શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે સુન્દરકાણ્ડમ્ ।
અથ એકપઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ।
તં સમીક્ષ્ય મહાસત્ત્વં સત્ત્વવાન્હરિસત્તમઃ ।
વાક્યમર્થવદવ્યગ્રસ્તમુવાચ દશાનનમ્ ॥ 1 ॥
અહં સુગ્રીવસન્દેશાદિહ પ્રાપ્તસ્તવાલયમ્ ।
રાક્ષસેન્દ્ર હરીશસ્ત્વાં ભ્રાતા કુશલમબ્રવીત્ ॥ 2 ॥
ભ્રાતુશ્શૃણુ સમાદેશં સુગ્રીવસ્ય મહાત્મનઃ ।
ધર્માર્થોપહિતં વાક્યમિહ ચામુત્ર ચ ક્ષમમ્ ॥ 3 ॥
રાજા દશરથો નામ રથકુઞ્જરવાજિમાન્ ।
પિતેવ બન્ધુર્લોકસ્ય સુરેશ્વરસમદ્યુતિઃ ॥ 4 ॥
જ્યેષ્ઠસ્તસ્ય મહાબાહુઃ પુત્રઃ પ્રિયકરઃ પ્રભુઃ ।
પિતુર્નિદેશાન્નિષ્ક્રાન્તઃ પ્રવિષ્ટો દણ્ડકાવનમ્ ॥ 5 ॥
લક્ષ્મણેન સહ ભ્રાત્રા સીતયા ચાપિ ભાર્યયા ।
રામો નામ મહાતેજા ધર્મ્યં પન્થાનમાસ્થિતઃ ॥ 6 ॥
તસ્ય ભાર્યા વને નષ્ટા સીતા પતિમનુવ્રતા ।
વૈદેહસ્ય સુતા રાજ્ઞો જનકસ્ય મહાત્મનઃ ॥ 7 ॥
સ માર્ગમાણસ્તાં દેવીં રાજપુત્રઃ સહાનુજઃ ।
ઋશ્યમૂકમનુપ્રાપ્તઃ સુગ્રીવેણ સમાગતઃ ॥ 8 ॥
તસ્ય તેન પ્રતિજ્ઞાતં સીતાયાઃ પરિમાર્ગણમ્ ।
સુગ્રીવસ્યાપિ રામેણ હરિરાજ્યં નિવેદિતમ્ ॥ 9 ॥
તતસ્તેન મૃધે હત્વા રાજપુત્રેણ વાલિનમ્ ।
સુગ્રીવઃ સ્થાપિતો રાજ્યે હર્યૃક્ષાણાં ગણેશ્વરઃ ॥ 10 ॥
ત્વયા વિજ્ઞાતપૂર્વશ્ચ વાલી વાનરપુઙ્ગવઃ ।
રામેણ નિહતસ્સઙ્ખ્યે શરેણૈકેન વાનરઃ ॥ 11 ॥
સ સીતામાર્ગણે વ્યગ્રસ્સુગ્રીવઃ સત્યસઙ્ગરઃ ।
હરીન્ સમ્પ્રેષયામાસ દિશસ્સર્વા હરીશ્વરઃ ॥ 12 ॥
તાં હરીણાં સહસ્રાણિ શતાનિ નિયુતાનિ ચ ।
દિક્ષુ સર્વાસુ માર્ગન્તે હ્યધશ્ચોપરિ ચામ્બરે ॥ 13 ॥
વૈનતેયસમાઃ કેચિત્કેચિત્તત્રાનિલોપમાઃ ।
અસઙ્ગગતયશશીઘ્રા હરિવીરા મહાબલાઃ ॥ 14 ॥
અહં તુ હનુમાન્નામ મારુતસ્યૌરસસ્સુતઃ ।
સીતાયાસ્તુ કૃતે તૂર્ણં શતયોજનમાયતમ્ ॥ 15 ॥
સમુદ્રં લઙ્ઘયિત્વૈવ તાં દિદૃક્ષુરિહાગતઃ ।
ભ્રમતા ચ મયા દૃષ્ટા ગૃહે તે જનકાત્મજા ॥ 16 ॥
તદ્ભવાન્ દૃષ્ટધર્માર્થસ્તપઃકૃતપરિગ્રહઃ ।
પરદારાન્ મહાપ્રાજ્ઞ નોપરોદ્ધું ત્વમર્હસિ ॥ 17 ॥
ન હિ ધર્મવિરુદ્ધેષુ બહ્વપાયેષુ કર્મસુ ।
મૂલઘાતિષુ સજ્જન્તે બુદ્ધિમન્તો ભવદ્વિધાઃ ॥ 18 ॥
કશ્ચ લક્ષ્મણમુક્તાનાં રામકોપાનુવર્તિનામ્ ।
શરાણામગ્રતઃ સ્થાતું શક્તો દેવાસુરેષ્વપિ ॥ 19 ॥
ન ચાપિ ત્રિષુ લોકેષુ રાજન્વિદ્યેત કશ્ચન ।
રાઘવસ્ય વ્યલીકં યઃ કૃત્વા સુખમવાપ્નુયાત્ ॥ 20 ॥
તત્ ત્રિકાલહિતં વાક્યં ધર્મ્યમર્થાનુબન્ધિ ચ ।
મન્યસ્વ નરદેવાય જાનકી પ્રતિદીયતામ્ ॥ 21 ॥
દૃષ્ટા હીયં મયા દેવી લબ્ધં યદિહ દુર્લભમ્ ।
ઉત્તરં કર્મ યચ્છેષં નિમિત્તં તત્ર રાઘવઃ ॥ 22 ॥
લક્ષિતેયં મયા સીતા તથા શોકપરાયણા ।
ગૃહ્ય યાં નાભિજાનાસિ પઞ્ચાસ્યામિવ પન્નગીમ્ ॥ 23 ॥
નેયં જરયિતું શક્યા સાસુરૈરમરૈરપિ ।
વિષસંસૃષ્ટમત્યર્થં ભુક્તમન્નમિવૌજસા ॥ 24 ॥
તપસ્સન્તાપલબ્ધસ્તે યોઽયં ધર્મપરિગ્રહઃ ।
ન સ નાશયિતું ન્યાય્ય આત્મપ્રાણપરિગ્રહઃ ॥ 25 ॥
