ ચિચ્છેદ વજ્રેણ તત્ર તત્ર સહસ્રશઃ ॥ 125 ॥

સ મામુપાગતઃ ક્રુદ્ધો વજ્રમુદ્યમ્ય દેવરાટ્ ।

તતોઽહં સહસા ક્ષિપ્તઃ શ્વસનેન મહાત્મના ॥ 126 ॥

અસ્મિન્લવણતોયે ચ પ્રક્ષિપ્તઃ પ્લવગોત્તમ ।

ગુપ્તપક્ષસમગ્રશ્ચ તવ પિત્રાભિરક્ષિતઃ ॥ 127 ॥

તતોઽહં માનયામિ ત્વાં માન્યો હિ મમ મારુતઃ ।

ત્વયા મે હ્યેષ સમ્બન્ધઃ કપિમુખ્ય મહાગુણઃ ॥ 128 ॥

અસ્મિન્નેવઙ્ગતે કાર્યે સાગરસ્ય મમૈવ ચ ।

પ્રીતિં પ્રીતમનાઃ કર્તું ત્વમર્હસિ મહાકપે ॥ 129 ॥

શ્રમં મોક્ષય પૂજાં ચ ગૃહાણ કપિસત્તમ ।

પ્રીતિં ચ બહુમન્યસ્વ પ્રીતોઽસ્મિ તવ દર્શનાત્ ॥ 130 ॥

એવમુક્તઃ કપિશ્રેષ્ઠસ્તં નગોત્તમમબ્રવીત્ ।

પ્રીતોઽસ્મિ કૃતમાતિથ્યં મન્યુરેષોઽપનીયતામ્ ॥ 131 ॥

ત્વરતે કાર્યકાલો મે અહશ્ચાપ્યતિવર્તતે ।

પ્રતિજ્ઞા ચ મયા દત્તા ન સ્થાતવ્યમિહાન્તરે ॥ 132 ॥

ઇત્યુક્ત્વા પાણિના શૈલમાલભ્ય હરિપુઙ્ગવઃ ।

જગામાકાશમાવિશ્ય વીર્યવાન્ પ્રહસન્નિવ ॥ 133 ॥

સ પર્વતસમુદ્રાભ્યાં બહુમાનાદવેક્ષિતઃ ।

પૂજિતશ્ચોપપન્નાભિરાશીર્ભિરનિલાત્મજઃ ॥ 134 ॥

અથોર્ધ્વં દૂરમુત્પ્લુત્ય હિત્વા શૈલમહાર્ણવૌ ।

પિતુઃ પન્થાનમાસ્થાય જગામ વિમલેઽમ્બરે ॥ 135 ॥

ભૂયશ્ચોર્ધ્વં ગતિં પ્રાપ્ય ગિરિં તમવલોકયન્ ।

વાયુસૂનુર્નિરાલમ્બે જગામ વિમલેઽમ્બરે ॥ 136 ॥

તદ્ દ્વિતીયં હનુમતો દૃષ્ટ્વા કર્મ સુદુષ્કરમ્ ।

પ્રશશંસુઃ સુરાઃ સર્વે સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ ॥ 137 ॥

દેવતાશ્ચાભવન્ હૃષ્ટાસ્તત્રસ્થાસ્તસ્ય કર્મણા ।

કાઞ્ચનસ્ય સુનાભસ્ય સહસ્રાક્ષશ્ચ વાસવઃ ॥ 138 ॥

ઉવાચ વચનં ધીમાન્ પરિતોષાત્સગદ્ગદમ્ ।

સુનાભં પર્વતશ્રેષ્ઠં સ્વયમેવ શચીપતિઃ ॥ 139 ॥

હિરણ્યનાભ શૈલેન્દ્ર પરિતુષ્ટોઽસ્મિ તે ભૃશમ્ ।

અભયં તે પ્રયચ્છામિ તિષ્ઠ સૌમ્ય યથાસુખમ્ ॥ 140 ॥

સાહ્યં કૃતં તે સુમહદ્વિક્રાન્તસ્ય હનૂમતઃ ।

ક્રમતો યોજનશતં નિર્ભયસ્ય ભયે સતિ ॥ 141 ॥

રામસ્યૈષ હિતાયૈવ યાતિ દાશરથેર્હરિઃ ।

સત્ક્રિયાં કુર્વતા તસ્ય તોષિતોઽસ્મિ દૃઢં ત્વયા ॥ 142 ॥

તતઃ પ્રહર્ષમગમદ્વિપુલં પર્વતોત્તમઃ ।

દેવતાનાં પતિં દૃષ્ટ્વા પરિતુષ્ટં શતક્રતુમ્ ॥ 143 ॥

સ વૈ દત્તવરઃ શૈલો બભૂવાવસ્થિતસ્તદા ।

હનુમાંશ્ચ મુહૂર્તેન વ્યતિચક્રામ સાગરમ્ ॥ 144 ॥

તતો દેવાઃ સગન્ધર્વાઃ સિદ્ધાશ્ચ પરમર્ષયઃ ।

અબ્રુવન્ સૂર્યસઙ્કાશાં સુરસાં નાગમાતરમ્ ॥ 145 ॥

અયં વાતાત્મજઃ શ્રીમાન્પ્લવતે સાગરોપરિ ।

હનુમાન્નામ તસ્ય ત્વં મુહૂર્તં વિઘ્નમાચર ॥ 146 ॥

રાક્ષસં રૂપમાસ્થાય સુઘોરં પર્વતોપમમ્ ।

દંષ્ટ્રાકરાલં પિઙ્ગાક્ષં વક્ત્રં કૃત્વા નભઃ સમમ્ ॥ 147 ॥

બલમિચ્છામહે જ્ઞાતું ભૂયશ્ચાસ્ય પરાક્રમમ્ ।

ત્વાં વિજેષ્યત્યુપાયેન વિષાદં વા ગમિષ્યતિ ॥ 148 ॥

એવમુક્તા તુ સા દેવી દૈવતૈરભિસત્કૃતા ।

સમુદ્રમધ્યે સુરસા બિભ્રતી રાક્ષસં વપુઃ ॥ 149 ॥

વિકૃતં ચ વિરૂપં ચ સર્વસ્ય ચ ભયાવહમ્ ।

પ્લવમાનં હનૂમન્તમાવૃત્યેદમુવાચ હ ॥ 150 ॥

મમ ભક્ષઃ પ્રદિષ્ટસ્ત્વમીશ્વરૈર્વાનરર્ષભ ।

અહં ત્વાં ભક્ષયિષ્યામિ પ્રવિશેદં મમાનનમ્ ॥ 151 ॥

એવમુક્તઃ સુરસયા પ્રાઞ્જલિર્વાનરર્ષભઃ ।

પ્રહૃષ્ટવદનઃ શ્રીમાનિદં વચનમબ્રવીત્ ॥ 152 ॥

રામો દાશરથિર્નામ પ્રવિષ્ટો દણ્ડકાવનમ્ ।

લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા વૈદેહ્યા ચાપિ ભાર્યયા ॥ 153 ॥

