শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে সুন্দরকাণ্ডম্ ।
অথ দ্বিতীযস্সর্গঃ ।
স সাগরমনাদৃষ্যমতিক্রম্য মহাবলঃ ।
ত্রিকূটশিখরে লঙ্কাং স্থিতাং স্বস্থো দদর্শ হ ॥ 1 ॥
ততঃ পাদপমুক্তেন পুষ্পবর্ষেণ বীর্যবান্ ।
অভিবৃষ্টঃ স্থিতস্তত্র বভৌ পুষ্পমযো যথা ॥ 2 ॥
যোজনানাং শতং শ্রীমাংস্তীর্ত্বাপ্যুত্তমবিক্রমঃ ।
অনিঃশ্বসন্ কপিস্তত্র ন গ্লানিমধিগচ্ছতি ॥ 3 ॥
শতান্যহং যোজনানাং ক্রমেযং সুবহূন্যপি ।
কিং পুনঃ সাগরস্যান্তং সঙ্খ্যাতং শতযোজনম্ ॥ 4 ॥
স তু বীর্যবতাং শ্রেষ্ঠঃ প্লবতামপি চোত্তমঃ ।
জগাম বেগবান্ লঙ্কাং লঙ্ঘযিত্বা মহোদধিম্ ॥ 5 ॥
শাদ্বলানি চ নীলানি গন্ধবন্তি বনানি চ ।
গণ্ডবন্তি চ মধ্যেন জগাম নগবন্তি চ ॥ 6 ॥
শৈলাংশ্চ তরুসঞ্ছন্নান্ বনারাজীশ্চ পুষ্পিতাঃ ।
অভিচক্রাম তেজস্বী হনুমান্ প্লবগর্ষভঃ ॥ 7 ॥
স তস্মিন্নচলে তিষ্ঠন্বনান্যুপবনানি চ ।
স নগাগ্রে চ তাং লঙ্কাং দদর্শ পবনাত্মজঃ ॥ 8 ॥
সরলান্ কর্ণিকারাংশ্চ খর্জূরাংশ্চ সুপুষ্পিতান্ ।
প্রিযালূন্মুচুলিন্দাংশ্চ কুটজান্ কেতকানপি ॥ 9 ॥
প্রিযংঙ্গূন্ গন্ধপূর্ণাংশ্চ নীপান্ সপ্তচ্ছদাংস্তথা ।
আসনান্ কোবিদারাংশ্চ করবীরাংশ্চ পুষ্পিতান্ ॥ 10 ॥
পুষ্পভারনিবদ্ধাংশ্চ তথা মুকুলিতানপি ।
পাদপান্ বিহগাকীর্ণান্ পবনাধূতমস্তকান্ ॥ 11 ॥
হংসকারণ্ডবাকীর্ণা বাপীঃ পদ্মোত্মলাযুতাঃ ।
আক্রীডান্ বিবিধান্ রম্যাবন্ বিবিধাংশ্চ জলাশযান্ ॥ 12 ॥
সন্ততান্ বিবিধৈর্বৃক্ষৈঃ সর্বর্তুফলপুষ্পিতৈঃ ।
উদ্যানানি চ রম্যাণি দদর্শ কপিকুঞ্জরঃ ॥ 13 ॥
সমাসাদ্য চ লক্ষ্মীবান্ লঙ্কাং রাবণপালিতাম্ ।
পরিখাভিঃ সপদ্মাভিঃ সোত্পলাভিরলঙ্কৃতাম্ ॥ 14 ॥
সীতাপহরণার্থেন রাবণেন সুরক্ষিতাম্ ।
সমন্তাদ্বিচরদ্ভিশ্চ রাক্ষসৈরুগ্রধন্বিভিঃ ॥ 15 ॥
কাঞ্চনেনাবৃতাং রম্যাং প্রাকারেণ মহাপুরীম্ ।
গৃহৈশ্চ গ্রহসঙ্কাশৈঃ শারদাম্বুদসন্নিভৈঃ ॥ 16 ॥
পাণ্ডুরাভিঃ প্রতোলীভিরুচ্চাভিরভিসংবৃতাম্ ।
অট্টালকশতাকীর্ণাং পতাকাধ্বজমালিনীম্ ॥ 17 ॥
তোরণৈঃ কাঞ্চনৈর্দিব্যৈর্লতাপঙ্ত্কিবিচিত্রিতৈঃ ।
দদর্শ হনুমান্ লঙ্কাং দিবি দেবপুরীং যথা ॥ 18 ॥
গিরিমূর্ধ্নিং স্থিতাং লঙ্কাং পাণ্ডুরৈর্ভবনৈঃ শুভৈঃ ।
দদর্শ স কপিশ্রেষ্ঠঃ পুরমাকাশগং যথা ॥ 19 ॥
পালিতাং রাক্ষসেন্দ্রেণ নির্মিতাং বিশ্বকর্মণা ।
প্লবমানমিবাকাশে দদর্শ হনুমান্ পুরীম্ ॥ 20 ॥
বপ্রপ্রাকারজঘনাং বিপুলাম্বুনবাম্বরাম্ ।
শতঘ্নীশূলকেশান্তামট্টালকবতংসকাম্ ॥ 21 ॥
মনসেব কৃতাং লঙ্কাং নির্মিতাং বিশ্বকর্মণা ।
দ্বারমুত্তরমাসাদ্য চিন্তযামাস বানরঃ ॥ 22 ॥
কৈলাসশিখরপ্রখ্যামালিখন্তীমিবাম্বরম্ ।
ডীযমানামিবাকাশমুচ্ছ্রিতৈর্ভবনোত্তমৈঃ ॥ 23 ॥
সম্পূর্ণাং রাক্ষসৈর্ঘোরৈর্নাগৈর্ভোগবতীমিব ।
অচিন্ত্যাং সুকৃতাং স্পষ্টাং কুবেরাধ্যুষিতাং পুরা ॥ 24 ॥
দংষ্ট্রিভির্বহুভিঃ শূরৈঃ শূলপট্টসপাণিভিঃ ।