અવધ્યતાં તપોભિર્યાં ભવાન્ સમનુપશ્યતિ ।
આત્મનઃ સાસુરૈર્દેવૈર્હેતુસ્તત્રાપ્યયં મહાન્ ॥ 26 ॥
સુગ્રીવો ન હિ દેવોઽયં નાસુરો ન ચ રાક્ષસઃ ।
ન દાનવો ન ગન્ધર્વો ન યક્ષો ન ચ પન્નગઃ ॥ 27 ॥
તસ્માત્પ્રાણપરિત્રાણં કથં રાજન્કરિષ્યસિ ।
ન તુ ધર્મોપસંહારમધર્મફલસંહિતમ્ ॥ 28 ॥
તદેવ ફલમન્વેતિ ધર્મશ્ચાધર્મનાશનઃ ।
પ્રાપ્તં ધર્મફલં તાવદ્ભવતા નાત્ર સંશયઃ ।
ફલમસ્યાપ્યધર્મસ્ય ક્ષિપ્રમેવ પ્રપત્સ્યસે ॥ 29 ॥
જનસ્થાનવધં બુદ્ધ્વા બુદ્ધ્વા વાલિવધં તથા ॥ 30 ॥
રામસુગ્રીવસખ્યં ચ બુધ્યસ્વ હિતમાત્મનઃ ।
કામં ખલ્વહમપ્યેકસ્સવાજિરથકુઞ્જરામ્ ॥ 31 ॥
લઙ્કાં નાશયિતું શક્તસ્તસ્યૈષ તુ ન નિશ્ચયઃ ।
રામેણ હિ પ્રતિજ્ઞાતં હર્યૃક્ષગણસન્નિધૌ ॥ 32 ॥
ઉત્સાદનમમિત્રાણાં સીતા યૈસ્તુ પ્રધર્ષિતા ।
અપકુર્વન્ હિ રામસ્ય સાક્ષાદપિ પુરન્દરઃ ॥ 33 ॥
ન સુખં પ્રાપ્નુયાદન્યઃ કિં પુનસ્ત્વદ્વિધો જનઃ ।
યાં સીતેત્યભિજાનાસિ યેયં તિષ્ઠતિ તે વશે ॥ 34 ॥
કાલરાત્રીતિ તાં વિદ્ધિ સર્વલઙ્કાવિનાશિનીમ્ ।
તદલં કાલપાશેન સીતાવિગ્રહરૂપિણા ॥ 35 ॥
સ્વયં સ્કન્ધાવસક્તેન ક્ષેમમાત્મનિ ચિન્ત્યતામ્ ।
સીતાયાસ્તેજસા દગ્ધાં રામકોપપ્રપીડિતામ્ ॥ 36 ॥
દહ્યમાનામિમાં પશ્ય પુરીં સાટ્ટપ્રતોલિકામ્ ।
સ્વાનિ મિત્રાણિ મન્ત્રીંશ્ચ જ્ઞાતીન્ ભ્રાત્રૂન્ સુતાન્ હિતાન્ ॥ 37 ॥
ભોગાન્દારાંશ્ચ લઙ્કાં ચ મા વિનાશમુપાનય ।
સત્યં રાક્ષસરાજેન્દ્ર શૃણુષ્વ વચનં મમ ॥ 38 ॥
રામદાસસ્ય દૂતસ્ય વાનરસ્ય વિશેષતઃ ।
સર્વાન્ લોકાન્ સુસંહૃત્ય સભૂતાન્ સચરાચરાન્ ॥ 39 ॥
પુનરેવ તથા સ્રષ્ટું શક્તો રામો મહાયશાઃ ।
દેવાસુરનરેન્દ્રેષુ યક્ષરક્ષોગણેષુ ચ ॥ 40 ॥
વિદ્યાધરેષુ સર્વેષુ ગન્ધર્વેષૂરગેષુ ચ ।
સિદ્ધેષુ કિન્નરેન્દ્રેષુ પતત્રિષુ ચ સર્વતઃ ॥ 41 ॥
સર્વભૂતેષુ સર્વત્ર સર્વકાલેષુ નાસ્તિ સઃ ।
યો રામં પ્રતિયુધ્યેત વિષ્ણુતુલ્યપરાક્રમમ્ ॥ 42 ॥
સર્વલોકેશ્વરસ્યૈવં કૃત્વા વિપ્રિયમુત્તમમ્ ।
રામસ્ય રાજસિંહસ્ય દુર્લભં તવ જીવિતમ્ ॥ 43 ॥
દેવાશ્ચ દૈત્યાશ્ચ નિશાચરેન્દ્ર ગન્ધર્વવિદ્યાધરનાગયક્ષાઃ ।
રામસ્ય લોકત્રયનાયકસ્ય સ્થાતું ન શક્તાસ્સમરેષુ સર્વે ॥ 44 ॥
બ્રહ્મા સ્વયમ્ભૂશ્ચતુરાનનો વા રુદ્રસ્ત્રિણેત્રસ્ત્રિપુરાન્તકો વા ।
ઇન્દ્રો મહેન્દ્રસ્સુરનાયકો વા ત્રાતું ન શક્તા યુધિ રામવધ્યમ્ ॥ 45 ॥
સ સૌષ્ઠવોપેતમદીનવાદિનઃ કપેર્નિશમ્યાપ્રતિમોઽપ્રિયં વચઃ ।
દશાનનઃ કોપવિવૃત્તલોચનઃ સમાદિશત્તસ્ય વધં મહાકપેઃ ॥ 46 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે સુન્દરકાણ્ડે એકપઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha ekapañcāśassargaḥ |
taṃ samīkṣya mahāsattvaṃ sattvavānharisattamaḥ |
vākyamarthavadavyagrastamuvāca daśānanam || 1 ||
ahaṃ sugrīvasandeśādiha prāptastavālayam |
rākṣasendra harīśastvāṃ bhrātā kuśalamabravīt || 2 ||