અન્યકાર્યવિષક્તસ્ય બદ્ધવૈરસ્ય રાક્ષસૈઃ ।

તસ્ય સીતા હૃતા ભાર્યા રાવણેન યશસ્વિની ॥ 154 ॥

તસ્યાઃ સકાશં દૂતોઽહં ગમિષ્યે રામશાસનાત્ ।

કર્તુમર્હસિ રામસ્ય સાહ્યં વિષયવાસિનિ ॥ 155 ॥

અથવા મૈથિલીં દૃષ્ટ્વા રામં ચાક્લિષ્ટકારિણમ્ ।

આગમિષ્યામિ તે વક્ત્રં સત્યં પ્રતિશૃણોમિ તે ॥ 156 ॥

એવમુક્તા હનુમતા સુરસા કામરૂપિણી ।

અબ્રવીન્નાતિવર્તેન્માં કશ્ચિદેષ વરો મમ ॥ 157 ॥

તં પ્રયાન્તં સમુદ્વીક્ષ્ય સુરસા વાક્યમબ્રવીત્ ।

બલં જિજ્ઞાસમાના વૈ નાગમાતા હનૂમતઃ ॥ 158 ॥

પ્રવિશ્ય વદનં મેઽદ્ય ગન્તવ્યં વાનરોત્તમ ।

વર એષ પુરા દત્તો મમ ધાત્રેતિ સત્વરા ॥ 159 ॥

વ્યાદાય વિપુલં વક્ત્રં સ્થિતા સા મારુતેઃ પુરઃ ।

એવમુક્તઃ સુરસયા ક્રુદ્ધો વાનરપુઙ્ગવઃ ॥ 160 ॥

અબ્રવીત્કુરુ વૈ વક્ત્રં યેન માં વિષહિષ્યસે ।

ઇત્યુક્ત્વા સુરસાં ક્રુદ્ધો ધશયોજનમાયતા ॥ 161 ॥

દશયોજનવિસ્તારો બભૂવ હનુમાંસ્તદા ।

તં દૃષ્ટ્વા મેઘસઙ્કાશં દશયોજનમાયતમ્ ॥ 162 ॥

ચકાર સુરસા ચાસ્યં વિંશદ્યોજનમાયતમ્ ।

હનુમાંસ્તુ તતઃ ક્રુદ્ધસ્ત્રિંશદ્યોજનમાયતઃ ॥ 163 ॥

ચકાર સુરસા વક્ત્રં ચત્વારિંશત્તથોચ્છ્રિતમ્ ।

બભૂવ હનુમાવનીરઃ પઞ્ચાશદ્યોજનોચ્છ્રિતઃ ॥ 164 ॥

ચકાર સુરસા વક્ત્રં ષષ્ટિયોજનમાયતમ્ ।

તથૈવ હનુમાવનીરઃ સપ્તતીયોજનોચ્છ્રિતઃ ॥ 165 ॥

ચકાર સુરસા વક્ત્રમશીતીયોજનાયતમ્ ।

હનુમાનચલપ્રખ્યો નવતીયોજનોચ્છ્રિતઃ ॥ 166 ॥

ચકાર સુરસા વક્ત્રં શતયોજનમાયતં તવ સાનુષુ વિશ્રાન્તઃ શેષં પ્રક્રમતામિતિ ।

તદ્દૃષ્ટ્વા વ્યાદિતં ત્વાસ્યં વાયુપુત્રઃ સુબુદ્ધિમાન્ ।

દીર્ઘજિહ્વં સુરસયા સુઘોરં નરકોપમમ્ ॥ 167 ॥

સુસઙ્ક્ષિપ્યાત્મનઃ કાયં બભૂવાઙ્ગુષ્ઠમાત્રકઃ ।

સોઽભિપત્યાશુ તદ્વક્ત્રં નિષ્પત્ય ચ મહાબલઃ ।

અન્તરિક્ષે સ્થિતઃ શ્રીમાનિદં વચનમબ્રવીત્ ॥ 168 ॥

પ્રવિષ્ટોઽસ્મિ હિ તે વક્ત્રં દાક્ષાયણિ નમોઽસ્તુ તે ।

ગમિષ્યે યત્ર વૈદેહી સત્યં ચાસીદ્વરસ્તવ ॥ 169 ॥

તં દૃષ્ટ્વા વદનાન્મુક્તં ચન્દ્રં રાહુમુખાદિવ ।

અબ્રવીત્સુરસા દેવી સ્વેન રૂપેણ વાનરમ્ ॥ 170 ॥

અર્થસિદ્ધ્યૈ હરિશ્રેષ્ઠ ગચ્છ સૌમ્ય યથાસુખમ્ ।

સમાનયસ્વ વૈદેહીં રાઘવેણ મહાત્મના ॥ 171 ॥

તત્તૃતીયં હનુમતો દૃષ્ટ્વા કર્મ સુદુષ્કરમ્ ।

સાધુ સાધ્વિતિ ભૂતાનિ પ્રશશંસુસ્તદા હરિમ્ ॥ 172 ॥

સ સાગરમનાધૃષ્યમભ્યેત્ય વરુણાલયમ્ ।

જગામાકાશમાવિશ્ય વેગેન ગરુડોપમઃ ॥ 173 ॥

સેવિતે વારિધારાભિઃ પતગૈશ્ચ નિષેવિતે ।

ચરિતે કૈશિકાચાર્યૈરૈરાવતનિષેવિતે ॥ 174 ॥

સિંહકુઞ્જરશાર્દૂલપતગોરગવાહનૈઃ ।

વિમાનૈઃ સમ્પતદ્ભિશ્ચ વિમલૈઃ સમલઙ્કૃતે ॥ 175 ॥

વજ્રાશનિસમાઘાતૈઃ પાવકૈરુપશોભિતે ।

કૃતપુણ્યૈર્મહાભાગૈઃ સ્વર્ગજિદ્ભિરલઙ્કૃતે ॥ 176 ॥

વહતા હવ્યમત્યર્ધં સેવિતે ચિત્રભાનુના ।

ગ્રહનક્ષત્રચન્દ્રાર્કતારાગણ વિભૂષિતે ॥ 177 ॥

મહર્ષિગણગન્ધર્વનાગયક્ષસમાકુલે ।

વિવિક્તે વિમલે વિશ્વે વિશ્વાવસુનિષેવિતે ॥ 178 ॥

દેવરાજગજાક્રાન્તે ચન્દ્રસૂર્યપથે શિવે ।

વિતાને જીવલોકસ્ય વિતતે બ્રહ્મનિર્મિતે ॥ 179 ॥

બહુશઃ સેવિતે વીરૈર્વિદ્યાધરગણૈર્વરૈઃ ।

જગામ વાયુમાર્ગે તુ ગરુત્માનિવ મારુતિઃ ॥ 180 ॥

પ્રદૃશ્યમાનઃ સર્વત્રઃ હનુમાન્મારુતાત્મજઃ ।

ભેજેઽમ્બરં નિરાલમ્બં લમ્બપક્ષ ઇવાદ્રિરાટ્ ॥ 181 ॥

પ્લવમાનં તુ તં દૃષ્ટ્વા સિંહિકા નામ રાક્ષસી ।

મનસા ચિન્તયામાસ પ્રવૃદ્ધા કામરૂપિણી ॥ 182 ॥

અદ્ય દીર્ઘસ્ય કાલસ્ય ભવિષ્યામ્યહમાશિતા ।

ઇદં હિ મે મહત્સત્ત્વં ચિરસ્ય વશમાગતમ્ ॥ 183 ॥

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય મનસા છાયામસ્ય સમાક્ષિપત્ ।

છાયાયાં ગૃહ્યમાણાયાં ચિન્તયામાસ વાનરઃ ॥ 184 ॥

સમાક્ષિપ્તોઽસ્મિ સહસા પઙ્ગૂકૃતપરાક્રમઃ ।

પ્રતિલોમેન વાતેન મહાનૌરિવ સાગરે ॥ 185 ॥

તિર્યગૂર્ધ્વમધશ્ચૈવ વીક્ષમાણસ્તતઃ કપિઃ ।

દદર્શ સ મહત્સત્ત્વમુત્થિતં લવણામ્ભસિ ॥ 186 ॥

તદ્ધૃષ્ટ્વા ચિન્તયામાસ મારુતિર્વિકૃતાનનમ્ ।

કપિરાજેન કથિતં સત્ત્વમદ્ભુતદર્શનમ્ ॥ 187 ॥

છાયાગ્રાહિ મહાવીર્યં તદિદં નાત્ર સંશયઃ ।

સ તાં બુદ્ધ્વાર્થતત્ત્વેન સિંહિકાં મતિમાન્કપિઃ ॥ 188 ॥

વ્યવર્ધત મહાકાયઃ પ્રાવૃષીવ વલાહકઃ ।

તસ્ય સા કાયમુદ્વીક્ષ્ય વર્ધમાનં મહાકપેઃ ॥ 189 ॥

વક્ત્રં પ્રસારયામાસ પાતાલાન્તરસન્નિભમ્ ।

ઘનરાજીવ ગર્જન્તી વાનરં સમભિદ્રવત્ ॥ 190 ॥

સ દદર્શ તતસ્તસ્યા વિવૃતં સુમહન્મુખમ્ ।

કાયમાત્રં ચ મેધાવી મર્માણિ ચ મહાકપિઃ ॥ 191 ॥

સ તસ્યા વિવૃતે વક્ત્રે વજ્રસંહનનઃ કપિઃ ।

સઙ્ક્ષિપ્ય મુહુરાત્માનં નિષ્પપાત મહાબલઃ ॥ 192 ॥

આસ્યે તસ્યા નિમજ્જન્તં દદૃશુઃ સિદ્ધચારણાઃ ।

ગ્રસ્યમાનં યથા ચન્દ્રં પૂર્ણં પર્વણિ રાહુણા ॥ 193 ॥

તતસ્તસ્યા નખૈસ્તીક્ષ્ણૈર્મર્માણ્યુત્કૃત્ય વાનરઃ ।

ઉત્પપાતાથ વેગેન મનઃ સમ્પાતવિક્રમઃ ॥ 194 ॥

તાં તુ દૃષ્ટ્વા ચ ધૃત્યા ચ દાક્ષિણ્યેન નિપાત્ય ચ ।

સ કપિપ્રવરો વેગાદ્વવૃધે પુનરાત્મવાન્ ॥ 195 ॥

હૃતહૃત્સા હનુમતાપપાત વિધુરામ્ભસિ ।

તાં હતાં વાનરેણાશુ પતિતાં વીક્ષ્ય સિંહિકામ્ ॥ 196 ॥

ભૂતાન્યાકાશચારીણિ તમૂચુઃ પ્લવગોત્તમમ્ ।

ભીમમદ્ય કૃતં કર્મ મહત્સત્ત્વં ત્વયા હતમ્ ॥ 197 ॥

સાધયાર્થમભિપ્રેતમરિષ્ટં પ્લવતાં વર ।

યસ્ય ત્વેતાનિ ચત્વારિ વાનરેન્દ્ર યથા તવ ॥ 198 ॥

ધૃતિર્દૃષ્ટિર્મતિર્દાક્ષ્યં સઃ કર્મસુ ન સીદતિ ।

સ તૈઃ સમ્ભાવિતઃ પૂજ્યઃ પ્રતિપન્નપ્રયોજનઃ ॥ 199 ॥

જગામાકાશમાવિશ્ય પન્નગાશનવત્કપિઃ ।

પ્રાપ્તભૂયિષ્ઠપારસ્તુ સર્વતઃ પ્રતિલોકયન્ ॥ 200 ॥

યોજનાનાં શતસ્યાન્તે વનરાજિં દદર્શ સઃ ।

દદર્શ ચ પતન્નેવ વિવિધદ્રુમભૂષિતમ્ ॥ 201 ॥

દ્વીપં શાખામૃગશ્રેષ્ઠો મલયોપવનાનિ ચ ।

સાગરં સાગરાનૂપં સાગરાનૂપજાન્ દ્રુમાન્ ॥ 202 ॥

સાગરસ્ય ચ પત્નીનાં મુખ્યાન્યપિ વિલોકયન્ ।

સ મહામેઘસઙ્કાશં સમીક્ષ્યાત્માનમાત્મવાન્ ॥ 203 ॥

નિરુન્ધન્તમિવાકાશં ચકાર મતિમાન્ મતિમ્ ।

કાયવૃદ્ધિં પ્રવેગં ચ મમ દૃષ્ટ્વૈવ રાક્ષસાઃ ॥ 204 ॥

મયિ કૌતૂહલં કુર્યરિતિ મેને મહાકપિઃ ।

તતઃ શરીરં સઙ્ક્ષિપ્ય તન્મહીધરસન્નિભમ્ ॥ 205 ॥

પુનઃ પ્રકૃતિમાપેદે વીતમોહ ઇવાત્મવાન્ ।

તદ્રૂપમતિસઙ્ક્ષિપ્ય હનુમાન્ પ્રકૃતૌ સ્થિતઃ ॥ 206 ॥

ત્રીન્ ક્રમાનિવ વિક્રમ્ય બલિવીર્યહરો હરિઃ ।

સ ચારુનાનાવિધરૂપધારી પરં સમાસાદ્ય સમુદ્રતીરમ્ ।

પરૈરશક્યઃ પ્રતિપન્નરૂપઃ સમીક્ષિતાત્મા સમવેક્ષિતાર્ધઃ ॥ 207 ॥

તતઃ સ લમ્બસ્ય ગિરેઃ સમૃદ્ધે વિચિત્રકૂટે નિપપાત કૂટે ।

સકેતકોદ્દાલકનાલિકેરે મહાદ્રિકૂટપ્રતિમો મહાત્મા ॥ 208 ॥

તતસ્તુ સમ્પ્રાપ્ય સમુદ્રતીરં સમીક્ષ્ય લઙ્કાં ગિરિવર્યમૂર્ધ્નિ ।

કપિસ્તુ તસ્નિન્નિપપાત પર્વતે વિધૂય રૂપં વ્યથયન્મૃગદ્વિજાન્ ॥ 209 ॥

સ સાગરં દાનવપન્નગાયુતં બલેન વિક્રમ્ય મહોર્મિમાલિનમ્ ।

નિપત્ય તીરે ચ મહોદધેસ્તદા દદર્શ લઙ્કામમરાવતીમિવ ॥ 210 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે સુન્દરકાણ્ડે પ્રથમસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha prathamassargaḥ |