রক্ষিতাং রাক্ষসৈর্ঘোরৈর্গুহামাশীবিষৈরিব ॥ 25 ॥
তস্যাশ্চ মহতীং গুপ্তিং সাগরং চ নিরীক্ষ্য সঃ ।
রাবণং চ রিপুং ঘোরং চিন্তযামাস বানরঃ ॥ 26 ॥
আগত্যাপীহ হরযো ভবিষ্যন্তি নিরর্থকাঃ ।
ন হি যুদ্ধেন বৈ লঙ্কা শক্যা জেতুং সুরৈরপি ॥ 27 ॥
ইমাং তু বিষমাং দুর্গাং লঙ্কাং রাবণপালিতাম্ ।
প্রাপ্যাপি স মহাবাহুঃ কিং করিষ্যতি রাঘবঃ ॥ 28 ॥
অবকাশো নসান্ত্বস্য রাক্ষসেষ্বভিগম্যতে ।
ন দানস্য ন ভেদস্য নৈব যুদ্ধস্য দৃশ্যতে ॥ 29 ॥
চতুর্ণামেব হি গতির্বানরাণাং মহাত্মনাম্ ।
বালিপুত্রস্য নীলস্য মম রাজ্ঞশ্চ ধীমতঃ ॥ 30 ॥
যাবজ্জানামি বৈদেহীং যদি জীবতি বা ন বা ।
তত্রৈব চিন্তযিষ্যামি দৃষ্ট্বা তাং জনকাত্মজাম্ ॥ 31 ॥
ততঃ স চিন্তযামাস মুহূর্তং কপিকুঞ্জরঃ ।
গিরিশৃঙ্গে স্থিতস্তস্মিন্ রামস্যাভ্যুদযে রতঃ ॥ 32 ॥
অনেন রূপেণ মযা ন শক্যা রক্ষসাং পুরী ।
প্রবেষ্টুং রাক্ষসৈর্গুপ্তা ক্রূরৈর্বলসমন্বিতৈঃ ॥ 33 ॥
উগ্রৌজসো মহাবীর্যা বলবন্তশ্চ রাক্ষসাঃ ।
বঞ্চনীযা মযা সর্বে জানকীং পরিমার্গতা ॥ 34 ॥
লক্ষ্যালক্ষ্যেণ রূপেণ রাত্রৌ লঙ্কা পুরী মযা ।
প্রবেষ্টুং প্রাপ্তকালং মে কৃত্যং সাধযিতুং মহত্ ॥ 35 ॥
তাং পুরীং তাদৃশীং দৃষ্ট্বা দুরাধর্ষাং সুরাসুরৈঃ ।
হনুমান্ চিন্তযামাস বিনিশ্চিত্য মুহুর্মুহুঃ ॥ 36 ॥
কেনোপাযেন পশ্যেযং মৈথিলীং জনকাত্মজাম্ ।
অদৃষ্টো রাক্ষসেন্দ্রেণ রাবণেন দুরাত্মনা ॥ 37 ॥
ন বিনশ্যেত্কথং কার্যং রামস্য বিদিতাত্মনঃ ।
একামেকশ্চ বশ্যেযং রহিতে জনকাত্মজাম্ ॥ 38 ॥
ভূতাশ্চার্থা বিপদ্যন্তে দেশকালবিরোধিতাঃ ।
বিক্লবং দূতমাসাদ্য তমঃ সূর্যোদযে যথা ॥ 39 ॥
অর্থানর্থান্তরে বুদ্ধির্নিশ্চিতাপি ন শোভতে ।
ঘাতযন্তি হি কার্যাণি দূতাঃ পণ্ডিতমানিনঃ ॥ 40 ॥
ন বিনশ্যেত্কথং কার্যং বৈক্লব্যং ন কথং ভবেত্ ।
লঙ্ঘনং চ সমুদ্রস্য কথং নু ন বৃথা ভবেত্ ॥ 41 ॥
মযি দৃষ্টে তু রক্ষোভী রামস্য বিদিতাত্মনঃ ।
ভবেদ্ব্যর্থমিদং কার্যং রাবণানর্থমিচ্ছতঃ ॥ 42 ॥
ন হি শক্যং ক্বচিত্ স্থাতুমবিজ্ঞাতেন রাক্ষসৈঃ ।
অপি রাক্ষসরূপেণ কিমুতান্যেন কেনচিত্ ॥ 43 ॥
বাযুরপ্যত্র নাজ্ঞাতশ্চরেদিতি মতির্মম ।
ন হ্য স্ত্যবিদিতং কিঞ্চিদ্রাক্ষসানাং বলীযসাম্ ॥ 44 ॥
ইহাহং যদি তিষ্ঠামি স্বেন রূপেণ সংবৃতঃ ।
বিনাশমুপযাস্যামি ভর্তুরর্থশ্চ হীযতে ॥ 45 ॥
তদহং স্বেন রূপেণ রজন্যাং হ্রস্বতাং গতঃ ।
লঙ্কামভিপতিষ্যামি রাঘবস্যার্থসিদ্ধযে ॥ 46 ॥
রাবণস্য পুরীং রাত্রৌ প্রবিশ্য সুদুরাসদাম্ ।
বিচিন্বন্ ভবনং সর্বং দ্রক্ষ্যামি জনকাত্মজাম্ ॥ 47 ॥
ইতি সঞ্চিন্ত্য হনুমান্ সূর্যস্যাস্তমযং কপিঃ ।
আচকাঙ্ক্ষে তদা বীরো বৈদেহ্যা দর্শনোত্সুকঃ ॥ 48 ॥
সূর্যে চাস্তং গতে রাত্রৌ দেহং সঙ্ক্ষিপ্য মারুতিঃ ।
পৃষদংশকমাত্রঃ সন্ বভূবাদ্ভুতদর্শনঃ ॥ 49 ॥
প্রদোষকালে হনুমাংস্তূর্ণমুত্প্লুত্য বীর্যবান্ ।