bhrātuśśṛṇu samādeśaṃ sugrīvasya mahātmanaḥ |
dharmārthopahitaṃ vākyamiha cāmutra ca kṣamam || 3 ||
rājā daśaratho nāma rathakuñjaravājimān |
piteva bandhurlokasya sureśvarasamadyutiḥ || 4 ||
jyeṣṭhastasya mahābāhuḥ putraḥ priyakaraḥ prabhuḥ |
piturnideśānniṣkrāntaḥ praviṣṭo daṇḍakāvanam || 5 ||
lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā cāpi bhāryayā |
rāmo nāma mahātejā dharmyaṃ panthānamāsthitaḥ || 6 ||
tasya bhāryā vane naṣṭā sītā patimanuvratā |
vaidehasya sutā rājño janakasya mahātmanaḥ || 7 ||
sa mārgamāṇastāṃ devīṃ rājaputraḥ sahānujaḥ |
ṛśyamūkamanuprāptaḥ sugrīveṇa samāgataḥ || 8 ||
tasya tena pratijñātaṃ sītāyāḥ parimārgaṇam |
sugrīvasyāpi rāmeṇa harirājyaṃ niveditam || 9 ||
tatastena mṛdhe hatvā rājaputreṇa vālinam |
sugrīvaḥ sthāpito rājye haryṛkṣāṇāṃ gaṇeśvaraḥ || 10 ||
tvayā vijñātapūrvaśca vālī vānarapuṅgavaḥ |
rāmeṇa nihatassaṅkhye śareṇaikena vānaraḥ || 11 ||
sa sītāmārgaṇe vyagrassugrīvaḥ satyasaṅgaraḥ |
harīn sampreṣayāmāsa diśassarvā harīśvaraḥ || 12 ||
tāṃ harīṇāṃ sahasrāṇi śatāni niyutāni ca |
dikṣu sarvāsu mārgante hyadhaścopari cāmbare || 13 ||
vainateyasamāḥ kecitkecittatrānilopamāḥ |
asaṅgagatayaśaśīghrā harivīrā mahābalāḥ || 14 ||
ahaṃ tu hanumānnāma mārutasyaurasassutaḥ |
sītāyāstu kṛte tūrṇaṃ śatayojanamāyatam || 15 ||
samudraṃ laṅghayitvaiva tāṃ didṛkṣurihāgataḥ |
bhramatā ca mayā dṛṣṭā gṛhe te janakātmajā || 16 ||
tadbhavān dṛṣṭadharmārthastapaḥkṛtaparigrahaḥ |
paradārān mahāprājña noparoddhuṃ tvamarhasi || 17 ||
na hi dharmaviruddheṣu bahvapāyeṣu karmasu |
mūlaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ || 18 ||
kaśca lakṣmaṇamuktānāṃ rāmakopānuvartinām |
śarāṇāmagrataḥ sthātuṃ śakto devāsureṣvapi || 19 ||
na cāpi triṣu lokeṣu rājanvidyeta kaścana |
rāghavasya vyalīkaṃ yaḥ kṛtvā sukhamavāpnuyāt || 20 ||
tat trikālahitaṃ vākyaṃ dharmyamarthānubandhi ca |
manyasva naradevāya jānakī pratidīyatām || 21 ||
dṛṣṭā hīyaṃ mayā devī labdhaṃ yadiha durlabham |
uttaraṃ karma yaccheṣaṃ nimittaṃ tatra rāghavaḥ || 22 ||
lakṣiteyaṃ mayā sītā tathā śokaparāyaṇā |
gṛhya yāṃ nābhijānāsi pañcāsyāmiva pannagīm || 23 ||
neyaṃ jarayituṃ śakyā sāsurairamarairapi |
viṣasaṃsṛṣṭamatyarthaṃ bhuktamannamivaujasā || 24 ||
tapassantāpalabdhaste yo'yaṃ dharmaparigrahaḥ |
na sa nāśayituṃ nyāyya ātmaprāṇaparigrahaḥ || 25 ||
avadhyatāṃ tapobhiryāṃ bhavān samanupaśyati |