tato rāvaṇanītāyāḥ sītāyāḥ śatrukarśanaḥ |

iyeṣa padamanveṣṭuṃ cāraṇācarite pathi || 1 ||

duṣkaraṃ niṣpratidvandvaṃ cikīrṣan karma vānaraḥ |

samudagraśirogrīvo gavāmpatirivābabhau || 2 ||

atha vaiḍūryavarṇeṣu śādvaleṣu mahābalaḥ |

dhīraḥ salilakalpeṣu vicacāra yathāsukham || 3 ||

dvijān vitrāsayan dhīmānurasā pādapān haran |

mṛgāṃśca subahūnnighnan pravṛddha iva kesarī || 4 ||

nīlalohitamāñjiṣṭhapatravarṇaiḥ sitāsitaiḥ |

svabhāvavihitaiścitrairdhātubhiḥ samalaṅkṛtam || 5 ||

kāmarūpibhirāviṣṭamabhīkṣṇaṃ saparicchadaiḥ |

yakṣakinnaragandharvairdevakalpaiśca pannagaiḥ || 6 ||

sa tasya girivaryasya tale nāgavarāyute |

tiṣṭhan kapivarastatra hrade nāga ivābabhau || 7 ||

sa sūryāya mahendrāya pavanāya svayambhuve |

bhūtebhyaścāñjaliṃ kṛtvā cakāra gamane matim || 8 ||

añjaliṃ prāṅmukhaḥ kurvan pavanāyātmayonaye |

tato hi vavṛdhe gantuṃ dakṣiṇo dakṣiṇāṃ diśam || 9 ||

plavaṅgapravarairdṛṣṭaḥ plavane kṛtaniścayaḥ |

vavṛdhe rāmavṛddhyarthaṃ samudra iva parvasu || 10 ||

niṣpramāṇaśarīraḥ san lilaṅghayiṣurarṇavam |

bāhubhyāṃ pīḍayāmāsa caraṇābhyāṃ ca parvatam || 11 ||

sa cacālācalaścāpi muhūrtaṃ kapipīḍitaḥ |

tarūṇāṃ puṣpitāgrāṇāṃ sarvaṃ puṣpamaśātayat || 12 ||

tena pādapamuktena puṣpaugheṇa sugandhinā |

sarvataḥ saṃvṛtaḥ śailo babhau puṣpamayo yathā || 13 ||

tena cottamavīryeṇa pīḍyamānaḥ sa parvataḥ |

salilaṃ samprasusrāva madaṃ matta iva dvipaḥ || 14 ||

pīḍyamānastu balinā mahendrastena parvataḥ |

rītīrnirvartayāmāsa kāñcanāñjanarājatīḥ || 15 ||

mumoca ca śilāḥ śailo viśālāḥ samanaḥśilāḥ |

madhyamenārciṣā juṣṭā dhūmarājīrivānalaḥ || 16 ||

giriṇā pīḍyamānena pīḍyamānāni sarvataḥ |

guhāviṣṭāni bhūtāni vinedurvikṛtaiḥ svaraiḥ || 17 ||

sa mahāsattvasannādaḥ śailapīḍānimittajaḥ |

pṛthivīṃ pūrayāmāsa diśaścopavanāni ca || 18 ||

śirobhiḥ pṛthubhiḥ sarpā vyaktasvastikalakṣaṇaiḥ |

vamantaḥ pāvakaṃ ghoraṃ dadaṃśurdaśanaiḥ śilāḥ || 19 ||

tāstadā saviṣairdaṣṭāḥ kupitaistairmahāśilāḥ |

jajjvaluḥ pāvakoddīptā bibhiduśca sahasradhā || 20 ||

yāni cauṣadhajālāni tasmin jātāni parvate |

viṣaghnānyapi nāgānāṃ na śekuḥ śamituṃ viṣam || 21 ||

bhidyate'yaṃ girirbhūtairiti mattvā tapasvinaḥ |

trastā vidyādharāstasmādutpetuḥ strī gaṇaiḥ saha || 22 ||

pānabhūmigataṃ hitvā haimamāsavabhājanam |

pātrāṇi ca mahārhāṇi karakāṃśca hiraṇmayān || 23 ||

lehyānuccāvacān bhakṣyān māṃsāni vividhāni ca |

ārṣabhāṇi ca carmāṇi khaḍagāṃśca kanakatsarūn || 24 ||

kṛtakaṇṭhaguṇāḥ kṣībā raktamālyānulepanāḥ |

raktākṣāḥ puṣkarākṣāśca gaganaṃ pratipedire || 25 ||

hāranūpurakeyūrapārihāryadharāḥ striyaḥ |

vismitāḥ sasmitāstasthurākāśe ramaṇaiḥ saha || 26 ||

darśayanto mahāvidyāṃ vidyādharamaharṣayaḥ |

sahitāstasthurākāśe vīkṣāñcakruśca parvatam || 27 ||

śuśruvuśca tadā śabdamṛṣīṇāṃ bhāvitātmanām |

cāraṇānāṃ ca siddhānāṃ sthitānāṃ vimale'mbare || 28 ||

eṣa parvatasaṅkāśo hanumān mārutātmajaḥ |

titīrṣati mahāvegassamudraṃ makarālayam || 29 ||

rāmārthaṃ vānarārthaṃ ca cikīrṣan karma duṣkaram |

samudrasya paraṃ pāraṃ duṣprāpaṃ prāptumicchati || 30 ||

iti vidyādharāḥ śrutvā vacasteṣāṃ mahātmanām |

tamaprameyaṃ dadṛśuḥ parvate vānararṣabham || 31 ||

dudhuve ca sa romāṇi cakampe cācalopamaḥ |

nanāda sumahānādaṃ sumahāniva toyadaḥ || 32 ||

ānupūrvyeṇa vṛttaṃ ca lāṅgūlaṃ lomabhiścitam |

utpatiṣyan vicikṣepa pakṣirāja ivoragam || 33 ||

tasya lāṅgūlamāviddhamāttavegasya pṛṣṭhataḥ |

dadṛśe garuḍeneva hriyamāṇo mahoragaḥ || 34 ||

bāhū saṃstambhayāmāsa mahāparighasannibhau |

sasāda ca kapiḥ kaṭyāṃ caraṇau sañcukoca ca || 35 ||

saṃhṛtya ca bhujau śrīmāṃstathaiva ca śirodharām |

tejaḥ sattvaṃ tathā vīryamāviveśa sa vīryavān || 36 ||

mārgamālokayandūrādūrdhvaṃ praṇihitekṣaṇaḥ |

rurodha hṛdaye prāṇānākāśamavalokayan || 37 ||

padbhyāṃ dṛḍhamavasthānaṃ kṛtvā sa kapikuñjaraḥ |

nikuñcya karṇau hanumānutpatiṣyan mahābalaḥ |

vānarān vānaraśreṣṭha idaṃ vacanamabravīt || 38 ||

yathā rāghavanirmuktaḥ śaraḥ śvasanavikramaḥ |

gacchettadvadgamiṣyāmi laṅkāṃ rāvaṇapālitām || 39 ||

na hi drakṣyāmi yadi tāṃ laṅkāyāṃ janakātmajām |

anenaiva hi vegena gamiṣyāmi surālayam || 40 ||

yadi vā tridive sītāṃ na drakṣyāmyakṛtaśramaḥ |

baddhvā rākṣasarājānamānayiṣyāmi rāvaṇam || 41 ||

sarvathā kṛtakāryo'hameṣyāmi saha sītayā |

ānayiṣyāmi vā laṅkāṃ samutpāṭya sarāvaṇām || 42 ||

evamuktvā tu hanumānvānarānvānarottamaḥ || 43 ||

utpapātātha vegena vegavānavicārayan |

suparṇamiva cātmānaṃ mene sa kapikuñjaraḥ || 44 ||

samutpatati tasmiṃstu vegātte nagarohiṇaḥ |

saṃhṛtya viṭapān sarvān samutpetuḥ samantataḥ || 45 ||

sa mattakoyaṣṭimakān pādapān puṣpaśālinaḥ |

udvahannūruvegena jagāma vimale'mbare || 46 ||

ūruvegoddhatā vṛkṣā muhūrtaṃ kapimanvayuḥ |

prasthitaṃ dīrghamadhvānaṃ svabandhumiva bāndhavāḥ || 47 ||

tamūruvegonmathitāḥ sālāścānye nagottamāḥ |

anujagmurhanūmantaṃ sainyā iva mahīpatim || 48 ||

supuṣpitāgrairbahubhiḥ pādapairanvitaḥ kapiḥ |

hanumān parvatākāro babhūvādbhutadarśanaḥ || 49 ||

sāravanto'tha ye vṛkṣā nyamajjan lavaṇāmbhasi |

bhayādiva mahendrasya parvatā varuṇālaye || 50 ||

sa nānākusumaiḥ kīrṇaḥ kapiḥ sāṅkurakorakaiḥ |

śuśubhe meghasaṅkāśaḥ khadyotairiva parvataḥ || 51 ||

vimuktāstasya vegena muktvā puṣpāṇi te drumāḥ |

avaśīryanta salile nivṛttāḥ suhṛdo yathā || 52 ||

laghutvenopapannaṃ tadvicitraṃ sāgare'patat |

drumāṇāṃ vividhaṃ puṣpaṃ kapivāyusamīritam || 53 ||

tārācitamivākāśaṃ prababhau sa mahārṇavaḥ |

puṣpaugheṇānubaddhena nānāvarṇena vānaraḥ |

babhau megha ivākāśe vidyudgaṇa vibhūṣitaḥ || 54 ||

tasya vegasamādhūtaiḥ puṣpaistoyamadṛśyata || 55 ||

tārābhirabhirāmābhiruditābhirivāmbaram |

tasyāmbaragatau bāhū dadṛśāte prasāritau || 56 ||

parvatāgrādviniṣkrāntau pañcāsyāviva pannagau |

pibanniva babhau cāpi sormimālaṃ mahārṇavam || 57 ||

pipāsuriva cākāśaṃ dadṛśe sa mahākapiḥ |

tasya vidyutprabhākāre vāyumārgānusāriṇaḥ || 58 ||

nayane viprakāśete parvatasthāvivānalau |

piṅge piṅgākṣamukhyasya bṛhatī parimaṇḍale || 59 ||

cakṣuṣī samprākāśete candrasūryāvivoditau |

mukhaṃ nāsikayā tasya tāmrayā tāmramābabhau || 60 ||

sandhyayā samabhispṛṣṭaṃ yathā tatsūryamaṇḍalam |

lāṅgūlaṃ ca samāviddhaṃ plavamānasya śobhate || 61 ||

ambare vāyuputrasya śakradhvaja ivocchritam |

lāṅgūlacakreṇa mahān śukladaṃṣṭro'nilātmajaḥ || 62 ||

vyarocata mahāprājñaḥ pariveṣīva bhāskaraḥ |

sphigdeśenābhitāmreṇa rarāja sa mahākapiḥ || 63 ||

mahatā dāriteneva girirgairikadhātunā |

tasya vānarasiṃhasya plavamānasya sāgaram || 64 ||

kakṣāntaragato vāyurjīmūta iva garjati |

khe yathā nipatatyulkā hyuttarāntādviniḥsṛtā || 65 ||

dṛśyate sānubandhā ca tathā sa kapikuñjaraḥ |

patatpataṅgasaṅkāśo vyāyataḥ śuśubhe kapiḥ || 66 ||

pravṛddha iva mātaṅgaḥ kakṣyayā badhyamānayā |

upariṣṭāccharīreṇa chāyayā cāvagāḍhayā || 67 ||

sāgare mārutāviṣṭā naurivāsīttadā kapiḥ |

yaṃ yaṃ deśaṃ samudrasya jagāma sa mahākapiḥ |

sa sa tasyoruvegena sonmāda iva lakṣyate || 68 ||

sāgarasyormijālānāmurasā śailavarṣmaṇām |

abhighnaṃstu mahāvegaḥ pupluve sa mahākapiḥ || 69 ||

kapivātaśca balavān meghavātaśca niḥsṛtaḥ |

sāgaraṃ bhīmanirghoṣaṃ kampayāmāsaturbhṛśam || 70 ||

vikarṣannūrmijālāni bṛhanti lavaṇāmbhasi |

pupluve kapiśārdūlo vikiranniva rodasī || 71 ||

merumandarasaṅkāśānuddhatān sa mahārṇave |

atyakrāmanmahāvegastaraṅgān gaṇayanniva || 72 ||

tasya vegasamuddhūtaṃ jalaṃ sajaladaṃ tadā |

ambarasthaṃ vibabhrāja śāradābhramivātatam || 73 ||

timinakrajhaṣāḥ kūrmā dṛśyante vivṛtāstadā |

vastrāpakarṣaṇeneva śarīrāṇi śarīriṇām || 74 ||

plavamānaṃ samīkṣyātha bhujaṅgāḥ sāgarālayāḥ |

vyomni taṃ kapiśārdūlaṃ suparṇa iti menire || 75 ||

daśayojanavistīrṇā triṃśadyojanamāyatā |

chāyā vānarasiṃhasya jale cārutarābhavat || 76 ||

śvetābhraghanarājīva vāyuputrānugāminī |

tasya sā śuśubhe chāyā vitatā lavaṇāmbhasi || 77 ||

śuśubhe sa mahātejā mahākāyo mahākapiḥ |

vāyumārge nirālambe pakṣavāniva parvataḥ || 78 ||

yenāsau yāti balavān vegena kapikuñjaraḥ |

tena mārgeṇa sahasā droṇīkṛta ivārṇavaḥ || 79 ||

āpāte pakṣisaṅghānāṃ pakṣirāja iva vrajan |

hanumān meghajālāni prakarṣan māruto yathā || 80 ||

pāṇḍurāruṇavarṇāni nīlamāñjiṣṭhakāni ca |

kapinākṛṣyamāṇāni mahābhrāṇi cakāśire || 81 ||

praviśannabhrajālāni niṣpataṃśca punaḥ punaḥ |

pracchannaśca prakāśaśca candramā iva lakṣyate || 82 ||

plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā plavaṅgaṃ tvaritaṃ tadā |