প্রবিবেশ পুরীং রম্যাং সুবিভক্তমহাপথাম্ ॥ 50 ॥
প্রাসাদমালাবিততাং স্তম্ভৈঃ কাঞ্চনরাজতৈঃ ।
শাতকুম্ভমযৈর্জালৈর্গন্থর্বনগরোপমাম্ ॥ 51 ॥
সপ্তভৌমাষ্টভৌমৈশ্চ স দদর্শ মহাপুরীম্ ।
তলৈঃ স্ফাটিকসঙ্কীর্ণৈঃ কার্তস্বরবিভূষিতৈঃ ॥ 52 ॥
বৈডূর্যমণিচিত্রৈশ্চ মুক্তাজালবিভূষিতৈঃ ।
তলৈঃ শুশুভিরে তানি ভবনান্যত্র রক্ষসাম্ ॥ 53 ॥
কাঞ্চনানি চ চিত্রাণি তোরণানি চ রক্ষসাম্ ।
লঙ্কামুদ্যোতযামাসুঃ সর্বতঃ সমলঙ্কৃতাম্ ॥ 54 ॥
অচিন্ত্যামদ্ভুতাকারাং দৃষ্টবা লঙ্কাং মহাকপিঃ ।
আসীদ্বিষণ্ণো হৃষ্টশ্চ বৈদেহ্যা দর্শনোত্সুকঃ ॥ 55 ॥
স পাণ্ডুরাবিদ্ধবিমানমালিনীং মহার্হজাম্বূনদজালতোরণাম্ ।
যশস্বিনীং রাবণবাহুপালিতাং ক্ষপাচরৈর্ভীমবলৈঃ সমাবৃতাম্ ॥ 56 ॥
চন্দ্রোঽপি সাচিব্যমিবাস্য কুর্বংস্তারাগণৈর্মধ্যগতো বিরাজন্ ।
জ্যোত্স্নাবিতানেন বিতত্য লোক মুত্তিষ্ঠতে নৈকসহস্ররশ্মিঃ ॥ 57 ॥
শঙ্খপ্রভং ক্ষীরমৃণালবর্ণ মুদ্গচ্ছমানং ব্যবভাসমানম্ ।
দদর্শ চন্দ্রং স হরিপ্রবীরঃ পোপ্লূযমানং সরসীব হংসম্ ॥ 58 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে সুন্দরকাণ্ডে দ্বিতীযস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha dvitīyassargaḥ |
sa sāgaramanādṛṣyamatikramya mahābalaḥ |
trikūṭaśikhare laṅkāṃ sthitāṃ svastho dadarśa ha || 1 ||
tataḥ pādapamuktena puṣpavarṣeṇa vīryavān |
abhivṛṣṭaḥ sthitastatra babhau puṣpamayo yathā || 2 ||
yojanānāṃ śataṃ śrīmāṃstīrtvāpyuttamavikramaḥ |
aniḥśvasan kapistatra na glānimadhigacchati || 3 ||
śatānyahaṃ yojanānāṃ krameyaṃ subahūnyapi |
kiṃ punaḥ sāgarasyāntaṃ saṅkhyātaṃ śatayojanam || 4 ||
sa tu vīryavatāṃ śreṣṭhaḥ plavatāmapi cottamaḥ |
jagāma vegavān laṅkāṃ laṅghayitvā mahodadhim || 5 ||
śādvalāni ca nīlāni gandhavanti vanāni ca |
gaṇḍavanti ca madhyena jagāma nagavanti ca || 6 ||
śailāṃśca tarusañchannān vanārājīśca puṣpitāḥ |
abhicakrāma tejasvī hanumān plavagarṣabhaḥ || 7 ||
sa tasminnacale tiṣṭhanvanānyupavanāni ca |
sa nagāgre ca tāṃ laṅkāṃ dadarśa pavanātmajaḥ || 8 ||
saralān karṇikārāṃśca kharjūrāṃśca supuṣpitān |
priyālūnmuculindāṃśca kuṭajān ketakānapi || 9 ||
priyaṃṅgūn gandhapūrṇāṃśca nīpān saptacchadāṃstathā |
āsanān kovidārāṃśca karavīrāṃśca puṣpitān || 10 ||
puṣpabhāranibaddhāṃśca tathā mukulitānapi |
pādapān vihagākīrṇān pavanādhūtamastakān || 11 ||
haṃsakāraṇḍavākīrṇā vāpīḥ padmotmalāyutāḥ |
ākrīḍān vividhān ramyāvan vividhāṃśca jalāśayān || 12 ||
santatān vividhairvṛkṣaiḥ sarvartuphalapuṣpitaiḥ |
udyānāni ca ramyāṇi dadarśa kapikuñjaraḥ || 13 ||
