શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે સુન્દરકાણ્ડમ્ ।
અથ દ્વિતીયસ્સર્ગઃ ।
સ સાગરમનાદૃષ્યમતિક્રમ્ય મહાબલઃ ।
ત્રિકૂટશિખરે લઙ્કાં સ્થિતાં સ્વસ્થો દદર્શ હ ॥ 1 ॥
તતઃ પાદપમુક્તેન પુષ્પવર્ષેણ વીર્યવાન્ ।
અભિવૃષ્ટઃ સ્થિતસ્તત્ર બભૌ પુષ્પમયો યથા ॥ 2 ॥
યોજનાનાં શતં શ્રીમાંસ્તીર્ત્વાપ્યુત્તમવિક્રમઃ ।
અનિઃશ્વસન્ કપિસ્તત્ર ન ગ્લાનિમધિગચ્છતિ ॥ 3 ॥
શતાન્યહં યોજનાનાં ક્રમેયં સુબહૂન્યપિ ।
કિં પુનઃ સાગરસ્યાન્તં સઙ્ખ્યાતં શતયોજનમ્ ॥ 4 ॥
સ તુ વીર્યવતાં શ્રેષ્ઠઃ પ્લવતામપિ ચોત્તમઃ ।
જગામ વેગવાન્ લઙ્કાં લઙ્ઘયિત્વા મહોદધિમ્ ॥ 5 ॥
શાદ્વલાનિ ચ નીલાનિ ગન્ધવન્તિ વનાનિ ચ ।
ગણ્ડવન્તિ ચ મધ્યેન જગામ નગવન્તિ ચ ॥ 6 ॥
શૈલાંશ્ચ તરુસઞ્છન્નાન્ વનારાજીશ્ચ પુષ્પિતાઃ ।
અભિચક્રામ તેજસ્વી હનુમાન્ પ્લવગર્ષભઃ ॥ 7 ॥
સ તસ્મિન્નચલે તિષ્ઠન્વનાન્યુપવનાનિ ચ ।
સ નગાગ્રે ચ તાં લઙ્કાં દદર્શ પવનાત્મજઃ ॥ 8 ॥
સરલાન્ કર્ણિકારાંશ્ચ ખર્જૂરાંશ્ચ સુપુષ્પિતાન્ ।
પ્રિયાલૂન્મુચુલિન્દાંશ્ચ કુટજાન્ કેતકાનપિ ॥ 9 ॥
પ્રિયંઙ્ગૂન્ ગન્ધપૂર્ણાંશ્ચ નીપાન્ સપ્તચ્છદાંસ્તથા ।
આસનાન્ કોવિદારાંશ્ચ કરવીરાંશ્ચ પુષ્પિતાન્ ॥ 10 ॥
પુષ્પભારનિબદ્ધાંશ્ચ તથા મુકુલિતાનપિ ।
પાદપાન્ વિહગાકીર્ણાન્ પવનાધૂતમસ્તકાન્ ॥ 11 ॥
હંસકારણ્ડવાકીર્ણા વાપીઃ પદ્મોત્મલાયુતાઃ ।
આક્રીડાન્ વિવિધાન્ રમ્યાવન્ વિવિધાંશ્ચ જલાશયાન્ ॥ 12 ॥
સન્તતાન્ વિવિધૈર્વૃક્ષૈઃ સર્વર્તુફલપુષ્પિતૈઃ ।
ઉદ્યાનાનિ ચ રમ્યાણિ દદર્શ કપિકુઞ્જરઃ ॥ 13 ॥
સમાસાદ્ય ચ લક્ષ્મીવાન્ લઙ્કાં રાવણપાલિતામ્ ।
પરિખાભિઃ સપદ્માભિઃ સોત્પલાભિરલઙ્કૃતામ્ ॥ 14 ॥
સીતાપહરણાર્થેન રાવણેન સુરક્ષિતામ્ ।
સમન્તાદ્વિચરદ્ભિશ્ચ રાક્ષસૈરુગ્રધન્વિભિઃ ॥ 15 ॥
કાઞ્ચનેનાવૃતાં રમ્યાં પ્રાકારેણ મહાપુરીમ્ ।
ગૃહૈશ્ચ ગ્રહસઙ્કાશૈઃ શારદામ્બુદસન્નિભૈઃ ॥ 16 ॥
પાણ્ડુરાભિઃ પ્રતોલીભિરુચ્ચાભિરભિસંવૃતામ્ ।
અટ્ટાલકશતાકીર્ણાં પતાકાધ્વજમાલિનીમ્ ॥ 17 ॥
તોરણૈઃ કાઞ્ચનૈર્દિવ્યૈર્લતાપઙ્ત્કિવિચિત્રિતૈઃ ।
દદર્શ હનુમાન્ લઙ્કાં દિવિ દેવપુરીં યથા ॥ 18 ॥
ગિરિમૂર્ધ્નિં સ્થિતાં લઙ્કાં પાણ્ડુરૈર્ભવનૈઃ શુભૈઃ ।
દદર્શ સ કપિશ્રેષ્ઠઃ પુરમાકાશગં યથા ॥ 19 ॥
પાલિતાં રાક્ષસેન્દ્રેણ નિર્મિતાં વિશ્વકર્મણા ।
પ્લવમાનમિવાકાશે દદર્શ હનુમાન્ પુરીમ્ ॥ 20 ॥
વપ્રપ્રાકારજઘનાં વિપુલામ્બુનવામ્બરામ્ ।
શતઘ્નીશૂલકેશાન્તામટ્ટાલકવતંસકામ્ ॥ 21 ॥
મનસેવ કૃતાં લઙ્કાં નિર્મિતાં વિશ્વકર્મણા ।
દ્વારમુત્તરમાસાદ્ય ચિન્તયામાસ વાનરઃ ॥ 22 ॥
કૈલાસશિખરપ્રખ્યામાલિખન્તીમિવામ્બરમ્ ।
ડીયમાનામિવાકાશમુચ્છ્રિતૈર્ભવનોત્તમૈઃ ॥ 23 ॥
સમ્પૂર્ણાં રાક્ષસૈર્ઘોરૈર્નાગૈર્ભોગવતીમિવ ।
અચિન્ત્યાં સુકૃતાં સ્પષ્ટાં કુબેરાધ્યુષિતાં પુરા ॥ 24 ॥
દંષ્ટ્રિભિર્બહુભિઃ શૂરૈઃ શૂલપટ્ટસપાણિભિઃ ।
રક્ષિતાં રાક્ષસૈર્ઘોરૈર્ગુહામાશીવિષૈરિવ ॥ 25 ॥
તસ્યાશ્ચ મહતીં ગુપ્તિં સાગરં ચ નિરીક્ષ્ય સઃ ।
રાવણં ચ રિપું ઘોરં ચિન્તયામાસ વાનરઃ ॥ 26 ॥
આગત્યાપીહ હરયો ભવિષ્યન્તિ નિરર્થકાઃ ।
ન હિ યુદ્ધેન વૈ લઙ્કા શક્યા જેતું સુરૈરપિ ॥ 27 ॥
ઇમાં તુ વિષમાં દુર્ગાં લઙ્કાં રાવણપાલિતામ્ ।
પ્રાપ્યાપિ સ મહાબાહુઃ કિં કરિષ્યતિ રાઘવઃ ॥ 28 ॥
અવકાશો નસાન્ત્વસ્ય રાક્ષસેષ્વભિગમ્યતે ।
ન દાનસ્ય ન ભેદસ્ય નૈવ યુદ્ધસ્ય દૃશ્યતે ॥ 29 ॥
ચતુર્ણામેવ હિ ગતિર્વાનરાણાં મહાત્મનામ્ ।
વાલિપુત્રસ્ય નીલસ્ય મમ રાજ્ઞશ્ચ ધીમતઃ ॥ 30 ॥
યાવજ્જાનામિ વૈદેહીં યદિ જીવતિ વા ન વા ।
તત્રૈવ ચિન્તયિષ્યામિ દૃષ્ટ્વા તાં જનકાત્મજામ્ ॥ 31 ॥
તતઃ સ ચિન્તયામાસ મુહૂર્તં કપિકુઞ્જરઃ ।