ātmanaḥ sāsurairdevairhetustatrāpyayaṃ mahān || 26 ||
sugrīvo na hi devo'yaṃ nāsuro na ca rākṣasaḥ |
na dānavo na gandharvo na yakṣo na ca pannagaḥ || 27 ||
tasmātprāṇaparitrāṇaṃ kathaṃ rājankariṣyasi |
na tu dharmopasaṃhāramadharmaphalasaṃhitam || 28 ||
tadeva phalamanveti dharmaścādharmanāśanaḥ |
prāptaṃ dharmaphalaṃ tāvadbhavatā nātra saṃśayaḥ |
phalamasyāpyadharmasya kṣiprameva prapatsyase || 29 ||
janasthānavadhaṃ buddhvā buddhvā vālivadhaṃ tathā || 30 ||
rāmasugrīvasakhyaṃ ca budhyasva hitamātmanaḥ |
kāmaṃ khalvahamapyekassavājirathakuñjarām || 31 ||
laṅkāṃ nāśayituṃ śaktastasyaiṣa tu na niścayaḥ |
rāmeṇa hi pratijñātaṃ haryṛkṣagaṇasannidhau || 32 ||
utsādanamamitrāṇāṃ sītā yaistu pradharṣitā |
apakurvan hi rāmasya sākṣādapi purandaraḥ || 33 ||
na sukhaṃ prāpnuyādanyaḥ kiṃ punastvadvidho janaḥ |
yāṃ sītetyabhijānāsi yeyaṃ tiṣṭhati te vaśe || 34 ||
kālarātrīti tāṃ viddhi sarvalaṅkāvināśinīm |
tadalaṃ kālapāśena sītāvigraharūpiṇā || 35 ||
svayaṃ skandhāvasaktena kṣemamātmani cintyatām |
sītāyāstejasā dagdhāṃ rāmakopaprapīḍitām || 36 ||
dahyamānāmimāṃ paśya purīṃ sāṭṭapratolikām |
svāni mitrāṇi mantrīṃśca jñātīn bhrātrūn sutān hitān || 37 ||
bhogāndārāṃśca laṅkāṃ ca mā vināśamupānaya |
satyaṃ rākṣasarājendra śṛṇuṣva vacanaṃ mama || 38 ||
rāmadāsasya dūtasya vānarasya viśeṣataḥ |
sarvān lokān susaṃhṛtya sabhūtān sacarācarān || 39 ||
punareva tathā sraṣṭuṃ śakto rāmo mahāyaśāḥ |
devāsuranarendreṣu yakṣarakṣogaṇeṣu ca || 40 ||
vidyādhareṣu sarveṣu gandharveṣūrageṣu ca |
siddheṣu kinnarendreṣu patatriṣu ca sarvataḥ || 41 ||
sarvabhūteṣu sarvatra sarvakāleṣu nāsti saḥ |
yo rāmaṃ pratiyudhyeta viṣṇutulyaparākramam || 42 ||
sarvalokeśvarasyaivaṃ kṛtvā vipriyamuttamam |
rāmasya rājasiṃhasya durlabhaṃ tava jīvitam || 43 ||
devāśca daityāśca niśācarendra gandharvavidyādharanāgayakṣāḥ |
rāmasya lokatrayanāyakasya sthātuṃ na śaktāssamareṣu sarve || 44 ||
brahmā svayambhūścaturānano vā rudrastriṇetrastripurāntako vā |
indro mahendrassuranāyako vā trātuṃ na śaktā yudhi rāmavadhyam || 45 ||
sa sauṣṭhavopetamadīnavādinaḥ kaperniśamyāpratimo'priyaṃ vacaḥ |
daśānanaḥ kopavivṛttalocanaḥ samādiśattasya vadhaṃ mahākapeḥ || 46 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ekapañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ एकपञ्चाशस्सर्गः ।
तं समीक्ष्य महासत्त्वं सत्त्ववान्हरिसत्तमः ।