vavarṣuḥ puṣpavarṣāṇi devagandharvadānavāḥ || 83 ||

tatāpa na hi taṃ sūryaḥ plavantaṃ vānarottamam |

siṣeve ca tadā vāyū rāmakāryārthasiddhaye || 84 ||

ṛṣayastuṣṭuvuścainaṃ plavamānaṃ vihāyasā |

jaguśca devagandharvāḥ praśaṃsanto mahaujasam || 85 ||

nāgāśca tuṣṭuvuryakṣā rakṣāṃsi vibudhāḥ khagāḥ |

prekṣya sarve kapivaraṃ sahasā vigataklamam || 86 ||

tasmin plavagaśārdūle plavamāne hanūmati |

ikṣvākukulamānārthī cintayāmāsa sāgaraḥ || 87 ||

sāhāyyaṃ vānarendrasya yadi nāhaṃ hanūmataḥ |

kariṣyāmi bhaviṣyāmi sarvavācyo vivakṣatām || 88 ||

ahamikṣvākunāthena sagareṇa vivardhitaḥ |

ikṣvākusacivaścāyaṃ nāvasīditumarhati || 89 ||

tathā mayā vidhātavyaṃ viśrameta yathā kapiḥ || 90 ||

śeṣaṃ ca mayi viśrāntaḥ sukhenātipatiṣyati |

iti kṛtvā matiṃ sādhvīṃsamudra śchannamambhasi || 91 ||

hiraṇyanābhaṃ mainākamuvāca girisattamam |

tvamihāsurasaṅghānāṃ pātālatalavāsinām || 92 ||

devarājñā giriśreṣṭha parighaḥ sanniveśitaḥ |

tvameṣāṃ jātavīryāṇāṃ punarevotpatiṣyatām || 93 ||

pātālasyāprameyasya dvāramāvṛtya tiṣṭhasi |

tiryagūrdhvamadhaścaiva śaktiste śaila vardhitum || 94 ||

tasmātsañcodayāmi tvāmuttiṣṭha girisattama |

sa eṣa kapiśārdūlastvāmuparyeti vīryavān || 95 ||

hanūmānrāmakāryārthaṃ bhīmakarmā khamāplutaḥ |

asya sāhyaṃ mayā kāryamikṣvākukulavartinaḥ || 96 ||

mama hīkṣvākavaḥ pūjyāḥ paraṃ pūjyatamāstava |

kuru sācivyamasmākaṃ na naḥ kāryamatikramet || 97 ||

kartavyamakṛtaṃ kāryaṃ satāṃ manyumudīrayet |

salilādūrdhvamuttiṣṭha tiṣṭhatveṣa kapistvayi || 98 ||

asmākamatithiścaiva pūjyaśca plavatāṃ varaḥ |

cāmīkaramahānābha devagandharvasevita || 99 ||

hanumāṃstvayi viśrāntastataḥ śeṣaṃ gamiṣyati |

kākutsthasyānṛśaṃsyaṃ ca maithilyāśca vivāsanam || 100 ||

śramaṃ ca plavagendrasya samīkṣyotthātumarhasi |

hiraṇyanābho maināko niśamya lavaṇāmbhasaḥ || 101 ||

utpapāta jalāttūrṇaṃ mahādrumalatāyutaḥ |

sa sāgarajalaṃ bhittvā babhūvābhyutthitastadā || 102 ||

yathā jaladharaṃ bhittvā dīptaraśmirdivākaraḥ |

sa mahātmā muhūrtena sarvataḥ salilāvṛtaḥ || 103 ||

darśayāmāsa śṛṅgāṇi sāgareṇa niyojitaḥ |

ādityodayasaṅkāśairālikhadbhirivāmbaram |

śātakumbhamayaiḥ śṛṅgaiḥ sakinnaramahoragaiḥ || 104 ||

taptajāmbūnadaiḥ śṛṅgaiḥ parvatasya samutthitaiḥ || 105 ||

ākāśaṃ śastrasaṅkāśamabhavatkāñcanaprabham |

jātarūpamayaiḥ śṛṅgairbhrājamānaiḥ svayamprabhaiḥ || 106 ||

ādityaśatasaṅkāśaḥ so'bhavadgirisattamaḥ |

tamutthitamasaṅgena hanumānagrataḥ sthitam || 107 ||

madhye lavaṇatoyasya vighno'yamiti niścitaḥ |

sa tamucchrratamatyarthaṃ mahāvego mahākapiḥ || 108 ||

urasā pātayāmāsa jīmūtamiva mārutaḥ |

sa tathā pātitastena kapinā parvatottamaḥ || 109 ||

buddhvā tasya kapervegaṃ jaharṣa ca nananda ca |

tamākāśagataṃ vīramākāśe samupasthitaḥ || 110 ||

prīto hṛṣṭamānā vākyamabravītparvataḥ kapim |

mānuṣaṃ dhārayan rūpamātmanaḥ śikhare sthitaḥ || 111 ||

duṣkaraṃ kṛtavānkarma tvamidaṃ vānarottama |

nipatya mama śṛṅgeṣu viśramasva yathāsukham || 112 ||

rāghavasya kule jātairudadhiḥ parivardhitaḥ |

sa tvāṃ rāmahite yuktaṃ pratyarcayati sāgaraḥ || 113 ||

kṛte ca pratikartavyameṣa dharmaḥ sanātanaḥ |

so'yaṃ tvatpratikārārthī tvattaḥ sammānamarhati || 114 ||

tvannimittamanenāhaṃ bahumānātpracoditaḥ |

tiṣṭha tvaṃ kapiśārdūla mayi viśramya gamyatām || 115 ||

tava sānuṣu viśrāntaḥ śeṣaṃ prakramatāmiti |

yojanānāṃ śataṃ cāpi kapireṣa samāplutaḥ || 116 ||

tadidaṃ gandhavatsvādu kandamūlaphalaṃ bahu |

tadāsvādya hariśreṣṭha viśrānto'nu gamiṣyasi || 117 ||

asmākamapi sambandhaḥ kapimukhya tvayāsti vai |

prakhyātastriṣu lokeṣu mahāguṇaparigrahaḥ || 118 ||

vegavantaḥ plavanto ye plavagā mārutātmaja |

teṣāṃ mukhyatamaṃ manye tvāmahaṃ kapikuñjara || 119 ||

atithiḥ kila pūjārhaḥ prākṛto'pi vijānatā |

dharmaṃ jijñāsamānena kiṃ punastvādṛśo mahān || 120 ||

tvaṃ hi devavariṣṭhasya mārutasya mahātmanaḥ |

putrastasyaiva vegena sadṛśaḥ kapikuñjara || 121 ||

pūjite tvayi dharmajña pūjāṃ prāpnoti mārutaḥ |

tasmāttvaṃ pūjanīyo me śṛṇu cāpyatra kāraṇam || 122 ||

pūrvaṃ kṛtayuge tāta parvatāḥ pakṣiṇo'bhavan |

te hi jagmurdiśaḥ sarvā garuḍānilaveginaḥ || 123 ||

tatasteṣu prayāteṣu devasaṅghāḥ maharṣibhiḥ |

bhūtāni ca bhayaṃ jagmusteṣāṃ patanaśaṅkayā || 124 ||

tataḥ kruddhaḥ sahasrākṣaḥ parvatānāṃ śatakratuḥ |

pakṣān ciccheda vajreṇa tatra tatra sahasraśaḥ || 125 ||

sa māmupāgataḥ kruddho vajramudyamya devarāṭ |

tato'haṃ sahasā kṣiptaḥ śvasanena mahātmanā || 126 ||

asminlavaṇatoye ca prakṣiptaḥ plavagottama |

guptapakṣasamagraśca tava pitrābhirakṣitaḥ || 127 ||

tato'haṃ mānayāmi tvāṃ mānyo hi mama mārutaḥ |

tvayā me hyeṣa sambandhaḥ kapimukhya mahāguṇaḥ || 128 ||

asminnevaṅgate kārye sāgarasya mamaiva ca |

prītiṃ prītamanāḥ kartuṃ tvamarhasi mahākape || 129 ||

śramaṃ mokṣaya pūjāṃ ca gṛhāṇa kapisattama |

prītiṃ ca bahumanyasva prīto'smi tava darśanāt || 130 ||

evamuktaḥ kapiśreṣṭhastaṃ nagottamamabravīt |

prīto'smi kṛtamātithyaṃ manyureṣo'panīyatām || 131 ||

tvarate kāryakālo me ahaścāpyativartate |

pratijñā ca mayā dattā na sthātavyamihāntare || 132 ||

ityuktvā pāṇinā śailamālabhya haripuṅgavaḥ |

jagāmākāśamāviśya vīryavān prahasanniva || 133 ||

sa parvatasamudrābhyāṃ bahumānādavekṣitaḥ |

pūjitaścopapannābhirāśīrbhiranilātmajaḥ || 134 ||

athordhvaṃ dūramutplutya hitvā śailamahārṇavau |

pituḥ panthānamāsthāya jagāma vimale'mbare || 135 ||

bhūyaścordhvaṃ gatiṃ prāpya giriṃ tamavalokayan |

vāyusūnurnirālambe jagāma vimale'mbare || 136 ||

tad dvitīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram |

praśaśaṃsuḥ surāḥ sarve siddhāśca paramarṣayaḥ || 137 ||

devatāścābhavan hṛṣṭāstatrasthāstasya karmaṇā |

kāñcanasya sunābhasya sahasrākṣaśca vāsavaḥ || 138 ||

uvāca vacanaṃ dhīmān paritoṣātsagadgadam |

sunābhaṃ parvataśreṣṭhaṃ svayameva śacīpatiḥ || 139 ||

hiraṇyanābha śailendra parituṣṭo'smi te bhṛśam |

abhayaṃ te prayacchāmi tiṣṭha saumya yathāsukham || 140 ||

sāhyaṃ kṛtaṃ te sumahadvikrāntasya hanūmataḥ |

kramato yojanaśataṃ nirbhayasya bhaye sati || 141 ||

rāmasyaiṣa hitāyaiva yāti dāśaratherhariḥ |

satkriyāṃ kurvatā tasya toṣito'smi dṛḍhaṃ tvayā || 142 ||

tataḥ praharṣamagamadvipulaṃ parvatottamaḥ |

devatānāṃ patiṃ dṛṣṭvā parituṣṭaṃ śatakratum || 143 ||

sa vai dattavaraḥ śailo babhūvāvasthitastadā |

hanumāṃśca muhūrtena vyaticakrāma sāgaram || 144 ||

tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |

abruvan sūryasaṅkāśāṃ surasāṃ nāgamātaram || 145 ||

ayaṃ vātātmajaḥ śrīmānplavate sāgaropari |

hanumānnāma tasya tvaṃ muhūrtaṃ vighnamācara || 146 ||

rākṣasaṃ rūpamāsthāya sughoraṃ parvatopamam |

daṃṣṭrākarālaṃ piṅgākṣaṃ vaktraṃ kṛtvā nabhaḥ samam || 147 ||

balamicchāmahe jñātuṃ bhūyaścāsya parākramam |

tvāṃ vijeṣyatyupāyena viṣādaṃ vā gamiṣyati || 148 ||

evamuktā tu sā devī daivatairabhisatkṛtā |

samudramadhye surasā bibhratī rākṣasaṃ vapuḥ || 149 ||

vikṛtaṃ ca virūpaṃ ca sarvasya ca bhayāvaham |

plavamānaṃ hanūmantamāvṛtyedamuvāca ha || 150 ||

mama bhakṣaḥ pradiṣṭastvamīśvarairvānararṣabha |

ahaṃ tvāṃ bhakṣayiṣyāmi praviśedaṃ mamānanam || 151 ||

evamuktaḥ surasayā prāñjalirvānararṣabhaḥ |

prahṛṣṭavadanaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt || 152 ||

rāmo dāśarathirnāma praviṣṭo daṇḍakāvanam |

lakṣmaṇena saha bhrātrā vaidehyā cāpi bhāryayā || 153 ||

anyakāryaviṣaktasya baddhavairasya rākṣasaiḥ |

tasya sītā hṛtā bhāryā rāvaṇena yaśasvinī || 154 ||

tasyāḥ sakāśaṃ dūto'haṃ gamiṣye rāmaśāsanāt |

kartumarhasi rāmasya sāhyaṃ viṣayavāsini || 155 ||

athavā maithilīṃ dṛṣṭvā rāmaṃ cākliṣṭakāriṇam |

āgamiṣyāmi te vaktraṃ satyaṃ pratiśṛṇomi te || 156 ||

evamuktā hanumatā surasā kāmarūpiṇī |

abravīnnātivartenmāṃ kaścideṣa varo mama || 157 ||

taṃ prayāntaṃ samudvīkṣya surasā vākyamabravīt |

balaṃ jijñāsamānā vai nāgamātā hanūmataḥ || 158 ||

praviśya vadanaṃ me'dya gantavyaṃ vānarottama |

vara eṣa purā datto mama dhātreti satvarā || 159 ||

vyādāya vipulaṃ vaktraṃ sthitā sā māruteḥ puraḥ |

evamuktaḥ surasayā kruddho vānarapuṅgavaḥ || 160 ||

abravītkuru vai vaktraṃ yena māṃ viṣahiṣyase |

ityuktvā surasāṃ kruddho dhaśayojanamāyatā || 161 ||

daśayojanavistāro babhūva hanumāṃstadā |

taṃ dṛṣṭvā meghasaṅkāśaṃ daśayojanamāyatam || 162 ||

cakāra surasā cāsyaṃ viṃśadyojanamāyatam |

hanumāṃstu tataḥ kruddhastriṃśadyojanamāyataḥ || 163 ||

cakāra surasā vaktraṃ catvāriṃśattathocchritam |

babhūva hanumāvanīraḥ pañcāśadyojanocchritaḥ || 164 ||

cakāra surasā vaktraṃ ṣaṣṭiyojanamāyatam |

tathaiva hanumāvanīraḥ saptatīyojanocchritaḥ || 165 ||

cakāra surasā vaktramaśītīyojanāyatam |

hanumānacalaprakhyo navatīyojanocchritaḥ || 166 ||

cakāra surasā vaktraṃ śatayojanamāyataṃ tava sānuṣu viśrāntaḥ śeṣaṃ prakramatāmiti |