ગિરિશૃઙ્ગે સ્થિતસ્તસ્મિન્ રામસ્યાભ્યુદયે રતઃ ॥ 32 ॥
અનેન રૂપેણ મયા ન શક્યા રક્ષસાં પુરી ।
પ્રવેષ્ટું રાક્ષસૈર્ગુપ્તા ક્રૂરૈર્બલસમન્વિતૈઃ ॥ 33 ॥
ઉગ્રૌજસો મહાવીર્યા બલવન્તશ્ચ રાક્ષસાઃ ।
વઞ્ચનીયા મયા સર્વે જાનકીં પરિમાર્ગતા ॥ 34 ॥
લક્ષ્યાલક્ષ્યેણ રૂપેણ રાત્રૌ લઙ્કા પુરી મયા ।
પ્રવેષ્ટું પ્રાપ્તકાલં મે કૃત્યં સાધયિતું મહત્ ॥ 35 ॥
તાં પુરીં તાદૃશીં દૃષ્ટ્વા દુરાધર્ષાં સુરાસુરૈઃ ।
હનુમાન્ ચિન્તયામાસ વિનિશ્ચિત્ય મુહુર્મુહુઃ ॥ 36 ॥
કેનોપાયેન પશ્યેયં મૈથિલીં જનકાત્મજામ્ ।
અદૃષ્ટો રાક્ષસેન્દ્રેણ રાવણેન દુરાત્મના ॥ 37 ॥
ન વિનશ્યેત્કથં કાર્યં રામસ્ય વિદિતાત્મનઃ ।
એકામેકશ્ચ વશ્યેયં રહિતે જનકાત્મજામ્ ॥ 38 ॥
ભૂતાશ્ચાર્થા વિપદ્યન્તે દેશકાલવિરોધિતાઃ ।
વિક્લબં દૂતમાસાદ્ય તમઃ સૂર્યોદયે યથા ॥ 39 ॥
અર્થાનર્થાન્તરે બુદ્ધિર્નિશ્ચિતાપિ ન શોભતે ।
ઘાતયન્તિ હિ કાર્યાણિ દૂતાઃ પણ્ડિતમાનિનઃ ॥ 40 ॥
ન વિનશ્યેત્કથં કાર્યં વૈક્લબ્યં ન કથં ભવેત્ ।
લઙ્ઘનં ચ સમુદ્રસ્ય કથં નુ ન વૃથા ભવેત્ ॥ 41 ॥
મયિ દૃષ્ટે તુ રક્ષોભી રામસ્ય વિદિતાત્મનઃ ।
ભવેદ્વ્યર્થમિદં કાર્યં રાવણાનર્થમિચ્છતઃ ॥ 42 ॥
ન હિ શક્યં ક્વચિત્ સ્થાતુમવિજ્ઞાતેન રાક્ષસૈઃ ।
અપિ રાક્ષસરૂપેણ કિમુતાન્યેન કેનચિત્ ॥ 43 ॥
વાયુરપ્યત્ર નાજ્ઞાતશ્ચરેદિતિ મતિર્મમ ।
ન હ્ય સ્ત્યવિદિતં કિઞ્ચિદ્રાક્ષસાનાં બલીયસામ્ ॥ 44 ॥
ઇહાહં યદિ તિષ્ઠામિ સ્વેન રૂપેણ સંવૃતઃ ।
વિનાશમુપયાસ્યામિ ભર્તુરર્થશ્ચ હીયતે ॥ 45 ॥
તદહં સ્વેન રૂપેણ રજન્યાં હ્રસ્વતાં ગતઃ ।
લઙ્કામભિપતિષ્યામિ રાઘવસ્યાર્થસિદ્ધયે ॥ 46 ॥
રાવણસ્ય પુરીં રાત્રૌ પ્રવિશ્ય સુદુરાસદામ્ ।
વિચિન્વન્ ભવનં સર્વં દ્રક્ષ્યામિ જનકાત્મજામ્ ॥ 47 ॥
ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય હનુમાન્ સૂર્યસ્યાસ્તમયં કપિઃ ।
આચકાઙ્ક્ષે તદા વીરો વૈદેહ્યા દર્શનોત્સુકઃ ॥ 48 ॥
સૂર્યે ચાસ્તં ગતે રાત્રૌ દેહં સઙ્ક્ષિપ્ય મારુતિઃ ।
પૃષદંશકમાત્રઃ સન્ બભૂવાદ્ભુતદર્શનઃ ॥ 49 ॥
પ્રદોષકાલે હનુમાંસ્તૂર્ણમુત્પ્લુત્ય વીર્યવાન્ ।
પ્રવિવેશ પુરીં રમ્યાં સુવિભક્તમહાપથામ્ ॥ 50 ॥
પ્રાસાદમાલાવિતતાં સ્તમ્ભૈઃ કાઞ્ચનરાજતૈઃ ।
શાતકુમ્ભમયૈર્જાલૈર્ગન્થર્વનગરોપમામ્ ॥ 51 ॥
સપ્તભૌમાષ્ટભૌમૈશ્ચ સ દદર્શ મહાપુરીમ્ ।
તલૈઃ સ્ફાટિકસઙ્કીર્ણૈઃ કાર્તસ્વરવિભૂષિતૈઃ ॥ 52 ॥
વૈડૂર્યમણિચિત્રૈશ્ચ મુક્તાજાલવિભૂષિતૈઃ ।
તલૈઃ શુશુભિરે તાનિ ભવનાન્યત્ર રક્ષસામ્ ॥ 53 ॥
કાઞ્ચનાનિ ચ ચિત્રાણિ તોરણાનિ ચ રક્ષસામ્ ।
લઙ્કામુદ્યોતયામાસુઃ સર્વતઃ સમલઙ્કૃતામ્ ॥ 54 ॥
અચિન્ત્યામદ્ભુતાકારાં દૃષ્ટવા લઙ્કાં મહાકપિઃ ।
આસીદ્વિષણ્ણો હૃષ્ટશ્ચ વૈદેહ્યા દર્શનોત્સુકઃ ॥ 55 ॥
સ પાણ્ડુરાવિદ્ધવિમાનમાલિનીં મહાર્હજામ્બૂનદજાલતોરણામ્ ।
યશસ્વિનીં રાવણબાહુપાલિતાં ક્ષપાચરૈર્ભીમબલૈઃ સમાવૃતામ્ ॥ 56 ॥
ચન્દ્રોઽપિ સાચિવ્યમિવાસ્ય કુર્વંસ્તારાગણૈર્મધ્યગતો વિરાજન્ ।
જ્યોત્સ્નાવિતાનેન વિતત્ય લોક મુત્તિષ્ઠતે નૈકસહસ્રરશ્મિઃ ॥ 57 ॥
શઙ્ખપ્રભં ક્ષીરમૃણાલવર્ણ મુદ્ગચ્છમાનં વ્યવભાસમાનમ્ ।
દદર્શ ચન્દ્રં સ હરિપ્રવીરઃ પોપ્લૂયમાનં સરસીવ હંસમ્ ॥ 58 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે સુન્દરકાણ્ડે દ્વિતીયસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha dvitīyassargaḥ |
sa sāgaramanādṛṣyamatikramya mahābalaḥ |
trikūṭaśikhare laṅkāṃ sthitāṃ svastho dadarśa ha || 1 ||
tataḥ pādapamuktena puṣpavarṣeṇa vīryavān |
abhivṛṣṭaḥ sthitastatra babhau puṣpamayo yathā || 2 ||
yojanānāṃ śataṃ śrīmāṃstīrtvāpyuttamavikramaḥ |