वाक्यमर्थवदव्यग्रस्तमुवाच दशाननम् ॥ 1 ॥
अहं सुग्रीवसन्देशादिह प्राप्तस्तवालयम् ।
राक्षसेन्द्र हरीशस्त्वां भ्राता कुशलमब्रवीत् ॥ 2 ॥
भ्रातुश्शृणु समादेशं सुग्रीवस्य महात्मनः ।
धर्मार्थोपहितं वाक्यमिह चामुत्र च क्षमम् ॥ 3 ॥
राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान् ।
पितेव बन्धुर्लोकस्य सुरेश्वरसमद्युतिः ॥ 4 ॥
ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियकरः प्रभुः ।
पितुर्निदेशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम् ॥ 5 ॥
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया ।
रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानमास्थितः ॥ 6 ॥
तस्य भार्या वने नष्टा सीता पतिमनुव्रता ।
वैदेहस्य सुता राज्ञो जनकस्य महात्मनः ॥ 7 ॥
स मार्गमाणस्तां देवीं राजपुत्रः सहानुजः ।
ऋश्यमूकमनुप्राप्तः सुग्रीवेण समागतः ॥ 8 ॥
तस्य तेन प्रतिज्ञातं सीतायाः परिमार्गणम् ।
सुग्रीवस्यापि रामेण हरिराज्यं निवेदितम् ॥ 9 ॥
ततस्तेन मृधे हत्वा राजपुत्रेण वालिनम् ।
सुग्रीवः स्थापितो राज्ये हर्यृक्षाणां गणेश्वरः ॥ 10 ॥
त्वया विज्ञातपूर्वश्च वाली वानरपुङ्गवः ।
रामेण निहतस्सङ्ख्ये शरेणैकेन वानरः ॥ 11 ॥
स सीतामार्गणे व्यग्रस्सुग्रीवः सत्यसङ्गरः ।
हरीन् सम्प्रेषयामास दिशस्सर्वा हरीश्वरः ॥ 12 ॥
तां हरीणां सहस्राणि शतानि नियुतानि च ।
दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते ह्यधश्चोपरि चाम्बरे ॥ 13 ॥
वैनतेयसमाः केचित्केचित्तत्रानिलोपमाः ।
असङ्गगतयशशीघ्रा हरिवीरा महाबलाः ॥ 14 ॥
अहं तु हनुमान्नाम मारुतस्यौरसस्सुतः ।
सीतायास्तु कृते तूर्णं शतयोजनमायतम् ॥ 15 ॥
समुद्रं लङ्घयित्वैव तां दिदृक्षुरिहागतः ।
भ्रमता च मया दृष्टा गृहे ते जनकात्मजा ॥ 16 ॥
तद्भवान् दृष्टधर्मार्थस्तपःकृतपरिग्रहः ।
परदारान् महाप्राज्ञ नोपरोद्धुं त्वमर्हसि ॥ 17 ॥
न हि धर्मविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु ।
मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ॥ 18 ॥
कश्च लक्ष्मणमुक्तानां रामकोपानुवर्तिनाम् ।
शराणामग्रतः स्थातुं शक्तो देवासुरेष्वपि ॥ 19 ॥
न चापि त्रिषु लोकेषु राजन्विद्येत कश्चन ।
राघवस्य व्यलीकं यः कृत्वा सुखमवाप्नुयात् ॥ 20 ॥
तत् त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यमर्थानुबन्धि च ।
मन्यस्व नरदेवाय जानकी प्रतिदीयताम् ॥ 21 ॥
दृष्टा हीयं मया देवी लब्धं यदिह दुर्लभम् ।
उत्तरं कर्म यच्छेषं निमित्तं तत्र राघवः ॥ 22 ॥
लक्षितेयं मया सीता तथा शोकपरायणा ।
गृह्य यां नाभिजानासि पञ्चास्यामिव पन्नगीम् ॥ 23 ॥
नेयं जरयितुं शक्या सासुरैरमरैरपि ।
विषसंसृष्टमत्यर्थं भुक्तमन्नमिवौजसा ॥ 24 ॥
तपस्सन्तापलब्धस्ते योऽयं धर्मपरिग्रहः ।