samāsādya ca lakṣmīvān laṅkāṃ rāvaṇapālitām |
parikhābhiḥ sapadmābhiḥ sotpalābhiralaṅkṛtām || 14 ||
sītāpaharaṇārthena rāvaṇena surakṣitām |
samantādvicaradbhiśca rākṣasairugradhanvibhiḥ || 15 ||
kāñcanenāvṛtāṃ ramyāṃ prākāreṇa mahāpurīm |
gṛhaiśca grahasaṅkāśaiḥ śāradāmbudasannibhaiḥ || 16 ||
pāṇḍurābhiḥ pratolībhiruccābhirabhisaṃvṛtām |
aṭṭālakaśatākīrṇāṃ patākādhvajamālinīm || 17 ||
toraṇaiḥ kāñcanairdivyairlatāpaṅtkivicitritaiḥ |
dadarśa hanumān laṅkāṃ divi devapurīṃ yathā || 18 ||
girimūrdhniṃ sthitāṃ laṅkāṃ pāṇḍurairbhavanaiḥ śubhaiḥ |
dadarśa sa kapiśreṣṭhaḥ puramākāśagaṃ yathā || 19 ||
pālitāṃ rākṣasendreṇa nirmitāṃ viśvakarmaṇā |
plavamānamivākāśe dadarśa hanumān purīm || 20 ||
vapraprākārajaghanāṃ vipulāmbunavāmbarām |
śataghnīśūlakeśāntāmaṭṭālakavataṃsakām || 21 ||
manaseva kṛtāṃ laṅkāṃ nirmitāṃ viśvakarmaṇā |
dvāramuttaramāsādya cintayāmāsa vānaraḥ || 22 ||
kailāsaśikharaprakhyāmālikhantīmivāmbaram |
ḍīyamānāmivākāśamucchritairbhavanottamaiḥ || 23 ||
sampūrṇāṃ rākṣasairghorairnāgairbhogavatīmiva |
acintyāṃ sukṛtāṃ spaṣṭāṃ kuberādhyuṣitāṃ purā || 24 ||
daṃṣṭribhirbahubhiḥ śūraiḥ śūlapaṭṭasapāṇibhiḥ |
rakṣitāṃ rākṣasairghorairguhāmāśīviṣairiva || 25 ||
tasyāśca mahatīṃ guptiṃ sāgaraṃ ca nirīkṣya saḥ |
rāvaṇaṃ ca ripuṃ ghoraṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 26 ||
āgatyāpīha harayo bhaviṣyanti nirarthakāḥ |
na hi yuddhena vai laṅkā śakyā jetuṃ surairapi || 27 ||
imāṃ tu viṣamāṃ durgāṃ laṅkāṃ rāvaṇapālitām |
prāpyāpi sa mahābāhuḥ kiṃ kariṣyati rāghavaḥ || 28 ||
avakāśo nasāntvasya rākṣaseṣvabhigamyate |
na dānasya na bhedasya naiva yuddhasya dṛśyate || 29 ||
caturṇāmeva hi gatirvānarāṇāṃ mahātmanām |
vāliputrasya nīlasya mama rājñaśca dhīmataḥ || 30 ||
yāvajjānāmi vaidehīṃ yadi jīvati vā na vā |
tatraiva cintayiṣyāmi dṛṣṭvā tāṃ janakātmajām || 31 ||
tataḥ sa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ |
giriśṛṅge sthitastasmin rāmasyābhyudaye rataḥ || 32 ||
anena rūpeṇa mayā na śakyā rakṣasāṃ purī |
praveṣṭuṃ rākṣasairguptā krūrairbalasamanvitaiḥ || 33 ||
ugraujaso mahāvīryā balavantaśca rākṣasāḥ |
vañcanīyā mayā sarve jānakīṃ parimārgatā || 34 ||
lakṣyālakṣyeṇa rūpeṇa rātrau laṅkā purī mayā |
praveṣṭuṃ prāptakālaṃ me kṛtyaṃ sādhayituṃ mahat || 35 ||