taddṛṣṭvā vyāditaṃ tvāsyaṃ vāyuputraḥ subuddhimān |

dīrghajihvaṃ surasayā sughoraṃ narakopamam || 167 ||

susaṅkṣipyātmanaḥ kāyaṃ babhūvāṅguṣṭhamātrakaḥ |

so'bhipatyāśu tadvaktraṃ niṣpatya ca mahābalaḥ |

antarikṣe sthitaḥ śrīmānidaṃ vacanamabravīt || 168 ||

praviṣṭo'smi hi te vaktraṃ dākṣāyaṇi namo'stu te |

gamiṣye yatra vaidehī satyaṃ cāsīdvarastava || 169 ||

taṃ dṛṣṭvā vadanānmuktaṃ candraṃ rāhumukhādiva |

abravītsurasā devī svena rūpeṇa vānaram || 170 ||

arthasiddhyai hariśreṣṭha gaccha saumya yathāsukham |

samānayasva vaidehīṃ rāghaveṇa mahātmanā || 171 ||

tattṛtīyaṃ hanumato dṛṣṭvā karma suduṣkaram |

sādhu sādhviti bhūtāni praśaśaṃsustadā harim || 172 ||

sa sāgaramanādhṛṣyamabhyetya varuṇālayam |

jagāmākāśamāviśya vegena garuḍopamaḥ || 173 ||

sevite vāridhārābhiḥ patagaiśca niṣevite |

carite kaiśikācāryairairāvataniṣevite || 174 ||

siṃhakuñjaraśārdūlapatagoragavāhanaiḥ |

vimānaiḥ sampatadbhiśca vimalaiḥ samalaṅkṛte || 175 ||

vajrāśanisamāghātaiḥ pāvakairupaśobhite |

kṛtapuṇyairmahābhāgaiḥ svargajidbhiralaṅkṛte || 176 ||

vahatā havyamatyardhaṃ sevite citrabhānunā |

grahanakṣatracandrārkatārāgaṇa vibhūṣite || 177 ||

maharṣigaṇagandharvanāgayakṣasamākule |

vivikte vimale viśve viśvāvasuniṣevite || 178 ||

devarājagajākrānte candrasūryapathe śive |

vitāne jīvalokasya vitate brahmanirmite || 179 ||

bahuśaḥ sevite vīrairvidyādharagaṇairvaraiḥ |

jagāma vāyumārge tu garutmāniva mārutiḥ || 180 ||

pradṛśyamānaḥ sarvatraḥ hanumānmārutātmajaḥ |

bheje'mbaraṃ nirālambaṃ lambapakṣa ivādrirāṭ || 181 ||

plavamānaṃ tu taṃ dṛṣṭvā siṃhikā nāma rākṣasī |

manasā cintayāmāsa pravṛddhā kāmarūpiṇī || 182 ||

adya dīrghasya kālasya bhaviṣyāmyahamāśitā |

idaṃ hi me mahatsattvaṃ cirasya vaśamāgatam || 183 ||

iti sañcintya manasā chāyāmasya samākṣipat |

chāyāyāṃ gṛhyamāṇāyāṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 184 ||

samākṣipto'smi sahasā paṅgūkṛtaparākramaḥ |

pratilomena vātena mahānauriva sāgare || 185 ||

tiryagūrdhvamadhaścaiva vīkṣamāṇastataḥ kapiḥ |

dadarśa sa mahatsattvamutthitaṃ lavaṇāmbhasi || 186 ||

taddhṛṣṭvā cintayāmāsa mārutirvikṛtānanam |

kapirājena kathitaṃ sattvamadbhutadarśanam || 187 ||

chāyāgrāhi mahāvīryaṃ tadidaṃ nātra saṃśayaḥ |

sa tāṃ buddhvārthatattvena siṃhikāṃ matimānkapiḥ || 188 ||

vyavardhata mahākāyaḥ prāvṛṣīva valāhakaḥ |

tasya sā kāyamudvīkṣya vardhamānaṃ mahākapeḥ || 189 ||

vaktraṃ prasārayāmāsa pātālāntarasannibham |

ghanarājīva garjantī vānaraṃ samabhidravat || 190 ||

sa dadarśa tatastasyā vivṛtaṃ sumahanmukham |

kāyamātraṃ ca medhāvī marmāṇi ca mahākapiḥ || 191 ||

sa tasyā vivṛte vaktre vajrasaṃhananaḥ kapiḥ |

saṅkṣipya muhurātmānaṃ niṣpapāta mahābalaḥ || 192 ||

āsye tasyā nimajjantaṃ dadṛśuḥ siddhacāraṇāḥ |

grasyamānaṃ yathā candraṃ pūrṇaṃ parvaṇi rāhuṇā || 193 ||

tatastasyā nakhaistīkṣṇairmarmāṇyutkṛtya vānaraḥ |

utpapātātha vegena manaḥ sampātavikramaḥ || 194 ||

tāṃ tu dṛṣṭvā ca dhṛtyā ca dākṣiṇyena nipātya ca |

sa kapipravaro vegādvavṛdhe punarātmavān || 195 ||

hṛtahṛtsā hanumatāpapāta vidhurāmbhasi |

tāṃ hatāṃ vānareṇāśu patitāṃ vīkṣya siṃhikām || 196 ||

bhūtānyākāśacārīṇi tamūcuḥ plavagottamam |

bhīmamadya kṛtaṃ karma mahatsattvaṃ tvayā hatam || 197 ||

sādhayārthamabhipretamariṣṭaṃ plavatāṃ vara |

yasya tvetāni catvāri vānarendra yathā tava || 198 ||

dhṛtirdṛṣṭirmatirdākṣyaṃ saḥ karmasu na sīdati |

sa taiḥ sambhāvitaḥ pūjyaḥ pratipannaprayojanaḥ || 199 ||

jagāmākāśamāviśya pannagāśanavatkapiḥ |

prāptabhūyiṣṭhapārastu sarvataḥ pratilokayan || 200 ||

yojanānāṃ śatasyānte vanarājiṃ dadarśa saḥ |

dadarśa ca patanneva vividhadrumabhūṣitam || 201 ||

dvīpaṃ śākhāmṛgaśreṣṭho malayopavanāni ca |

sāgaraṃ sāgarānūpaṃ sāgarānūpajān drumān || 202 ||

sāgarasya ca patnīnāṃ mukhyānyapi vilokayan |

sa mahāmeghasaṅkāśaṃ samīkṣyātmānamātmavān || 203 ||

nirundhantamivākāśaṃ cakāra matimān matim |

kāyavṛddhiṃ pravegaṃ ca mama dṛṣṭvaiva rākṣasāḥ || 204 ||

mayi kautūhalaṃ kuryariti mene mahākapiḥ |

tataḥ śarīraṃ saṅkṣipya tanmahīdharasannibham || 205 ||

punaḥ prakṛtimāpede vītamoha ivātmavān |

tadrūpamatisaṅkṣipya hanumān prakṛtau sthitaḥ || 206 ||

trīn kramāniva vikramya balivīryaharo hariḥ |

sa cārunānāvidharūpadhārī paraṃ samāsādya samudratīram |

parairaśakyaḥ pratipannarūpaḥ samīkṣitātmā samavekṣitārdhaḥ || 207 ||

tataḥ sa lambasya gireḥ samṛddhe vicitrakūṭe nipapāta kūṭe |

saketakoddālakanālikere mahādrikūṭapratimo mahātmā || 208 ||

tatastu samprāpya samudratīraṃ samīkṣya laṅkāṃ girivaryamūrdhni |

kapistu tasninnipapāta parvate vidhūya rūpaṃ vyathayanmṛgadvijān || 209 ||

sa sāgaraṃ dānavapannagāyutaṃ balena vikramya mahormimālinam |

nipatya tīre ca mahodadhestadā dadarśa laṅkāmamarāvatīmiva || 210 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe prathamassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।