न स नाशयितुं न्याय्य आत्मप्राणपरिग्रहः ॥ 25 ॥
अवध्यतां तपोभिर्यां भवान् समनुपश्यति ।
आत्मनः सासुरैर्देवैर्हेतुस्तत्राप्ययं महान् ॥ 26 ॥
सुग्रीवो न हि देवोऽयं नासुरो न च राक्षसः ।
न दानवो न गन्धर्वो न यक्षो न च पन्नगः ॥ 27 ॥
तस्मात्प्राणपरित्राणं कथं राजन्करिष्यसि ।
न तु धर्मोपसंहारमधर्मफलसंहितम् ॥ 28 ॥
तदेव फलमन्वेति धर्मश्चाधर्मनाशनः ।
प्राप्तं धर्मफलं तावद्भवता नात्र संशयः ।
फलमस्याप्यधर्मस्य क्षिप्रमेव प्रपत्स्यसे ॥ 29 ॥
जनस्थानवधं बुद्ध्वा बुद्ध्वा वालिवधं तथा ॥ 30 ॥
रामसुग्रीवसख्यं च बुध्यस्व हितमात्मनः ।
कामं खल्वहमप्येकस्सवाजिरथकुञ्जराम् ॥ 31 ॥
लङ्कां नाशयितुं शक्तस्तस्यैष तु न निश्चयः ।
रामेण हि प्रतिज्ञातं हर्यृक्षगणसन्निधौ ॥ 32 ॥
उत्सादनममित्राणां सीता यैस्तु प्रधर्षिता ।
अपकुर्वन् हि रामस्य साक्षादपि पुरन्दरः ॥ 33 ॥
न सुखं प्राप्नुयादन्यः किं पुनस्त्वद्विधो जनः ।
यां सीतेत्यभिजानासि येयं तिष्ठति ते वशे ॥ 34 ॥
कालरात्रीति तां विद्धि सर्वलङ्काविनाशिनीम् ।
तदलं कालपाशेन सीताविग्रहरूपिणा ॥ 35 ॥
स्वयं स्कन्धावसक्तेन क्षेममात्मनि चिन्त्यताम् ।
सीतायास्तेजसा दग्धां रामकोपप्रपीडिताम् ॥ 36 ॥
दह्यमानामिमां पश्य पुरीं साट्टप्रतोलिकाम् ।
स्वानि मित्राणि मन्त्रींश्च ज्ञातीन् भ्रात्रून् सुतान् हितान् ॥ 37 ॥
भोगान्दारांश्च लङ्कां च मा विनाशमुपानय ।
सत्यं राक्षसराजेन्द्र शृणुष्व वचनं मम ॥ 38 ॥
रामदासस्य दूतस्य वानरस्य विशेषतः ।
सर्वान् लोकान् सुसंहृत्य सभूतान् सचराचरान् ॥ 39 ॥
पुनरेव तथा स्रष्टुं शक्तो रामो महायशाः ।
देवासुरनरेन्द्रेषु यक्षरक्षोगणेषु च ॥ 40 ॥
विद्याधरेषु सर्वेषु गन्धर्वेषूरगेषु च ।
सिद्धेषु किन्नरेन्द्रेषु पतत्रिषु च सर्वतः ॥ 41 ॥
सर्वभूतेषु सर्वत्र सर्वकालेषु नास्ति सः ।
यो रामं प्रतियुध्येत विष्णुतुल्यपराक्रमम् ॥ 42 ॥
सर्वलोकेश्वरस्यैवं कृत्वा विप्रियमुत्तमम् ।
रामस्य राजसिंहस्य दुर्लभं तव जीवितम् ॥ 43 ॥
देवाश्च दैत्याश्च निशाचरेन्द्र गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः ।
रामस्य लोकत्रयनायकस्य स्थातुं न शक्तास्समरेषु सर्वे ॥ 44 ॥
ब्रह्मा स्वयम्भूश्चतुराननो वा रुद्रस्त्रिणेत्रस्त्रिपुरान्तको वा ।
इन्द्रो महेन्द्रस्सुरनायको वा त्रातुं न शक्ता युधि रामवध्यम् ॥ 45 ॥
स सौष्ठवोपेतमदीनवादिनः कपेर्निशम्याप्रतिमोऽप्रियं वचः ।
दशाननः कोपविवृत्तलोचनः समादिशत्तस्य वधं महाकपेः ॥ 46 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकपञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha ekapañcāśassargaḥ |
taṃ samīkṣya mahāsattvaṃ sattvavānharisattamaḥ |
vākyamarthavadavyagrastamuvāca daśānanam || 1 ||
ahaṃ sugrīvasandeśādiha prāptastavālayam |