tāṃ purīṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā durādharṣāṃ surāsuraiḥ |
hanumān cintayāmāsa viniścitya muhurmuhuḥ || 36 ||
kenopāyena paśyeyaṃ maithilīṃ janakātmajām |
adṛṣṭo rākṣasendreṇa rāvaṇena durātmanā || 37 ||
na vinaśyetkathaṃ kāryaṃ rāmasya viditātmanaḥ |
ekāmekaśca vaśyeyaṃ rahite janakātmajām || 38 ||
bhūtāścārthā vipadyante deśakālavirodhitāḥ |
viklabaṃ dūtamāsādya tamaḥ sūryodaye yathā || 39 ||
arthānarthāntare buddhirniścitāpi na śobhate |
ghātayanti hi kāryāṇi dūtāḥ paṇḍitamāninaḥ || 40 ||
na vinaśyetkathaṃ kāryaṃ vaiklabyaṃ na kathaṃ bhavet |
laṅghanaṃ ca samudrasya kathaṃ nu na vṛthā bhavet || 41 ||
mayi dṛṣṭe tu rakṣobhī rāmasya viditātmanaḥ |
bhavedvyarthamidaṃ kāryaṃ rāvaṇānarthamicchataḥ || 42 ||
na hi śakyaṃ kvacit sthātumavijñātena rākṣasaiḥ |
api rākṣasarūpeṇa kimutānyena kenacit || 43 ||
vāyurapyatra nājñātaścarediti matirmama |
na hya styaviditaṃ kiñcidrākṣasānāṃ balīyasām || 44 ||
ihāhaṃ yadi tiṣṭhāmi svena rūpeṇa saṃvṛtaḥ |
vināśamupayāsyāmi bharturarthaśca hīyate || 45 ||
tadahaṃ svena rūpeṇa rajanyāṃ hrasvatāṃ gataḥ |
laṅkāmabhipatiṣyāmi rāghavasyārthasiddhaye || 46 ||
rāvaṇasya purīṃ rātrau praviśya sudurāsadām |
vicinvan bhavanaṃ sarvaṃ drakṣyāmi janakātmajām || 47 ||
iti sañcintya hanumān sūryasyāstamayaṃ kapiḥ |
ācakāṅkṣe tadā vīro vaidehyā darśanotsukaḥ || 48 ||
sūrye cāstaṃ gate rātrau dehaṃ saṅkṣipya mārutiḥ |
pṛṣadaṃśakamātraḥ san babhūvādbhutadarśanaḥ || 49 ||
pradoṣakāle hanumāṃstūrṇamutplutya vīryavān |
praviveśa purīṃ ramyāṃ suvibhaktamahāpathām || 50 ||
prāsādamālāvitatāṃ stambhaiḥ kāñcanarājataiḥ |
śātakumbhamayairjālairgantharvanagaropamām || 51 ||
saptabhaumāṣṭabhaumaiśca sa dadarśa mahāpurīm |
talaiḥ sphāṭikasaṅkīrṇaiḥ kārtasvaravibhūṣitaiḥ || 52 ||
vaiḍūryamaṇicitraiśca muktājālavibhūṣitaiḥ |
talaiḥ śuśubhire tāni bhavanānyatra rakṣasām || 53 ||
kāñcanāni ca citrāṇi toraṇāni ca rakṣasām |
laṅkāmudyotayāmāsuḥ sarvataḥ samalaṅkṛtām || 54 ||
acintyāmadbhutākārāṃ dṛṣṭavā laṅkāṃ mahākapiḥ |
āsīdviṣaṇṇo hṛṣṭaśca vaidehyā darśanotsukaḥ || 55 ||
sa pāṇḍurāviddhavimānamālinīṃ mahārhajāmbūnadajālatoraṇām |
yaśasvinīṃ rāvaṇabāhupālitāṃ kṣapācarairbhīmabalaiḥ samāvṛtām || 56 ||
candro'pi sācivyamivāsya kurvaṃstārāgaṇairmadhyagato virājan |
jyotsnāvitānena vitatya loka muttiṣṭhate naikasahasraraśmiḥ || 57 ||