aniḥśvasan kapistatra na glānimadhigacchati || 3 ||
śatānyahaṃ yojanānāṃ krameyaṃ subahūnyapi |
kiṃ punaḥ sāgarasyāntaṃ saṅkhyātaṃ śatayojanam || 4 ||
sa tu vīryavatāṃ śreṣṭhaḥ plavatāmapi cottamaḥ |
jagāma vegavān laṅkāṃ laṅghayitvā mahodadhim || 5 ||
śādvalāni ca nīlāni gandhavanti vanāni ca |
gaṇḍavanti ca madhyena jagāma nagavanti ca || 6 ||
śailāṃśca tarusañchannān vanārājīśca puṣpitāḥ |
abhicakrāma tejasvī hanumān plavagarṣabhaḥ || 7 ||
sa tasminnacale tiṣṭhanvanānyupavanāni ca |
sa nagāgre ca tāṃ laṅkāṃ dadarśa pavanātmajaḥ || 8 ||
saralān karṇikārāṃśca kharjūrāṃśca supuṣpitān |
priyālūnmuculindāṃśca kuṭajān ketakānapi || 9 ||
priyaṃṅgūn gandhapūrṇāṃśca nīpān saptacchadāṃstathā |
āsanān kovidārāṃśca karavīrāṃśca puṣpitān || 10 ||
puṣpabhāranibaddhāṃśca tathā mukulitānapi |
pādapān vihagākīrṇān pavanādhūtamastakān || 11 ||
haṃsakāraṇḍavākīrṇā vāpīḥ padmotmalāyutāḥ |
ākrīḍān vividhān ramyāvan vividhāṃśca jalāśayān || 12 ||
santatān vividhairvṛkṣaiḥ sarvartuphalapuṣpitaiḥ |
udyānāni ca ramyāṇi dadarśa kapikuñjaraḥ || 13 ||
samāsādya ca lakṣmīvān laṅkāṃ rāvaṇapālitām |
parikhābhiḥ sapadmābhiḥ sotpalābhiralaṅkṛtām || 14 ||
sītāpaharaṇārthena rāvaṇena surakṣitām |
samantādvicaradbhiśca rākṣasairugradhanvibhiḥ || 15 ||
kāñcanenāvṛtāṃ ramyāṃ prākāreṇa mahāpurīm |
gṛhaiśca grahasaṅkāśaiḥ śāradāmbudasannibhaiḥ || 16 ||
pāṇḍurābhiḥ pratolībhiruccābhirabhisaṃvṛtām |
aṭṭālakaśatākīrṇāṃ patākādhvajamālinīm || 17 ||
toraṇaiḥ kāñcanairdivyairlatāpaṅtkivicitritaiḥ |
dadarśa hanumān laṅkāṃ divi devapurīṃ yathā || 18 ||
girimūrdhniṃ sthitāṃ laṅkāṃ pāṇḍurairbhavanaiḥ śubhaiḥ |
dadarśa sa kapiśreṣṭhaḥ puramākāśagaṃ yathā || 19 ||
pālitāṃ rākṣasendreṇa nirmitāṃ viśvakarmaṇā |
plavamānamivākāśe dadarśa hanumān purīm || 20 ||
vapraprākārajaghanāṃ vipulāmbunavāmbarām |
śataghnīśūlakeśāntāmaṭṭālakavataṃsakām || 21 ||
manaseva kṛtāṃ laṅkāṃ nirmitāṃ viśvakarmaṇā |
dvāramuttaramāsādya cintayāmāsa vānaraḥ || 22 ||
kailāsaśikharaprakhyāmālikhantīmivāmbaram |
ḍīyamānāmivākāśamucchritairbhavanottamaiḥ || 23 ||
sampūrṇāṃ rākṣasairghorairnāgairbhogavatīmiva |
acintyāṃ sukṛtāṃ spaṣṭāṃ kuberādhyuṣitāṃ purā || 24 ||
daṃṣṭribhirbahubhiḥ śūraiḥ śūlapaṭṭasapāṇibhiḥ |
rakṣitāṃ rākṣasairghorairguhāmāśīviṣairiva || 25 ||
tasyāśca mahatīṃ guptiṃ sāgaraṃ ca nirīkṣya saḥ |
rāvaṇaṃ ca ripuṃ ghoraṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 26 ||
āgatyāpīha harayo bhaviṣyanti nirarthakāḥ |
na hi yuddhena vai laṅkā śakyā jetuṃ surairapi || 27 ||
imāṃ tu viṣamāṃ durgāṃ laṅkāṃ rāvaṇapālitām |
prāpyāpi sa mahābāhuḥ kiṃ kariṣyati rāghavaḥ || 28 ||
avakāśo nasāntvasya rākṣaseṣvabhigamyate |
na dānasya na bhedasya naiva yuddhasya dṛśyate || 29 ||
caturṇāmeva hi gatirvānarāṇāṃ mahātmanām |
vāliputrasya nīlasya mama rājñaśca dhīmataḥ || 30 ||
yāvajjānāmi vaidehīṃ yadi jīvati vā na vā |
tatraiva cintayiṣyāmi dṛṣṭvā tāṃ janakātmajām || 31 ||
tataḥ sa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ |
giriśṛṅge sthitastasmin rāmasyābhyudaye rataḥ || 32 ||
anena rūpeṇa mayā na śakyā rakṣasāṃ purī |
praveṣṭuṃ rākṣasairguptā krūrairbalasamanvitaiḥ || 33 ||
ugraujaso mahāvīryā balavantaśca rākṣasāḥ |
vañcanīyā mayā sarve jānakīṃ parimārgatā || 34 ||
lakṣyālakṣyeṇa rūpeṇa rātrau laṅkā purī mayā |
praveṣṭuṃ prāptakālaṃ me kṛtyaṃ sādhayituṃ mahat || 35 ||
tāṃ purīṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā durādharṣāṃ surāsuraiḥ |
hanumān cintayāmāsa viniścitya muhurmuhuḥ || 36 ||
kenopāyena paśyeyaṃ maithilīṃ janakātmajām |
adṛṣṭo rākṣasendreṇa rāvaṇena durātmanā || 37 ||
na vinaśyetkathaṃ kāryaṃ rāmasya viditātmanaḥ |
ekāmekaśca vaśyeyaṃ rahite janakātmajām || 38 ||
bhūtāścārthā vipadyante deśakālavirodhitāḥ |
viklabaṃ dūtamāsādya tamaḥ sūryodaye yathā || 39 ||
arthānarthāntare buddhirniścitāpi na śobhate |
ghātayanti hi kāryāṇi dūtāḥ paṇḍitamāninaḥ || 40 ||
na vinaśyetkathaṃ kāryaṃ vaiklabyaṃ na kathaṃ bhavet |
laṅghanaṃ ca samudrasya kathaṃ nu na vṛthā bhavet || 41 ||
mayi dṛṣṭe tu rakṣobhī rāmasya viditātmanaḥ |
bhavedvyarthamidaṃ kāryaṃ rāvaṇānarthamicchataḥ || 42 ||
na hi śakyaṃ kvacit sthātumavijñātena rākṣasaiḥ |
api rākṣasarūpeṇa kimutānyena kenacit || 43 ||
vāyurapyatra nājñātaścarediti matirmama |
na hya styaviditaṃ kiñcidrākṣasānāṃ balīyasām || 44 ||
ihāhaṃ yadi tiṣṭhāmi svena rūpeṇa saṃvṛtaḥ |
vināśamupayāsyāmi bharturarthaśca hīyate || 45 ||
tadahaṃ svena rūpeṇa rajanyāṃ hrasvatāṃ gataḥ |
laṅkāmabhipatiṣyāmi rāghavasyārthasiddhaye || 46 ||
rāvaṇasya purīṃ rātrau praviśya sudurāsadām |
vicinvan bhavanaṃ sarvaṃ drakṣyāmi janakātmajām || 47 ||
iti sañcintya hanumān sūryasyāstamayaṃ kapiḥ |
ācakāṅkṣe tadā vīro vaidehyā darśanotsukaḥ || 48 ||
sūrye cāstaṃ gate rātrau dehaṃ saṅkṣipya mārutiḥ |
pṛṣadaṃśakamātraḥ san babhūvādbhutadarśanaḥ || 49 ||
pradoṣakāle hanumāṃstūrṇamutplutya vīryavān |
praviveśa purīṃ ramyāṃ suvibhaktamahāpathām || 50 ||
prāsādamālāvitatāṃ stambhaiḥ kāñcanarājataiḥ |
śātakumbhamayairjālairgantharvanagaropamām || 51 ||
saptabhaumāṣṭabhaumaiśca sa dadarśa mahāpurīm |
talaiḥ sphāṭikasaṅkīrṇaiḥ kārtasvaravibhūṣitaiḥ || 52 ||
vaiḍūryamaṇicitraiśca muktājālavibhūṣitaiḥ |
talaiḥ śuśubhire tāni bhavanānyatra rakṣasām || 53 ||
kāñcanāni ca citrāṇi toraṇāni ca rakṣasām |
laṅkāmudyotayāmāsuḥ sarvataḥ samalaṅkṛtām || 54 ||
acintyāmadbhutākārāṃ dṛṣṭavā laṅkāṃ mahākapiḥ |
āsīdviṣaṇṇo hṛṣṭaśca vaidehyā darśanotsukaḥ || 55 ||
sa pāṇḍurāviddhavimānamālinīṃ mahārhajāmbūnadajālatoraṇām |
yaśasvinīṃ rāvaṇabāhupālitāṃ kṣapācarairbhīmabalaiḥ samāvṛtām || 56 ||
candro'pi sācivyamivāsya kurvaṃstārāgaṇairmadhyagato virājan |
jyotsnāvitānena vitatya loka muttiṣṭhate naikasahasraraśmiḥ || 57 ||
śaṅkhaprabhaṃ kṣīramṛṇālavarṇa mudgacchamānaṃ vyavabhāsamānam |
dadarśa candraṃ sa haripravīraḥ poplūyamānaṃ sarasīva haṃsam || 58 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe dvitīyassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ द्वितीयस्सर्गः ।