अथ प्रथमस्सर्गः ।

ततो रावणनीतायाः सीतायाः शत्रुकर्शनः ।

इयेष पदमन्वेष्टुं चारणाचरिते पथि ॥ 1 ॥

दुष्करं निष्प्रतिद्वन्द्वं चिकीर्षन् कर्म वानरः ।

समुदग्रशिरोग्रीवो गवाम्पतिरिवाबभौ ॥ 2 ॥

अथ वैडूर्यवर्णेषु शाद्वलेषु महाबलः ।

धीरः सलिलकल्पेषु विचचार यथासुखम् ॥ 3 ॥

द्विजान् वित्रासयन् धीमानुरसा पादपान् हरन् ।

मृगांश्च सुबहून्निघ्नन् प्रवृद्ध इव केसरी ॥ 4 ॥

नीललोहितमाञ्जिष्ठपत्रवर्णैः सितासितैः ।

स्वभावविहितैश्चित्रैर्धातुभिः समलङ्कृतम् ॥ 5 ॥

कामरूपिभिराविष्टमभीक्ष्णं सपरिच्छदैः ।

यक्षकिन्नरगन्धर्वैर्देवकल्पैश्च पन्नगैः ॥ 6 ॥

स तस्य गिरिवर्यस्य तले नागवरायुते ।

तिष्ठन् कपिवरस्तत्र ह्रदे नाग इवाबभौ ॥ 7 ॥

स सूर्याय महेन्द्राय पवनाय स्वयम्भुवे ।

भूतेभ्यश्चाञ्जलिं कृत्वा चकार गमने मतिम् ॥ 8 ॥

अञ्जलिं प्राङ्मुखः कुर्वन् पवनायात्मयोनये ।

ततो हि ववृधे गन्तुं दक्षिणो दक्षिणां दिशम् ॥ 9 ॥

प्लवङ्गप्रवरैर्दृष्टः प्लवने कृतनिश्चयः ।

ववृधे रामवृद्ध्यर्थं समुद्र इव पर्वसु ॥ 10 ॥

निष्प्रमाणशरीरः सन् लिलङ्घयिषुरर्णवम् ।

बाहुभ्यां पीडयामास चरणाभ्यां च पर्वतम् ॥ 11 ॥

स चचालाचलश्चापि मुहूर्तं कपिपीडितः ।

तरूणां पुष्पिताग्राणां सर्वं पुष्पमशातयत् ॥ 12 ॥

तेन पादपमुक्तेन पुष्पौघेण सुगन्धिना ।

सर्वतः संवृतः शैलो बभौ पुष्पमयो यथा ॥ 13 ॥

तेन चोत्तमवीर्येण पीड्यमानः स पर्वतः ।

सलिलं सम्प्रसुस्राव मदं मत्त इव द्विपः ॥ 14 ॥

पीड्यमानस्तु बलिना महेन्द्रस्तेन पर्वतः ।

रीतीर्निर्वर्तयामास काञ्चनाञ्जनराजतीः ॥ 15 ॥

मुमोच च शिलाः शैलो विशालाः समनःशिलाः ।

मध्यमेनार्चिषा जुष्टा धूमराजीरिवानलः ॥ 16 ॥

गिरिणा पीड्यमानेन पीड्यमानानि सर्वतः ।

गुहाविष्टानि भूतानि विनेदुर्विकृतैः स्वरैः ॥ 17 ॥

स महासत्त्वसन्नादः शैलपीडानिमित्तजः ।

पृथिवीं पूरयामास दिशश्चोपवनानि च ॥ 18 ॥

शिरोभिः पृथुभिः सर्पा व्यक्तस्वस्तिकलक्षणैः ।

वमन्तः पावकं घोरं ददंशुर्दशनैः शिलाः ॥ 19 ॥

तास्तदा सविषैर्दष्टाः कुपितैस्तैर्महाशिलाः ।

जज्ज्वलुः पावकोद्दीप्ता बिभिदुश्च सहस्रधा ॥ 20 ॥

यानि चौषधजालानि तस्मिन् जातानि पर्वते ।

विषघ्नान्यपि नागानां न शेकुः शमितुं विषम् ॥ 21 ॥

भिद्यतेऽयं गिरिर्भूतैरिति मत्त्वा तपस्विनः ।

त्रस्ता विद्याधरास्तस्मादुत्पेतुः स्त्री गणैः सह ॥ 22 ॥

पानभूमिगतं हित्वा हैममासवभाजनम् ।

पात्राणि च महार्हाणि करकांश्च हिरण्मयान् ॥ 23 ॥

लेह्यानुच्चावचान् भक्ष्यान् मांसानि विविधानि च ।

आर्षभाणि च चर्माणि खडगांश्च कनकत्सरून् ॥ 24 ॥

कृतकण्ठगुणाः क्षीबा रक्तमाल्यानुलेपनाः ।

रक्ताक्षाः पुष्कराक्षाश्च गगनं प्रतिपेदिरे ॥ 25 ॥

हारनूपुरकेयूरपारिहार्यधराः स्त्रियः ।

विस्मिताः सस्मितास्तस्थुराकाशे रमणैः सह ॥ 26 ॥

दर्शयन्तो महाविद्यां विद्याधरमहर्षयः ।

सहितास्तस्थुराकाशे वीक्षाञ्चक्रुश्च पर्वतम् ॥ 27 ॥

शुश्रुवुश्च तदा शब्दमृषीणां भावितात्मनाम् ।

चारणानां च सिद्धानां स्थितानां विमलेऽम्बरे ॥ 28 ॥

एष पर्वतसङ्काशो हनुमान् मारुतात्मजः ।

तितीर्षति महावेगस्समुद्रं मकरालयम् ॥ 29 ॥

रामार्थं वानरार्थं च चिकीर्षन् कर्म दुष्करम् ।

समुद्रस्य परं पारं दुष्प्रापं प्राप्तुमिच्छति ॥ 30 ॥

इति विद्याधराः श्रुत्वा वचस्तेषां महात्मनाम् ।

तमप्रमेयं ददृशुः पर्वते वानरर्षभम् ॥ 31 ॥

दुधुवे च स रोमाणि चकम्पे चाचलोपमः ।

ननाद सुमहानादं सुमहानिव तोयदः ॥ 32 ॥

आनुपूर्व्येण वृत्तं च लाङ्गूलं लोमभिश्चितम् ।

उत्पतिष्यन् विचिक्षेप पक्षिराज इवोरगम् ॥ 33 ॥

तस्य लाङ्गूलमाविद्धमात्तवेगस्य पृष्ठतः ।

ददृशे गरुडेनेव ह्रियमाणो महोरगः ॥ 34 ॥

बाहू संस्तम्भयामास महापरिघसन्निभौ ।

ससाद च कपिः कट्यां चरणौ सञ्चुकोच च ॥ 35 ॥

संहृत्य च भुजौ श्रीमांस्तथैव च शिरोधराम् ।

तेजः सत्त्वं तथा वीर्यमाविवेश स वीर्यवान् ॥ 36 ॥

मार्गमालोकयन्दूरादूर्ध्वं प्रणिहितेक्षणः ।

रुरोध हृदये प्राणानाकाशमवलोकयन् ॥ 37 ॥

पद्भ्यां दृढमवस्थानं कृत्वा स कपिकुञ्जरः ।

निकुञ्च्य कर्णौ हनुमानुत्पतिष्यन् महाबलः ।

वानरान् वानरश्रेष्ठ इदं वचनमब्रवीत् ॥ 38 ॥

यथा राघवनिर्मुक्तः शरः श्वसनविक्रमः ।

गच्छेत्तद्वद्गमिष्यामि लङ्कां रावणपालिताम् ॥ 39 ॥

न हि द्रक्ष्यामि यदि तां लङ्कायां जनकात्मजाम् ।

अनेनैव हि वेगेन गमिष्यामि सुरालयम् ॥ 40 ॥

यदि वा त्रिदिवे सीतां न द्रक्ष्याम्यकृतश्रमः ।

बद्ध्वा राक्षसराजानमानयिष्यामि रावणम् ॥ 41 ॥

सर्वथा कृतकार्योऽहमेष्यामि सह सीतया ।

आनयिष्यामि वा लङ्कां समुत्पाट्य सरावणाम् ॥ 42 ॥

एवमुक्त्वा तु हनुमान्वानरान्वानरोत्तमः ॥ 43 ॥

उत्पपाताथ वेगेन वेगवानविचारयन् ।

सुपर्णमिव चात्मानं मेने स कपिकुञ्जरः ॥ 44 ॥

समुत्पतति तस्मिंस्तु वेगात्ते नगरोहिणः ।

संहृत्य विटपान् सर्वान् समुत्पेतुः समन्ततः ॥ 45 ॥

स मत्तकोयष्टिमकान् पादपान् पुष्पशालिनः ।

उद्वहन्नूरुवेगेन जगाम विमलेऽम्बरे ॥ 46 ॥

ऊरुवेगोद्धता वृक्षा मुहूर्तं कपिमन्वयुः ।

प्रस्थितं दीर्घमध्वानं स्वबन्धुमिव बान्धवाः ॥ 47 ॥

तमूरुवेगोन्मथिताः सालाश्चान्ये नगोत्तमाः ।

अनुजग्मुर्हनूमन्तं सैन्या इव महीपतिम् ॥ 48 ॥

सुपुष्पिताग्रैर्बहुभिः पादपैरन्वितः कपिः ।

हनुमान् पर्वताकारो बभूवाद्भुतदर्शनः ॥ 49 ॥

सारवन्तोऽथ ये वृक्षा न्यमज्जन् लवणाम्भसि ।

भयादिव महेन्द्रस्य पर्वता वरुणालये ॥ 50 ॥

स नानाकुसुमैः कीर्णः कपिः साङ्कुरकोरकैः ।

शुशुभे मेघसङ्काशः खद्योतैरिव पर्वतः ॥ 51 ॥

विमुक्तास्तस्य वेगेन मुक्त्वा पुष्पाणि ते द्रुमाः ।

अवशीर्यन्त सलिले निवृत्ताः सुहृदो यथा ॥ 52 ॥

लघुत्वेनोपपन्नं तद्विचित्रं सागरेऽपतत् ।

द्रुमाणां विविधं पुष्पं कपिवायुसमीरितम् ॥ 53 ॥

ताराचितमिवाकाशं प्रबभौ स महार्णवः ।

पुष्पौघेणानुबद्धेन नानावर्णेन वानरः ।

बभौ मेघ इवाकाशे विद्युद्गण विभूषितः ॥ 54 ॥

तस्य वेगसमाधूतैः पुष्पैस्तोयमदृश्यत ॥ 55 ॥

ताराभिरभिरामाभिरुदिताभिरिवाम्बरम् ।

तस्याम्बरगतौ बाहू ददृशाते प्रसारितौ ॥ 56 ॥

पर्वताग्राद्विनिष्क्रान्तौ पञ्चास्याविव पन्नगौ ।

पिबन्निव बभौ चापि सोर्मिमालं महार्णवम् ॥ 57 ॥

पिपासुरिव चाकाशं ददृशे स महाकपिः ।

तस्य विद्युत्प्रभाकारे वायुमार्गानुसारिणः ॥ 58 ॥

नयने विप्रकाशेते पर्वतस्थाविवानलौ ।

पिङ्गे पिङ्गाक्षमुख्यस्य बृहती परिमण्डले ॥ 59 ॥

चक्षुषी सम्प्राकाशेते चन्द्रसूर्याविवोदितौ ।

मुखं नासिकया तस्य ताम्रया ताम्रमाबभौ ॥ 60 ॥

सन्ध्यया समभिस्पृष्टं यथा तत्सूर्यमण्डलम् ।

लाङ्गूलं च समाविद्धं प्लवमानस्य शोभते ॥ 61 ॥

अम्बरे वायुपुत्रस्य शक्रध्वज इवोच्छ्रितम् ।

लाङ्गूलचक्रेण महान् शुक्लदंष्ट्रोऽनिलात्मजः ॥ 62 ॥

व्यरोचत महाप्राज्ञः परिवेषीव भास्करः ।

स्फिग्देशेनाभिताम्रेण रराज स महाकपिः ॥ 63 ॥

महता दारितेनेव गिरिर्गैरिकधातुना ।

तस्य वानरसिंहस्य प्लवमानस्य सागरम् ॥ 64 ॥

कक्षान्तरगतो वायुर्जीमूत इव गर्जति ।

खे यथा निपतत्युल्का ह्युत्तरान्ताद्विनिःसृता ॥ 65 ॥

दृश्यते सानुबन्धा च तथा स कपिकुञ्जरः ।

पतत्पतङ्गसङ्काशो व्यायतः शुशुभे कपिः ॥ 66 ॥

प्रवृद्ध इव मातङ्गः कक्ष्यया बध्यमानया ।

उपरिष्टाच्छरीरेण छायया चावगाढया ॥ 67 ॥

सागरे मारुताविष्टा नौरिवासीत्तदा कपिः ।

यं यं देशं समुद्रस्य जगाम स महाकपिः ।

स स तस्योरुवेगेन सोन्माद इव लक्ष्यते ॥ 68 ॥

सागरस्योर्मिजालानामुरसा शैलवर्ष्मणाम् ।

अभिघ्नंस्तु महावेगः पुप्लुवे स महाकपिः ॥ 69 ॥

कपिवातश्च बलवान् मेघवातश्च निःसृतः ।

सागरं भीमनिर्घोषं कम्पयामासतुर्भृशम् ॥ 70 ॥

विकर्षन्नूर्मिजालानि बृहन्ति लवणाम्भसि ।

पुप्लुवे कपिशार्दूलो विकिरन्निव रोदसी ॥ 71 ॥

मेरुमन्दरसङ्काशानुद्धतान् स महार्णवे ।

अत्यक्रामन्महावेगस्तरङ्गान् गणयन्निव ॥ 72 ॥

तस्य वेगसमुद्धूतं जलं सजलदं तदा ।

अम्बरस्थं विबभ्राज शारदाभ्रमिवाततम् ॥ 73 ॥

तिमिनक्रझषाः कूर्मा दृश्यन्ते विवृतास्तदा ।

वस्त्रापकर्षणेनेव शरीराणि शरीरिणाम् ॥ 74 ॥

प्लवमानं समीक्ष्याथ भुजङ्गाः सागरालयाः ।

व्योम्नि तं कपिशार्दूलं सुपर्ण इति मेनिरे ॥ 75 ॥

दशयोजनविस्तीर्णा त्रिंशद्योजनमायता ।

छाया वानरसिंहस्य जले चारुतराभवत् ॥ 76 ॥

श्वेताभ्रघनराजीव वायुपुत्रानुगामिनी ।

तस्य सा शुशुभे छाया वितता लवणाम्भसि ॥ 77 ॥

शुशुभे स महातेजा महाकायो महाकपिः ।

वायुमार्गे निरालम्बे पक्षवानिव पर्वतः ॥ 78 ॥