rākṣasendra harīśastvāṃ bhrātā kuśalamabravīt || 2 ||
bhrātuśśṛṇu samādeśaṃ sugrīvasya mahātmanaḥ |
dharmārthopahitaṃ vākyamiha cāmutra ca kṣamam || 3 ||
rājā daśaratho nāma rathakuñjaravājimān |
piteva bandhurlokasya sureśvarasamadyutiḥ || 4 ||
jyeṣṭhastasya mahābāhuḥ putraḥ priyakaraḥ prabhuḥ |
piturnideśānniṣkrāntaḥ praviṣṭo daṇḍakāvanam || 5 ||
lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā cāpi bhāryayā |
rāmo nāma mahātejā dharmyaṃ panthānamāsthitaḥ || 6 ||
tasya bhāryā vane naṣṭā sītā patimanuvratā |
vaidehasya sutā rājño janakasya mahātmanaḥ || 7 ||
sa mārgamāṇastāṃ devīṃ rājaputraḥ sahānujaḥ |
ṛśyamūkamanuprāptaḥ sugrīveṇa samāgataḥ || 8 ||
tasya tena pratijñātaṃ sītāyāḥ parimārgaṇam |
sugrīvasyāpi rāmeṇa harirājyaṃ niveditam || 9 ||
tatastena mṛdhe hatvā rājaputreṇa vālinam |
sugrīvaḥ sthāpito rājye haryṛkṣāṇāṃ gaṇeśvaraḥ || 10 ||
tvayā vijñātapūrvaśca vālī vānarapuṅgavaḥ |
rāmeṇa nihatassaṅkhye śareṇaikena vānaraḥ || 11 ||
sa sītāmārgaṇe vyagrassugrīvaḥ satyasaṅgaraḥ |
harīn sampreṣayāmāsa diśassarvā harīśvaraḥ || 12 ||
tāṃ harīṇāṃ sahasrāṇi śatāni niyutāni ca |
dikṣu sarvāsu mārgante hyadhaścopari cāmbare || 13 ||
vainateyasamāḥ kecitkecittatrānilopamāḥ |
asaṅgagatayaśaśīghrā harivīrā mahābalāḥ || 14 ||
ahaṃ tu hanumānnāma mārutasyaurasassutaḥ |
sītāyāstu kṛte tūrṇaṃ śatayojanamāyatam || 15 ||
samudraṃ laṅghayitvaiva tāṃ didṛkṣurihāgataḥ |
bhramatā ca mayā dṛṣṭā gṛhe te janakātmajā || 16 ||
tadbhavān dṛṣṭadharmārthastapaḥkṛtaparigrahaḥ |
paradārān mahāprājña noparoddhuṃ tvamarhasi || 17 ||
na hi dharmaviruddheṣu bahvapāyeṣu karmasu |
mūlaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ || 18 ||
kaśca lakṣmaṇamuktānāṃ rāmakopānuvartinām |
śarāṇāmagrataḥ sthātuṃ śakto devāsureṣvapi || 19 ||
na cāpi triṣu lokeṣu rājanvidyeta kaścana |
rāghavasya vyalīkaṃ yaḥ kṛtvā sukhamavāpnuyāt || 20 ||
tat trikālahitaṃ vākyaṃ dharmyamarthānubandhi ca |
manyasva naradevāya jānakī pratidīyatām || 21 ||
dṛṣṭā hīyaṃ mayā devī labdhaṃ yadiha durlabham |
uttaraṃ karma yaccheṣaṃ nimittaṃ tatra rāghavaḥ || 22 ||
lakṣiteyaṃ mayā sītā tathā śokaparāyaṇā |
gṛhya yāṃ nābhijānāsi pañcāsyāmiva pannagīm || 23 ||
neyaṃ jarayituṃ śakyā sāsurairamarairapi |
viṣasaṃsṛṣṭamatyarthaṃ bhuktamannamivaujasā || 24 ||
tapassantāpalabdhaste yo'yaṃ dharmaparigrahaḥ |
na sa nāśayituṃ nyāyya ātmaprāṇaparigrahaḥ || 25 ||