स सागरमनादृष्यमतिक्रम्य महाबलः ।
त्रिकूटशिखरे लङ्कां स्थितां स्वस्थो ददर्श ह ॥ 1 ॥
ततः पादपमुक्तेन पुष्पवर्षेण वीर्यवान् ।
अभिवृष्टः स्थितस्तत्र बभौ पुष्पमयो यथा ॥ 2 ॥
योजनानां शतं श्रीमांस्तीर्त्वाप्युत्तमविक्रमः ।
अनिःश्वसन् कपिस्तत्र न ग्लानिमधिगच्छति ॥ 3 ॥
शतान्यहं योजनानां क्रमेयं सुबहून्यपि ।
किं पुनः सागरस्यान्तं सङ्ख्यातं शतयोजनम् ॥ 4 ॥
स तु वीर्यवतां श्रेष्ठः प्लवतामपि चोत्तमः ।
जगाम वेगवान् लङ्कां लङ्घयित्वा महोदधिम् ॥ 5 ॥
शाद्वलानि च नीलानि गन्धवन्ति वनानि च ।
गण्डवन्ति च मध्येन जगाम नगवन्ति च ॥ 6 ॥
शैलांश्च तरुसञ्छन्नान् वनाराजीश्च पुष्पिताः ।
अभिचक्राम तेजस्वी हनुमान् प्लवगर्षभः ॥ 7 ॥
स तस्मिन्नचले तिष्ठन्वनान्युपवनानि च ।
स नगाग्रे च तां लङ्कां ददर्श पवनात्मजः ॥ 8 ॥
सरलान् कर्णिकारांश्च खर्जूरांश्च सुपुष्पितान् ।
प्रियालून्मुचुलिन्दांश्च कुटजान् केतकानपि ॥ 9 ॥
प्रियंङ्गून् गन्धपूर्णांश्च नीपान् सप्तच्छदांस्तथा ।
आसनान् कोविदारांश्च करवीरांश्च पुष्पितान् ॥ 10 ॥
पुष्पभारनिबद्धांश्च तथा मुकुलितानपि ।
पादपान् विहगाकीर्णान् पवनाधूतमस्तकान् ॥ 11 ॥
हंसकारण्डवाकीर्णा वापीः पद्मोत्मलायुताः ।
आक्रीडान् विविधान् रम्यावन् विविधांश्च जलाशयान् ॥ 12 ॥
सन्ततान् विविधैर्वृक्षैः सर्वर्तुफलपुष्पितैः ।
उद्यानानि च रम्याणि ददर्श कपिकुञ्जरः ॥ 13 ॥
समासाद्य च लक्ष्मीवान् लङ्कां रावणपालिताम् ।
परिखाभिः सपद्माभिः सोत्पलाभिरलङ्कृताम् ॥ 14 ॥
सीतापहरणार्थेन रावणेन सुरक्षिताम् ।
समन्ताद्विचरद्भिश्च राक्षसैरुग्रधन्विभिः ॥ 15 ॥
काञ्चनेनावृतां रम्यां प्राकारेण महापुरीम् ।
गृहैश्च ग्रहसङ्काशैः शारदाम्बुदसन्निभैः ॥ 16 ॥
पाण्डुराभिः प्रतोलीभिरुच्चाभिरभिसंवृताम् ।
अट्टालकशताकीर्णां पताकाध्वजमालिनीम् ॥ 17 ॥
तोरणैः काञ्चनैर्दिव्यैर्लतापङ्त्किविचित्रितैः ।
ददर्श हनुमान् लङ्कां दिवि देवपुरीं यथा ॥ 18 ॥
गिरिमूर्ध्निं स्थितां लङ्कां पाण्डुरैर्भवनैः शुभैः ।
ददर्श स कपिश्रेष्ठः पुरमाकाशगं यथा ॥ 19 ॥
पालितां राक्षसेन्द्रेण निर्मितां विश्वकर्मणा ।
प्लवमानमिवाकाशे ददर्श हनुमान् पुरीम् ॥ 20 ॥
वप्रप्राकारजघनां विपुलाम्बुनवाम्बराम् ।
शतघ्नीशूलकेशान्तामट्टालकवतंसकाम् ॥ 21 ॥
मनसेव कृतां लङ्कां निर्मितां विश्वकर्मणा ।
द्वारमुत्तरमासाद्य चिन्तयामास वानरः ॥ 22 ॥
कैलासशिखरप्रख्यामालिखन्तीमिवाम्बरम् ।
डीयमानामिवाकाशमुच्छ्रितैर्भवनोत्तमैः ॥ 23 ॥
सम्पूर्णां राक्षसैर्घोरैर्नागैर्भोगवतीमिव ।
अचिन्त्यां सुकृतां स्पष्टां कुबेराध्युषितां पुरा ॥ 24 ॥
दंष्ट्रिभिर्बहुभिः शूरैः शूलपट्टसपाणिभिः ।
रक्षितां राक्षसैर्घोरैर्गुहामाशीविषैरिव ॥ 25 ॥
तस्याश्च महतीं गुप्तिं सागरं च निरीक्ष्य सः ।
रावणं च रिपुं घोरं चिन्तयामास वानरः ॥ 26 ॥
आगत्यापीह हरयो भविष्यन्ति निरर्थकाः ।
न हि युद्धेन वै लङ्का शक्या जेतुं सुरैरपि ॥ 27 ॥
इमां तु विषमां दुर्गां लङ्कां रावणपालिताम् ।
प्राप्यापि स महाबाहुः किं करिष्यति राघवः ॥ 28 ॥
अवकाशो नसान्त्वस्य राक्षसेष्वभिगम्यते ।
न दानस्य न भेदस्य नैव युद्धस्य दृश्यते ॥ 29 ॥
चतुर्णामेव हि गतिर्वानराणां महात्मनाम् ।
वालिपुत्रस्य नीलस्य मम राज्ञश्च धीमतः ॥ 30 ॥
यावज्जानामि वैदेहीं यदि जीवति वा न वा ।
तत्रैव चिन्तयिष्यामि दृष्ट्वा तां जनकात्मजाम् ॥ 31 ॥
ततः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ।
गिरिशृङ्गे स्थितस्तस्मिन् रामस्याभ्युदये रतः ॥ 32 ॥
अनेन रूपेण मया न शक्या रक्षसां पुरी ।