येनासौ याति बलवान् वेगेन कपिकुञ्जरः ।

तेन मार्गेण सहसा द्रोणीकृत इवार्णवः ॥ 79 ॥

आपाते पक्षिसङ्घानां पक्षिराज इव व्रजन् ।

हनुमान् मेघजालानि प्रकर्षन् मारुतो यथा ॥ 80 ॥

पाण्डुरारुणवर्णानि नीलमाञ्जिष्ठकानि च ।

कपिनाकृष्यमाणानि महाभ्राणि चकाशिरे ॥ 81 ॥

प्रविशन्नभ्रजालानि निष्पतंश्च पुनः पुनः ।

प्रच्छन्नश्च प्रकाशश्च चन्द्रमा इव लक्ष्यते ॥ 82 ॥

प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा प्लवङ्गं त्वरितं तदा ।

ववर्षुः पुष्पवर्षाणि देवगन्धर्वदानवाः ॥ 83 ॥

तताप न हि तं सूर्यः प्लवन्तं वानरोत्तमम् ।

सिषेवे च तदा वायू रामकार्यार्थसिद्धये ॥ 84 ॥

ऋषयस्तुष्टुवुश्चैनं प्लवमानं विहायसा ।

जगुश्च देवगन्धर्वाः प्रशंसन्तो महौजसम् ॥ 85 ॥

नागाश्च तुष्टुवुर्यक्षा रक्षांसि विबुधाः खगाः ।

प्रेक्ष्य सर्वे कपिवरं सहसा विगतक्लमम् ॥ 86 ॥

तस्मिन् प्लवगशार्दूले प्लवमाने हनूमति ।

इक्ष्वाकुकुलमानार्थी चिन्तयामास सागरः ॥ 87 ॥

साहाय्यं वानरेन्द्रस्य यदि नाहं हनूमतः ।

करिष्यामि भविष्यामि सर्ववाच्यो विवक्षताम् ॥ 88 ॥

अहमिक्ष्वाकुनाथेन सगरेण विवर्धितः ।

इक्ष्वाकुसचिवश्चायं नावसीदितुमर्हति ॥ 89 ॥

तथा मया विधातव्यं विश्रमेत यथा कपिः ॥ 90 ॥

शेषं च मयि विश्रान्तः सुखेनातिपतिष्यति ।

इति कृत्वा मतिं साध्वींसमुद्र श्छन्नमम्भसि ॥ 91 ॥

हिरण्यनाभं मैनाकमुवाच गिरिसत्तमम् ।

त्वमिहासुरसङ्घानां पातालतलवासिनाम् ॥ 92 ॥

देवराज्ञा गिरिश्रेष्ठ परिघः सन्निवेशितः ।

त्वमेषां जातवीर्याणां पुनरेवोत्पतिष्यताम् ॥ 93 ॥

पातालस्याप्रमेयस्य द्वारमावृत्य तिष्ठसि ।

तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव शक्तिस्ते शैल वर्धितुम् ॥ 94 ॥

तस्मात्सञ्चोदयामि त्वामुत्तिष्ठ गिरिसत्तम ।

स एष कपिशार्दूलस्त्वामुपर्येति वीर्यवान् ॥ 95 ॥

हनूमान्रामकार्यार्थं भीमकर्मा खमाप्लुतः ।

अस्य साह्यं मया कार्यमिक्ष्वाकुकुलवर्तिनः ॥ 96 ॥

मम हीक्ष्वाकवः पूज्याः परं पूज्यतमास्तव ।

कुरु साचिव्यमस्माकं न नः कार्यमतिक्रमेत् ॥ 97 ॥

कर्तव्यमकृतं कार्यं सतां मन्युमुदीरयेत् ।

सलिलादूर्ध्वमुत्तिष्ठ तिष्ठत्वेष कपिस्त्वयि ॥ 98 ॥

अस्माकमतिथिश्चैव पूज्यश्च प्लवतां वरः ।

चामीकरमहानाभ देवगन्धर्वसेवित ॥ 99 ॥

हनुमांस्त्वयि विश्रान्तस्ततः शेषं गमिष्यति ।

काकुत्स्थस्यानृशंस्यं च मैथिल्याश्च विवासनम् ॥ 100 ॥

श्रमं च प्लवगेन्द्रस्य समीक्ष्योत्थातुमर्हसि ।

हिरण्यनाभो मैनाको निशम्य लवणाम्भसः ॥ 101 ॥

उत्पपात जलात्तूर्णं महाद्रुमलतायुतः ।

स सागरजलं भित्त्वा बभूवाभ्युत्थितस्तदा ॥ 102 ॥

यथा जलधरं भित्त्वा दीप्तरश्मिर्दिवाकरः ।

स महात्मा मुहूर्तेन सर्वतः सलिलावृतः ॥ 103 ॥

दर्शयामास शृङ्गाणि सागरेण नियोजितः ।

आदित्योदयसङ्काशैरालिखद्भिरिवाम्बरम् ।

शातकुम्भमयैः शृङ्गैः सकिन्नरमहोरगैः ॥ 104 ॥

तप्तजाम्बूनदैः शृङ्गैः पर्वतस्य समुत्थितैः ॥ 105 ॥

आकाशं शस्त्रसङ्काशमभवत्काञ्चनप्रभम् ।

जातरूपमयैः शृङ्गैर्भ्राजमानैः स्वयम्प्रभैः ॥ 106 ॥

आदित्यशतसङ्काशः सोऽभवद्गिरिसत्तमः ।

तमुत्थितमसङ्गेन हनुमानग्रतः स्थितम् ॥ 107 ॥

मध्ये लवणतोयस्य विघ्नोऽयमिति निश्चितः ।

स तमुच्छ्र्रतमत्यर्थं महावेगो महाकपिः ॥ 108 ॥

उरसा पातयामास जीमूतमिव मारुतः ।

स तथा पातितस्तेन कपिना पर्वतोत्तमः ॥ 109 ॥

बुद्ध्वा तस्य कपेर्वेगं जहर्ष च ननन्द च ।

तमाकाशगतं वीरमाकाशे समुपस्थितः ॥ 110 ॥

प्रीतो हृष्टमाना वाक्यमब्रवीत्पर्वतः कपिम् ।

मानुषं धारयन् रूपमात्मनः शिखरे स्थितः ॥ 111 ॥

दुष्करं कृतवान्कर्म त्वमिदं वानरोत्तम ।

निपत्य मम शृङ्गेषु विश्रमस्व यथासुखम् ॥ 112 ॥

राघवस्य कुले जातैरुदधिः परिवर्धितः ।

स त्वां रामहिते युक्तं प्रत्यर्चयति सागरः ॥ 113 ॥

कृते च प्रतिकर्तव्यमेष धर्मः सनातनः ।

सोऽयं त्वत्प्रतिकारार्थी त्वत्तः सम्मानमर्हति ॥ 114 ॥

त्वन्निमित्तमनेनाहं बहुमानात्प्रचोदितः ।

तिष्ठ त्वं कपिशार्दूल मयि विश्रम्य गम्यताम् ॥ 115 ॥

तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति ।

योजनानां शतं चापि कपिरेष समाप्लुतः ॥ 116 ॥

तदिदं गन्धवत्स्वादु कन्दमूलफलं बहु ।

तदास्वाद्य हरिश्रेष्ठ विश्रान्तोऽनु गमिष्यसि ॥ 117 ॥

अस्माकमपि सम्बन्धः कपिमुख्य त्वयास्ति वै ।

प्रख्यातस्त्रिषु लोकेषु महागुणपरिग्रहः ॥ 118 ॥

वेगवन्तः प्लवन्तो ये प्लवगा मारुतात्मज ।

तेषां मुख्यतमं मन्ये त्वामहं कपिकुञ्जर ॥ 119 ॥

अतिथिः किल पूजार्हः प्राकृतोऽपि विजानता ।

धर्मं जिज्ञासमानेन किं पुनस्त्वादृशो महान् ॥ 120 ॥

त्वं हि देववरिष्ठस्य मारुतस्य महात्मनः ।

पुत्रस्तस्यैव वेगेन सदृशः कपिकुञ्जर ॥ 121 ॥

पूजिते त्वयि धर्मज्ञ पूजां प्राप्नोति मारुतः ।

तस्मात्त्वं पूजनीयो मे शृणु चाप्यत्र कारणम् ॥ 122 ॥

पूर्वं कृतयुगे तात पर्वताः पक्षिणोऽभवन् ।

ते हि जग्मुर्दिशः सर्वा गरुडानिलवेगिनः ॥ 123 ॥

ततस्तेषु प्रयातेषु देवसङ्घाः महर्षिभिः ।

भूतानि च भयं जग्मुस्तेषां पतनशङ्कया ॥ 124 ॥

ततः क्रुद्धः सहस्राक्षः पर्वतानां शतक्रतुः ।

पक्षान् चिच्छेद वज्रेण तत्र तत्र सहस्रशः ॥ 125 ॥

स मामुपागतः क्रुद्धो वज्रमुद्यम्य देवराट् ।

ततोऽहं सहसा क्षिप्तः श्वसनेन महात्मना ॥ 126 ॥

अस्मिन्लवणतोये च प्रक्षिप्तः प्लवगोत्तम ।

गुप्तपक्षसमग्रश्च तव पित्राभिरक्षितः ॥ 127 ॥

ततोऽहं मानयामि त्वां मान्यो हि मम मारुतः ।

त्वया मे ह्येष सम्बन्धः कपिमुख्य महागुणः ॥ 128 ॥

अस्मिन्नेवङ्गते कार्ये सागरस्य ममैव च ।

प्रीतिं प्रीतमनाः कर्तुं त्वमर्हसि महाकपे ॥ 129 ॥

श्रमं मोक्षय पूजां च गृहाण कपिसत्तम ।

प्रीतिं च बहुमन्यस्व प्रीतोऽस्मि तव दर्शनात् ॥ 130 ॥

एवमुक्तः कपिश्रेष्ठस्तं नगोत्तममब्रवीत् ।

प्रीतोऽस्मि कृतमातिथ्यं मन्युरेषोऽपनीयताम् ॥ 131 ॥

त्वरते कार्यकालो मे अहश्चाप्यतिवर्तते ।

प्रतिज्ञा च मया दत्ता न स्थातव्यमिहान्तरे ॥ 132 ॥

इत्युक्त्वा पाणिना शैलमालभ्य हरिपुङ्गवः ।

जगामाकाशमाविश्य वीर्यवान् प्रहसन्निव ॥ 133 ॥

स पर्वतसमुद्राभ्यां बहुमानादवेक्षितः ।

पूजितश्चोपपन्नाभिराशीर्भिरनिलात्मजः ॥ 134 ॥

अथोर्ध्वं दूरमुत्प्लुत्य हित्वा शैलमहार्णवौ ।

पितुः पन्थानमास्थाय जगाम विमलेऽम्बरे ॥ 135 ॥

भूयश्चोर्ध्वं गतिं प्राप्य गिरिं तमवलोकयन् ।

वायुसूनुर्निरालम्बे जगाम विमलेऽम्बरे ॥ 136 ॥

तद् द्वितीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम् ।

प्रशशंसुः सुराः सर्वे सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ 137 ॥

देवताश्चाभवन् हृष्टास्तत्रस्थास्तस्य कर्मणा ।

काञ्चनस्य सुनाभस्य सहस्राक्षश्च वासवः ॥ 138 ॥

उवाच वचनं धीमान् परितोषात्सगद्गदम् ।

सुनाभं पर्वतश्रेष्ठं स्वयमेव शचीपतिः ॥ 139 ॥

हिरण्यनाभ शैलेन्द्र परितुष्टोऽस्मि ते भृशम् ।

अभयं ते प्रयच्छामि तिष्ठ सौम्य यथासुखम् ॥ 140 ॥

साह्यं कृतं ते सुमहद्विक्रान्तस्य हनूमतः ।

क्रमतो योजनशतं निर्भयस्य भये सति ॥ 141 ॥

रामस्यैष हितायैव याति दाशरथेर्हरिः ।

सत्क्रियां कुर्वता तस्य तोषितोऽस्मि दृढं त्वया ॥ 142 ॥

ततः प्रहर्षमगमद्विपुलं पर्वतोत्तमः ।

देवतानां पतिं दृष्ट्वा परितुष्टं शतक्रतुम् ॥ 143 ॥

स वै दत्तवरः शैलो बभूवावस्थितस्तदा ।

हनुमांश्च मुहूर्तेन व्यतिचक्राम सागरम् ॥ 144 ॥

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।

अब्रुवन् सूर्यसङ्काशां सुरसां नागमातरम् ॥ 145 ॥

अयं वातात्मजः श्रीमान्प्लवते सागरोपरि ।

हनुमान्नाम तस्य त्वं मुहूर्तं विघ्नमाचर ॥ 146 ॥

राक्षसं रूपमास्थाय सुघोरं पर्वतोपमम् ।

दंष्ट्राकरालं पिङ्गाक्षं वक्त्रं कृत्वा नभः समम् ॥ 147 ॥

बलमिच्छामहे ज्ञातुं भूयश्चास्य पराक्रमम् ।

त्वां विजेष्यत्युपायेन विषादं वा गमिष्यति ॥ 148 ॥

एवमुक्ता तु सा देवी दैवतैरभिसत्कृता ।

समुद्रमध्ये सुरसा बिभ्रती राक्षसं वपुः ॥ 149 ॥

विकृतं च विरूपं च सर्वस्य च भयावहम् ।

प्लवमानं हनूमन्तमावृत्येदमुवाच ह ॥ 150 ॥

मम भक्षः प्रदिष्टस्त्वमीश्वरैर्वानरर्षभ ।

अहं त्वां भक्षयिष्यामि प्रविशेदं ममाननम् ॥ 151 ॥

एवमुक्तः सुरसया प्राञ्जलिर्वानरर्षभः ।

प्रहृष्टवदनः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ 152 ॥

रामो दाशरथिर्नाम प्रविष्टो दण्डकावनम् ।

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा वैदेह्या चापि भार्यया ॥ 153 ॥