śaṅkhaprabhaṃ kṣīramṛṇālavarṇa mudgacchamānaṃ vyavabhāsamānam |
dadarśa candraṃ sa haripravīraḥ poplūyamānaṃ sarasīva haṃsam || 58 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe dvitīyassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ द्वितीयस्सर्गः ।
स सागरमनादृष्यमतिक्रम्य महाबलः ।
त्रिकूटशिखरे लङ्कां स्थितां स्वस्थो ददर्श ह ॥ 1 ॥
ततः पादपमुक्तेन पुष्पवर्षेण वीर्यवान् ।
अभिवृष्टः स्थितस्तत्र बभौ पुष्पमयो यथा ॥ 2 ॥
योजनानां शतं श्रीमांस्तीर्त्वाप्युत्तमविक्रमः ।
अनिःश्वसन् कपिस्तत्र न ग्लानिमधिगच्छति ॥ 3 ॥
शतान्यहं योजनानां क्रमेयं सुबहून्यपि ।
किं पुनः सागरस्यान्तं सङ्ख्यातं शतयोजनम् ॥ 4 ॥
स तु वीर्यवतां श्रेष्ठः प्लवतामपि चोत्तमः ।
जगाम वेगवान् लङ्कां लङ्घयित्वा महोदधिम् ॥ 5 ॥
शाद्वलानि च नीलानि गन्धवन्ति वनानि च ।
गण्डवन्ति च मध्येन जगाम नगवन्ति च ॥ 6 ॥
शैलांश्च तरुसञ्छन्नान् वनाराजीश्च पुष्पिताः ।
अभिचक्राम तेजस्वी हनुमान् प्लवगर्षभः ॥ 7 ॥
स तस्मिन्नचले तिष्ठन्वनान्युपवनानि च ।
स नगाग्रे च तां लङ्कां ददर्श पवनात्मजः ॥ 8 ॥
सरलान् कर्णिकारांश्च खर्जूरांश्च सुपुष्पितान् ।
प्रियालून्मुचुलिन्दांश्च कुटजान् केतकानपि ॥ 9 ॥
प्रियंङ्गून् गन्धपूर्णांश्च नीपान् सप्तच्छदांस्तथा ।
आसनान् कोविदारांश्च करवीरांश्च पुष्पितान् ॥ 10 ॥
पुष्पभारनिबद्धांश्च तथा मुकुलितानपि ।
पादपान् विहगाकीर्णान् पवनाधूतमस्तकान् ॥ 11 ॥
हंसकारण्डवाकीर्णा वापीः पद्मोत्मलायुताः ।
आक्रीडान् विविधान् रम्यावन् विविधांश्च जलाशयान् ॥ 12 ॥
सन्ततान् विविधैर्वृक्षैः सर्वर्तुफलपुष्पितैः ।
उद्यानानि च रम्याणि ददर्श कपिकुञ्जरः ॥ 13 ॥
समासाद्य च लक्ष्मीवान् लङ्कां रावणपालिताम् ।
परिखाभिः सपद्माभिः सोत्पलाभिरलङ्कृताम् ॥ 14 ॥
सीतापहरणार्थेन रावणेन सुरक्षिताम् ।
समन्ताद्विचरद्भिश्च राक्षसैरुग्रधन्विभिः ॥ 15 ॥
काञ्चनेनावृतां रम्यां प्राकारेण महापुरीम् ।
गृहैश्च ग्रहसङ्काशैः शारदाम्बुदसन्निभैः ॥ 16 ॥
पाण्डुराभिः प्रतोलीभिरुच्चाभिरभिसंवृताम् ।
अट्टालकशताकीर्णां पताकाध्वजमालिनीम् ॥ 17 ॥
तोरणैः काञ्चनैर्दिव्यैर्लतापङ्त्किविचित्रितैः ।
ददर्श हनुमान् लङ्कां दिवि देवपुरीं यथा ॥ 18 ॥
गिरिमूर्ध्निं स्थितां लङ्कां पाण्डुरैर्भवनैः शुभैः ।
ददर्श स कपिश्रेष्ठः पुरमाकाशगं यथा ॥ 19 ॥
पालितां राक्षसेन्द्रेण निर्मितां विश्वकर्मणा ।
प्लवमानमिवाकाशे ददर्श हनुमान् पुरीम् ॥ 20 ॥
वप्रप्राकारजघनां विपुलाम्बुनवाम्बराम् ।
शतघ्नीशूलकेशान्तामट्टालकवतंसकाम् ॥ 21 ॥
मनसेव कृतां लङ्कां निर्मितां विश्वकर्मणा ।
द्वारमुत्तरमासाद्य चिन्तयामास वानरः ॥ 22 ॥
कैलासशिखरप्रख्यामालिखन्तीमिवाम्बरम् ।