प्रवेष्टुं राक्षसैर्गुप्ता क्रूरैर्बलसमन्वितैः ॥ 33 ॥
उग्रौजसो महावीर्या बलवन्तश्च राक्षसाः ।
वञ्चनीया मया सर्वे जानकीं परिमार्गता ॥ 34 ॥
लक्ष्यालक्ष्येण रूपेण रात्रौ लङ्का पुरी मया ।
प्रवेष्टुं प्राप्तकालं मे कृत्यं साधयितुं महत् ॥ 35 ॥
तां पुरीं तादृशीं दृष्ट्वा दुराधर्षां सुरासुरैः ।
हनुमान् चिन्तयामास विनिश्चित्य मुहुर्मुहुः ॥ 36 ॥
केनोपायेन पश्येयं मैथिलीं जनकात्मजाम् ।
अदृष्टो राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना ॥ 37 ॥
न विनश्येत्कथं कार्यं रामस्य विदितात्मनः ।
एकामेकश्च वश्येयं रहिते जनकात्मजाम् ॥ 38 ॥
भूताश्चार्था विपद्यन्ते देशकालविरोधिताः ।
विक्लबं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा ॥ 39 ॥
अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर्निश्चितापि न शोभते ।
घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः ॥ 40 ॥
न विनश्येत्कथं कार्यं वैक्लब्यं न कथं भवेत् ।
लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत् ॥ 41 ॥
मयि दृष्टे तु रक्षोभी रामस्य विदितात्मनः ।
भवेद्व्यर्थमिदं कार्यं रावणानर्थमिच्छतः ॥ 42 ॥
न हि शक्यं क्वचित् स्थातुमविज्ञातेन राक्षसैः ।
अपि राक्षसरूपेण किमुतान्येन केनचित् ॥ 43 ॥
वायुरप्यत्र नाज्ञातश्चरेदिति मतिर्मम ।
न ह्य स्त्यविदितं किञ्चिद्राक्षसानां बलीयसाम् ॥ 44 ॥
इहाहं यदि तिष्ठामि स्वेन रूपेण संवृतः ।
विनाशमुपयास्यामि भर्तुरर्थश्च हीयते ॥ 45 ॥
तदहं स्वेन रूपेण रजन्यां ह्रस्वतां गतः ।
लङ्कामभिपतिष्यामि राघवस्यार्थसिद्धये ॥ 46 ॥
रावणस्य पुरीं रात्रौ प्रविश्य सुदुरासदाम् ।
विचिन्वन् भवनं सर्वं द्रक्ष्यामि जनकात्मजाम् ॥ 47 ॥
इति सञ्चिन्त्य हनुमान् सूर्यस्यास्तमयं कपिः ।
आचकाङ्क्षे तदा वीरो वैदेह्या दर्शनोत्सुकः ॥ 48 ॥
सूर्ये चास्तं गते रात्रौ देहं सङ्क्षिप्य मारुतिः ।
पृषदंशकमात्रः सन् बभूवाद्भुतदर्शनः ॥ 49 ॥
प्रदोषकाले हनुमांस्तूर्णमुत्प्लुत्य वीर्यवान् ।
प्रविवेश पुरीं रम्यां सुविभक्तमहापथाम् ॥ 50 ॥
प्रासादमालाविततां स्तम्भैः काञ्चनराजतैः ।
शातकुम्भमयैर्जालैर्गन्थर्वनगरोपमाम् ॥ 51 ॥
सप्तभौमाष्टभौमैश्च स ददर्श महापुरीम् ।
तलैः स्फाटिकसङ्कीर्णैः कार्तस्वरविभूषितैः ॥ 52 ॥
वैडूर्यमणिचित्रैश्च मुक्ताजालविभूषितैः ।
तलैः शुशुभिरे तानि भवनान्यत्र रक्षसाम् ॥ 53 ॥
काञ्चनानि च चित्राणि तोरणानि च रक्षसाम् ।
लङ्कामुद्योतयामासुः सर्वतः समलङ्कृताम् ॥ 54 ॥
अचिन्त्यामद्भुताकारां दृष्टवा लङ्कां महाकपिः ।
आसीद्विषण्णो हृष्टश्च वैदेह्या दर्शनोत्सुकः ॥ 55 ॥
स पाण्डुराविद्धविमानमालिनीं महार्हजाम्बूनदजालतोरणाम् ।
यशस्विनीं रावणबाहुपालितां क्षपाचरैर्भीमबलैः समावृताम् ॥ 56 ॥
चन्द्रोऽपि साचिव्यमिवास्य कुर्वंस्तारागणैर्मध्यगतो विराजन् ।
ज्योत्स्नावितानेन वितत्य लोक मुत्तिष्ठते नैकसहस्ररश्मिः ॥ 57 ॥
शङ्खप्रभं क्षीरमृणालवर्ण मुद्गच्छमानं व्यवभासमानम् ।
ददर्श चन्द्रं स हरिप्रवीरः पोप्लूयमानं सरसीव हंसम् ॥ 58 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्वितीयस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha dvitīyassargaḥ |
sa sāgaramanādṛṣyamatikramya mahābalaḥ |
trikūṭaśikhare laṅkāṃ sthitāṃ svastho dadarśa ha || 1 ||
tataḥ pādapamuktena puṣpavarṣeṇa vīryavān |
abhivṛṣṭaḥ sthitastatra babhau puṣpamayo yathā || 2 ||
yojanānāṃ śataṃ śrīmāṃstīrtvāpyuttamavikramaḥ |