अन्यकार्यविषक्तस्य बद्धवैरस्य राक्षसैः ।

तस्य सीता हृता भार्या रावणेन यशस्विनी ॥ 154 ॥

तस्याः सकाशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात् ।

कर्तुमर्हसि रामस्य साह्यं विषयवासिनि ॥ 155 ॥

अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम् ।

आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते ॥ 156 ॥

एवमुक्ता हनुमता सुरसा कामरूपिणी ।

अब्रवीन्नातिवर्तेन्मां कश्चिदेष वरो मम ॥ 157 ॥

तं प्रयान्तं समुद्वीक्ष्य सुरसा वाक्यमब्रवीत् ।

बलं जिज्ञासमाना वै नागमाता हनूमतः ॥ 158 ॥

प्रविश्य वदनं मेऽद्य गन्तव्यं वानरोत्तम ।

वर एष पुरा दत्तो मम धात्रेति सत्वरा ॥ 159 ॥

व्यादाय विपुलं वक्त्रं स्थिता सा मारुतेः पुरः ।

एवमुक्तः सुरसया क्रुद्धो वानरपुङ्गवः ॥ 160 ॥

अब्रवीत्कुरु वै वक्त्रं येन मां विषहिष्यसे ।

इत्युक्त्वा सुरसां क्रुद्धो धशयोजनमायता ॥ 161 ॥

दशयोजनविस्तारो बभूव हनुमांस्तदा ।

तं दृष्ट्वा मेघसङ्काशं दशयोजनमायतम् ॥ 162 ॥

चकार सुरसा चास्यं विंशद्योजनमायतम् ।

हनुमांस्तु ततः क्रुद्धस्त्रिंशद्योजनमायतः ॥ 163 ॥

चकार सुरसा वक्त्रं चत्वारिंशत्तथोच्छ्रितम् ।

बभूव हनुमावनीरः पञ्चाशद्योजनोच्छ्रितः ॥ 164 ॥

चकार सुरसा वक्त्रं षष्टियोजनमायतम् ।

तथैव हनुमावनीरः सप्ततीयोजनोच्छ्रितः ॥ 165 ॥

चकार सुरसा वक्त्रमशीतीयोजनायतम् ।

हनुमानचलप्रख्यो नवतीयोजनोच्छ्रितः ॥ 166 ॥

चकार सुरसा वक्त्रं शतयोजनमायतं तव सानुषु विश्रान्तः शेषं प्रक्रमतामिति ।

तद्दृष्ट्वा व्यादितं त्वास्यं वायुपुत्रः सुबुद्धिमान् ।

दीर्घजिह्वं सुरसया सुघोरं नरकोपमम् ॥ 167 ॥

सुसङ्क्षिप्यात्मनः कायं बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः ।

सोऽभिपत्याशु तद्वक्त्रं निष्पत्य च महाबलः ।

अन्तरिक्षे स्थितः श्रीमानिदं वचनमब्रवीत् ॥ 168 ॥

प्रविष्टोऽस्मि हि ते वक्त्रं दाक्षायणि नमोऽस्तु ते ।

गमिष्ये यत्र वैदेही सत्यं चासीद्वरस्तव ॥ 169 ॥

तं दृष्ट्वा वदनान्मुक्तं चन्द्रं राहुमुखादिव ।

अब्रवीत्सुरसा देवी स्वेन रूपेण वानरम् ॥ 170 ॥

अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम् ।

समानयस्व वैदेहीं राघवेण महात्मना ॥ 171 ॥

तत्तृतीयं हनुमतो दृष्ट्वा कर्म सुदुष्करम् ।

साधु साध्विति भूतानि प्रशशंसुस्तदा हरिम् ॥ 172 ॥

स सागरमनाधृष्यमभ्येत्य वरुणालयम् ।

जगामाकाशमाविश्य वेगेन गरुडोपमः ॥ 173 ॥

सेविते वारिधाराभिः पतगैश्च निषेविते ।

चरिते कैशिकाचार्यैरैरावतनिषेविते ॥ 174 ॥

सिंहकुञ्जरशार्दूलपतगोरगवाहनैः ।

विमानैः सम्पतद्भिश्च विमलैः समलङ्कृते ॥ 175 ॥

वज्राशनिसमाघातैः पावकैरुपशोभिते ।

कृतपुण्यैर्महाभागैः स्वर्गजिद्भिरलङ्कृते ॥ 176 ॥

वहता हव्यमत्यर्धं सेविते चित्रभानुना ।

ग्रहनक्षत्रचन्द्रार्कतारागण विभूषिते ॥ 177 ॥

महर्षिगणगन्धर्वनागयक्षसमाकुले ।

विविक्ते विमले विश्वे विश्वावसुनिषेविते ॥ 178 ॥

देवराजगजाक्रान्ते चन्द्रसूर्यपथे शिवे ।

विताने जीवलोकस्य वितते ब्रह्मनिर्मिते ॥ 179 ॥

बहुशः सेविते वीरैर्विद्याधरगणैर्वरैः ।

जगाम वायुमार्गे तु गरुत्मानिव मारुतिः ॥ 180 ॥

प्रदृश्यमानः सर्वत्रः हनुमान्मारुतात्मजः ।

भेजेऽम्बरं निरालम्बं लम्बपक्ष इवाद्रिराट् ॥ 181 ॥

प्लवमानं तु तं दृष्ट्वा सिंहिका नाम राक्षसी ।

मनसा चिन्तयामास प्रवृद्धा कामरूपिणी ॥ 182 ॥

अद्य दीर्घस्य कालस्य भविष्याम्यहमाशिता ।

इदं हि मे महत्सत्त्वं चिरस्य वशमागतम् ॥ 183 ॥

इति सञ्चिन्त्य मनसा छायामस्य समाक्षिपत् ।

छायायां गृह्यमाणायां चिन्तयामास वानरः ॥ 184 ॥

समाक्षिप्तोऽस्मि सहसा पङ्गूकृतपराक्रमः ।

प्रतिलोमेन वातेन महानौरिव सागरे ॥ 185 ॥

तिर्यगूर्ध्वमधश्चैव वीक्षमाणस्ततः कपिः ।

ददर्श स महत्सत्त्वमुत्थितं लवणाम्भसि ॥ 186 ॥

तद्धृष्ट्वा चिन्तयामास मारुतिर्विकृताननम् ।

कपिराजेन कथितं सत्त्वमद्भुतदर्शनम् ॥ 187 ॥

छायाग्राहि महावीर्यं तदिदं नात्र संशयः ।

स तां बुद्ध्वार्थतत्त्वेन सिंहिकां मतिमान्कपिः ॥ 188 ॥

व्यवर्धत महाकायः प्रावृषीव वलाहकः ।

तस्य सा कायमुद्वीक्ष्य वर्धमानं महाकपेः ॥ 189 ॥

वक्त्रं प्रसारयामास पातालान्तरसन्निभम् ।

घनराजीव गर्जन्ती वानरं समभिद्रवत् ॥ 190 ॥

स ददर्श ततस्तस्या विवृतं सुमहन्मुखम् ।

कायमात्रं च मेधावी मर्माणि च महाकपिः ॥ 191 ॥

स तस्या विवृते वक्त्रे वज्रसंहननः कपिः ।

सङ्क्षिप्य मुहुरात्मानं निष्पपात महाबलः ॥ 192 ॥

आस्ये तस्या निमज्जन्तं ददृशुः सिद्धचारणाः ।

ग्रस्यमानं यथा चन्द्रं पूर्णं पर्वणि राहुणा ॥ 193 ॥

ततस्तस्या नखैस्तीक्ष्णैर्मर्माण्युत्कृत्य वानरः ।

उत्पपाताथ वेगेन मनः सम्पातविक्रमः ॥ 194 ॥

तां तु दृष्ट्वा च धृत्या च दाक्षिण्येन निपात्य च ।

स कपिप्रवरो वेगाद्ववृधे पुनरात्मवान् ॥ 195 ॥

हृतहृत्सा हनुमतापपात विधुराम्भसि ।

तां हतां वानरेणाशु पतितां वीक्ष्य सिंहिकाम् ॥ 196 ॥

भूतान्याकाशचारीणि तमूचुः प्लवगोत्तमम् ।

भीममद्य कृतं कर्म महत्सत्त्वं त्वया हतम् ॥ 197 ॥

साधयार्थमभिप्रेतमरिष्टं प्लवतां वर ।

यस्य त्वेतानि चत्वारि वानरेन्द्र यथा तव ॥ 198 ॥

धृतिर्दृष्टिर्मतिर्दाक्ष्यं सः कर्मसु न सीदति ।

स तैः सम्भावितः पूज्यः प्रतिपन्नप्रयोजनः ॥ 199 ॥

जगामाकाशमाविश्य पन्नगाशनवत्कपिः ।

प्राप्तभूयिष्ठपारस्तु सर्वतः प्रतिलोकयन् ॥ 200 ॥

योजनानां शतस्यान्ते वनराजिं ददर्श सः ।

ददर्श च पतन्नेव विविधद्रुमभूषितम् ॥ 201 ॥

द्वीपं शाखामृगश्रेष्ठो मलयोपवनानि च ।

सागरं सागरानूपं सागरानूपजान् द्रुमान् ॥ 202 ॥

सागरस्य च पत्नीनां मुख्यान्यपि विलोकयन् ।

स महामेघसङ्काशं समीक्ष्यात्मानमात्मवान् ॥ 203 ॥

निरुन्धन्तमिवाकाशं चकार मतिमान् मतिम् ।

कायवृद्धिं प्रवेगं च मम दृष्ट्वैव राक्षसाः ॥ 204 ॥

मयि कौतूहलं कुर्यरिति मेने महाकपिः ।

ततः शरीरं सङ्क्षिप्य तन्महीधरसन्निभम् ॥ 205 ॥

पुनः प्रकृतिमापेदे वीतमोह इवात्मवान् ।

तद्रूपमतिसङ्क्षिप्य हनुमान् प्रकृतौ स्थितः ॥ 206 ॥

त्रीन् क्रमानिव विक्रम्य बलिवीर्यहरो हरिः ।

स चारुनानाविधरूपधारी परं समासाद्य समुद्रतीरम् ।

परैरशक्यः प्रतिपन्नरूपः समीक्षितात्मा समवेक्षितार्धः ॥ 207 ॥

ततः स लम्बस्य गिरेः समृद्धे विचित्रकूटे निपपात कूटे ।

सकेतकोद्दालकनालिकेरे महाद्रिकूटप्रतिमो महात्मा ॥ 208 ॥

ततस्तु सम्प्राप्य समुद्रतीरं समीक्ष्य लङ्कां गिरिवर्यमूर्ध्नि ।

कपिस्तु तस्निन्निपपात पर्वते विधूय रूपं व्यथयन्मृगद्विजान् ॥ 209 ॥

स सागरं दानवपन्नगायुतं बलेन विक्रम्य महोर्मिमालिनम् ।

निपत्य तीरे च महोदधेस्तदा ददर्श लङ्काममरावतीमिव ॥ 210 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे प्रथमस्सर्गः ॥