डीयमानामिवाकाशमुच्छ्रितैर्भवनोत्तमैः ॥ 23 ॥
सम्पूर्णां राक्षसैर्घोरैर्नागैर्भोगवतीमिव ।
अचिन्त्यां सुकृतां स्पष्टां कुबेराध्युषितां पुरा ॥ 24 ॥
दंष्ट्रिभिर्बहुभिः शूरैः शूलपट्टसपाणिभिः ।
रक्षितां राक्षसैर्घोरैर्गुहामाशीविषैरिव ॥ 25 ॥
तस्याश्च महतीं गुप्तिं सागरं च निरीक्ष्य सः ।
रावणं च रिपुं घोरं चिन्तयामास वानरः ॥ 26 ॥
आगत्यापीह हरयो भविष्यन्ति निरर्थकाः ।
न हि युद्धेन वै लङ्का शक्या जेतुं सुरैरपि ॥ 27 ॥
इमां तु विषमां दुर्गां लङ्कां रावणपालिताम् ।
प्राप्यापि स महाबाहुः किं करिष्यति राघवः ॥ 28 ॥
अवकाशो नसान्त्वस्य राक्षसेष्वभिगम्यते ।
न दानस्य न भेदस्य नैव युद्धस्य दृश्यते ॥ 29 ॥
चतुर्णामेव हि गतिर्वानराणां महात्मनाम् ।
वालिपुत्रस्य नीलस्य मम राज्ञश्च धीमतः ॥ 30 ॥
यावज्जानामि वैदेहीं यदि जीवति वा न वा ।
तत्रैव चिन्तयिष्यामि दृष्ट्वा तां जनकात्मजाम् ॥ 31 ॥
ततः स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ।
गिरिशृङ्गे स्थितस्तस्मिन् रामस्याभ्युदये रतः ॥ 32 ॥
अनेन रूपेण मया न शक्या रक्षसां पुरी ।
प्रवेष्टुं राक्षसैर्गुप्ता क्रूरैर्बलसमन्वितैः ॥ 33 ॥
उग्रौजसो महावीर्या बलवन्तश्च राक्षसाः ।
वञ्चनीया मया सर्वे जानकीं परिमार्गता ॥ 34 ॥
लक्ष्यालक्ष्येण रूपेण रात्रौ लङ्का पुरी मया ।
प्रवेष्टुं प्राप्तकालं मे कृत्यं साधयितुं महत् ॥ 35 ॥
तां पुरीं तादृशीं दृष्ट्वा दुराधर्षां सुरासुरैः ।
हनुमान् चिन्तयामास विनिश्चित्य मुहुर्मुहुः ॥ 36 ॥
केनोपायेन पश्येयं मैथिलीं जनकात्मजाम् ।
अदृष्टो राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना ॥ 37 ॥
न विनश्येत्कथं कार्यं रामस्य विदितात्मनः ।
एकामेकश्च वश्येयं रहिते जनकात्मजाम् ॥ 38 ॥
भूताश्चार्था विपद्यन्ते देशकालविरोधिताः ।
विक्लबं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा ॥ 39 ॥
अर्थानर्थान्तरे बुद्धिर्निश्चितापि न शोभते ।
घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः ॥ 40 ॥
न विनश्येत्कथं कार्यं वैक्लब्यं न कथं भवेत् ।
लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत् ॥ 41 ॥
मयि दृष्टे तु रक्षोभी रामस्य विदितात्मनः ।
भवेद्व्यर्थमिदं कार्यं रावणानर्थमिच्छतः ॥ 42 ॥
न हि शक्यं क्वचित् स्थातुमविज्ञातेन राक्षसैः ।
अपि राक्षसरूपेण किमुतान्येन केनचित् ॥ 43 ॥
वायुरप्यत्र नाज्ञातश्चरेदिति मतिर्मम ।
न ह्य स्त्यविदितं किञ्चिद्राक्षसानां बलीयसाम् ॥ 44 ॥
इहाहं यदि तिष्ठामि स्वेन रूपेण संवृतः ।
विनाशमुपयास्यामि भर्तुरर्थश्च हीयते ॥ 45 ॥
तदहं स्वेन रूपेण रजन्यां ह्रस्वतां गतः ।
लङ्कामभिपतिष्यामि राघवस्यार्थसिद्धये ॥ 46 ॥
रावणस्य पुरीं रात्रौ प्रविश्य सुदुरासदाम् ।