avadhyatāṃ tapobhiryāṃ bhavān samanupaśyati |
ātmanaḥ sāsurairdevairhetustatrāpyayaṃ mahān || 26 ||
sugrīvo na hi devo'yaṃ nāsuro na ca rākṣasaḥ |
na dānavo na gandharvo na yakṣo na ca pannagaḥ || 27 ||
tasmātprāṇaparitrāṇaṃ kathaṃ rājankariṣyasi |
na tu dharmopasaṃhāramadharmaphalasaṃhitam || 28 ||
tadeva phalamanveti dharmaścādharmanāśanaḥ |
prāptaṃ dharmaphalaṃ tāvadbhavatā nātra saṃśayaḥ |
phalamasyāpyadharmasya kṣiprameva prapatsyase || 29 ||
janasthānavadhaṃ buddhvā buddhvā vālivadhaṃ tathā || 30 ||
rāmasugrīvasakhyaṃ ca budhyasva hitamātmanaḥ |
kāmaṃ khalvahamapyekassavājirathakuñjarām || 31 ||
laṅkāṃ nāśayituṃ śaktastasyaiṣa tu na niścayaḥ |
rāmeṇa hi pratijñātaṃ haryṛkṣagaṇasannidhau || 32 ||
utsādanamamitrāṇāṃ sītā yaistu pradharṣitā |
apakurvan hi rāmasya sākṣādapi purandaraḥ || 33 ||
na sukhaṃ prāpnuyādanyaḥ kiṃ punastvadvidho janaḥ |
yāṃ sītetyabhijānāsi yeyaṃ tiṣṭhati te vaśe || 34 ||
kālarātrīti tāṃ viddhi sarvalaṅkāvināśinīm |
tadalaṃ kālapāśena sītāvigraharūpiṇā || 35 ||
svayaṃ skandhāvasaktena kṣemamātmani cintyatām |
sītāyāstejasā dagdhāṃ rāmakopaprapīḍitām || 36 ||
dahyamānāmimāṃ paśya purīṃ sāṭṭapratolikām |
svāni mitrāṇi mantrīṃśca jñātīn bhrātrūn sutān hitān || 37 ||
bhogāndārāṃśca laṅkāṃ ca mā vināśamupānaya |
satyaṃ rākṣasarājendra śṛṇuṣva vacanaṃ mama || 38 ||
rāmadāsasya dūtasya vānarasya viśeṣataḥ |
sarvān lokān susaṃhṛtya sabhūtān sacarācarān || 39 ||
punareva tathā sraṣṭuṃ śakto rāmo mahāyaśāḥ |
devāsuranarendreṣu yakṣarakṣogaṇeṣu ca || 40 ||
vidyādhareṣu sarveṣu gandharveṣūrageṣu ca |
siddheṣu kinnarendreṣu patatriṣu ca sarvataḥ || 41 ||
sarvabhūteṣu sarvatra sarvakāleṣu nāsti saḥ |
yo rāmaṃ pratiyudhyeta viṣṇutulyaparākramam || 42 ||
sarvalokeśvarasyaivaṃ kṛtvā vipriyamuttamam |
rāmasya rājasiṃhasya durlabhaṃ tava jīvitam || 43 ||
devāśca daityāśca niśācarendra gandharvavidyādharanāgayakṣāḥ |
rāmasya lokatrayanāyakasya sthātuṃ na śaktāssamareṣu sarve || 44 ||
brahmā svayambhūścaturānano vā rudrastriṇetrastripurāntako vā |
indro mahendrassuranāyako vā trātuṃ na śaktā yudhi rāmavadhyam || 45 ||
sa sauṣṭhavopetamadīnavādinaḥ kaperniśamyāpratimo'priyaṃ vacaḥ |
daśānanaḥ kopavivṛttalocanaḥ samādiśattasya vadhaṃ mahākapeḥ || 46 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ekapañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.