aniḥśvasan kapistatra na glānimadhigacchati || 3 ||
śatānyahaṃ yojanānāṃ krameyaṃ subahūnyapi |
kiṃ punaḥ sāgarasyāntaṃ saṅkhyātaṃ śatayojanam || 4 ||
sa tu vīryavatāṃ śreṣṭhaḥ plavatāmapi cottamaḥ |
jagāma vegavān laṅkāṃ laṅghayitvā mahodadhim || 5 ||
śādvalāni ca nīlāni gandhavanti vanāni ca |
gaṇḍavanti ca madhyena jagāma nagavanti ca || 6 ||
śailāṃśca tarusañchannān vanārājīśca puṣpitāḥ |
abhicakrāma tejasvī hanumān plavagarṣabhaḥ || 7 ||
sa tasminnacale tiṣṭhanvanānyupavanāni ca |
sa nagāgre ca tāṃ laṅkāṃ dadarśa pavanātmajaḥ || 8 ||
saralān karṇikārāṃśca kharjūrāṃśca supuṣpitān |
priyālūnmuculindāṃśca kuṭajān ketakānapi || 9 ||
priyaṃṅgūn gandhapūrṇāṃśca nīpān saptacchadāṃstathā |
āsanān kovidārāṃśca karavīrāṃśca puṣpitān || 10 ||
puṣpabhāranibaddhāṃśca tathā mukulitānapi |
pādapān vihagākīrṇān pavanādhūtamastakān || 11 ||
haṃsakāraṇḍavākīrṇā vāpīḥ padmotmalāyutāḥ |
ākrīḍān vividhān ramyāvan vividhāṃśca jalāśayān || 12 ||
santatān vividhairvṛkṣaiḥ sarvartuphalapuṣpitaiḥ |
udyānāni ca ramyāṇi dadarśa kapikuñjaraḥ || 13 ||
samāsādya ca lakṣmīvān laṅkāṃ rāvaṇapālitām |
parikhābhiḥ sapadmābhiḥ sotpalābhiralaṅkṛtām || 14 ||
sītāpaharaṇārthena rāvaṇena surakṣitām |
samantādvicaradbhiśca rākṣasairugradhanvibhiḥ || 15 ||
kāñcanenāvṛtāṃ ramyāṃ prākāreṇa mahāpurīm |
gṛhaiśca grahasaṅkāśaiḥ śāradāmbudasannibhaiḥ || 16 ||
pāṇḍurābhiḥ pratolībhiruccābhirabhisaṃvṛtām |
aṭṭālakaśatākīrṇāṃ patākādhvajamālinīm || 17 ||
toraṇaiḥ kāñcanairdivyairlatāpaṅtkivicitritaiḥ |
dadarśa hanumān laṅkāṃ divi devapurīṃ yathā || 18 ||
girimūrdhniṃ sthitāṃ laṅkāṃ pāṇḍurairbhavanaiḥ śubhaiḥ |
dadarśa sa kapiśreṣṭhaḥ puramākāśagaṃ yathā || 19 ||
pālitāṃ rākṣasendreṇa nirmitāṃ viśvakarmaṇā |
plavamānamivākāśe dadarśa hanumān purīm || 20 ||
vapraprākārajaghanāṃ vipulāmbunavāmbarām |
śataghnīśūlakeśāntāmaṭṭālakavataṃsakām || 21 ||
manaseva kṛtāṃ laṅkāṃ nirmitāṃ viśvakarmaṇā |
dvāramuttaramāsādya cintayāmāsa vānaraḥ || 22 ||
kailāsaśikharaprakhyāmālikhantīmivāmbaram |
ḍīyamānāmivākāśamucchritairbhavanottamaiḥ || 23 ||
sampūrṇāṃ rākṣasairghorairnāgairbhogavatīmiva |
acintyāṃ sukṛtāṃ spaṣṭāṃ kuberādhyuṣitāṃ purā || 24 ||
daṃṣṭribhirbahubhiḥ śūraiḥ śūlapaṭṭasapāṇibhiḥ |
rakṣitāṃ rākṣasairghorairguhāmāśīviṣairiva || 25 ||
tasyāśca mahatīṃ guptiṃ sāgaraṃ ca nirīkṣya saḥ |
rāvaṇaṃ ca ripuṃ ghoraṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 26 ||
āgatyāpīha harayo bhaviṣyanti nirarthakāḥ |
na hi yuddhena vai laṅkā śakyā jetuṃ surairapi || 27 ||
imāṃ tu viṣamāṃ durgāṃ laṅkāṃ rāvaṇapālitām |
prāpyāpi sa mahābāhuḥ kiṃ kariṣyati rāghavaḥ || 28 ||
avakāśo nasāntvasya rākṣaseṣvabhigamyate |
na dānasya na bhedasya naiva yuddhasya dṛśyate || 29 ||
caturṇāmeva hi gatirvānarāṇāṃ mahātmanām |
vāliputrasya nīlasya mama rājñaśca dhīmataḥ || 30 ||
yāvajjānāmi vaidehīṃ yadi jīvati vā na vā |
tatraiva cintayiṣyāmi dṛṣṭvā tāṃ janakātmajām || 31 ||
tataḥ sa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ |
giriśṛṅge sthitastasmin rāmasyābhyudaye rataḥ || 32 ||
anena rūpeṇa mayā na śakyā rakṣasāṃ purī |
praveṣṭuṃ rākṣasairguptā krūrairbalasamanvitaiḥ || 33 ||
ugraujaso mahāvīryā balavantaśca rākṣasāḥ |
vañcanīyā mayā sarve jānakīṃ parimārgatā || 34 ||
lakṣyālakṣyeṇa rūpeṇa rātrau laṅkā purī mayā |
praveṣṭuṃ prāptakālaṃ me kṛtyaṃ sādhayituṃ mahat || 35 ||
tāṃ purīṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā durādharṣāṃ surāsuraiḥ |
hanumān cintayāmāsa viniścitya muhurmuhuḥ || 36 ||
kenopāyena paśyeyaṃ maithilīṃ janakātmajām |
adṛṣṭo rākṣasendreṇa rāvaṇena durātmanā || 37 ||
na vinaśyetkathaṃ kāryaṃ rāmasya viditātmanaḥ |
ekāmekaśca vaśyeyaṃ rahite janakātmajām || 38 ||
bhūtāścārthā vipadyante deśakālavirodhitāḥ |
viklabaṃ dūtamāsādya tamaḥ sūryodaye yathā || 39 ||
arthānarthāntare buddhirniścitāpi na śobhate |
ghātayanti hi kāryāṇi dūtāḥ paṇḍitamāninaḥ || 40 ||
na vinaśyetkathaṃ kāryaṃ vaiklabyaṃ na kathaṃ bhavet |
laṅghanaṃ ca samudrasya kathaṃ nu na vṛthā bhavet || 41 ||
mayi dṛṣṭe tu rakṣobhī rāmasya viditātmanaḥ |
bhavedvyarthamidaṃ kāryaṃ rāvaṇānarthamicchataḥ || 42 ||
na hi śakyaṃ kvacit sthātumavijñātena rākṣasaiḥ |
api rākṣasarūpeṇa kimutānyena kenacit || 43 ||
vāyurapyatra nājñātaścarediti matirmama |
na hya styaviditaṃ kiñcidrākṣasānāṃ balīyasām || 44 ||
ihāhaṃ yadi tiṣṭhāmi svena rūpeṇa saṃvṛtaḥ |
vināśamupayāsyāmi bharturarthaśca hīyate || 45 ||
tadahaṃ svena rūpeṇa rajanyāṃ hrasvatāṃ gataḥ |
laṅkāmabhipatiṣyāmi rāghavasyārthasiddhaye || 46 ||
rāvaṇasya purīṃ rātrau praviśya sudurāsadām |
vicinvan bhavanaṃ sarvaṃ drakṣyāmi janakātmajām || 47 ||
iti sañcintya hanumān sūryasyāstamayaṃ kapiḥ |
ācakāṅkṣe tadā vīro vaidehyā darśanotsukaḥ || 48 ||
sūrye cāstaṃ gate rātrau dehaṃ saṅkṣipya mārutiḥ |
pṛṣadaṃśakamātraḥ san babhūvādbhutadarśanaḥ || 49 ||
pradoṣakāle hanumāṃstūrṇamutplutya vīryavān |
praviveśa purīṃ ramyāṃ suvibhaktamahāpathām || 50 ||
prāsādamālāvitatāṃ stambhaiḥ kāñcanarājataiḥ |
śātakumbhamayairjālairgantharvanagaropamām || 51 ||
saptabhaumāṣṭabhaumaiśca sa dadarśa mahāpurīm |
talaiḥ sphāṭikasaṅkīrṇaiḥ kārtasvaravibhūṣitaiḥ || 52 ||
vaiḍūryamaṇicitraiśca muktājālavibhūṣitaiḥ |
talaiḥ śuśubhire tāni bhavanānyatra rakṣasām || 53 ||
kāñcanāni ca citrāṇi toraṇāni ca rakṣasām |
laṅkāmudyotayāmāsuḥ sarvataḥ samalaṅkṛtām || 54 ||
acintyāmadbhutākārāṃ dṛṣṭavā laṅkāṃ mahākapiḥ |
āsīdviṣaṇṇo hṛṣṭaśca vaidehyā darśanotsukaḥ || 55 ||
sa pāṇḍurāviddhavimānamālinīṃ mahārhajāmbūnadajālatoraṇām |
yaśasvinīṃ rāvaṇabāhupālitāṃ kṣapācarairbhīmabalaiḥ samāvṛtām || 56 ||
candro'pi sācivyamivāsya kurvaṃstārāgaṇairmadhyagato virājan |
jyotsnāvitānena vitatya loka muttiṣṭhate naikasahasraraśmiḥ || 57 ||
śaṅkhaprabhaṃ kṣīramṛṇālavarṇa mudgacchamānaṃ vyavabhāsamānam |
dadarśa candraṃ sa haripravīraḥ poplūyamānaṃ sarasīva haṃsam || 58 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe dvitīyassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.