विचिन्वन् भवनं सर्वं द्रक्ष्यामि जनकात्मजाम् ॥ 47 ॥
इति सञ्चिन्त्य हनुमान् सूर्यस्यास्तमयं कपिः ।
आचकाङ्क्षे तदा वीरो वैदेह्या दर्शनोत्सुकः ॥ 48 ॥
सूर्ये चास्तं गते रात्रौ देहं सङ्क्षिप्य मारुतिः ।
पृषदंशकमात्रः सन् बभूवाद्भुतदर्शनः ॥ 49 ॥
प्रदोषकाले हनुमांस्तूर्णमुत्प्लुत्य वीर्यवान् ।
प्रविवेश पुरीं रम्यां सुविभक्तमहापथाम् ॥ 50 ॥
प्रासादमालाविततां स्तम्भैः काञ्चनराजतैः ।
शातकुम्भमयैर्जालैर्गन्थर्वनगरोपमाम् ॥ 51 ॥
सप्तभौमाष्टभौमैश्च स ददर्श महापुरीम् ।
तलैः स्फाटिकसङ्कीर्णैः कार्तस्वरविभूषितैः ॥ 52 ॥
वैडूर्यमणिचित्रैश्च मुक्ताजालविभूषितैः ।
तलैः शुशुभिरे तानि भवनान्यत्र रक्षसाम् ॥ 53 ॥
काञ्चनानि च चित्राणि तोरणानि च रक्षसाम् ।
लङ्कामुद्योतयामासुः सर्वतः समलङ्कृताम् ॥ 54 ॥
अचिन्त्यामद्भुताकारां दृष्टवा लङ्कां महाकपिः ।
आसीद्विषण्णो हृष्टश्च वैदेह्या दर्शनोत्सुकः ॥ 55 ॥
स पाण्डुराविद्धविमानमालिनीं महार्हजाम्बूनदजालतोरणाम् ।
यशस्विनीं रावणबाहुपालितां क्षपाचरैर्भीमबलैः समावृताम् ॥ 56 ॥
चन्द्रोऽपि साचिव्यमिवास्य कुर्वंस्तारागणैर्मध्यगतो विराजन् ।
ज्योत्स्नावितानेन वितत्य लोक मुत्तिष्ठते नैकसहस्ररश्मिः ॥ 57 ॥
शङ्खप्रभं क्षीरमृणालवर्ण मुद्गच्छमानं व्यवभासमानम् ।
ददर्श चन्द्रं स हरिप्रवीरः पोप्लूयमानं सरसीव हंसम् ॥ 58 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे द्वितीयस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha dvitīyassargaḥ |
sa sāgaramanādṛṣyamatikramya mahābalaḥ |
trikūṭaśikhare laṅkāṃ sthitāṃ svastho dadarśa ha || 1 ||
tataḥ pādapamuktena puṣpavarṣeṇa vīryavān |
abhivṛṣṭaḥ sthitastatra babhau puṣpamayo yathā || 2 ||
yojanānāṃ śataṃ śrīmāṃstīrtvāpyuttamavikramaḥ |
aniḥśvasan kapistatra na glānimadhigacchati || 3 ||
śatānyahaṃ yojanānāṃ krameyaṃ subahūnyapi |
kiṃ punaḥ sāgarasyāntaṃ saṅkhyātaṃ śatayojanam || 4 ||
sa tu vīryavatāṃ śreṣṭhaḥ plavatāmapi cottamaḥ |
jagāma vegavān laṅkāṃ laṅghayitvā mahodadhim || 5 ||
śādvalāni ca nīlāni gandhavanti vanāni ca |
gaṇḍavanti ca madhyena jagāma nagavanti ca || 6 ||
śailāṃśca tarusañchannān vanārājīśca puṣpitāḥ |
abhicakrāma tejasvī hanumān plavagarṣabhaḥ || 7 ||
sa tasminnacale tiṣṭhanvanānyupavanāni ca |
sa nagāgre ca tāṃ laṅkāṃ dadarśa pavanātmajaḥ || 8 ||
saralān karṇikārāṃśca kharjūrāṃśca supuṣpitān |
priyālūnmuculindāṃśca kuṭajān ketakānapi || 9 ||
priyaṃṅgūn gandhapūrṇāṃśca nīpān saptacchadāṃstathā |
āsanān kovidārāṃśca karavīrāṃśca puṣpitān || 10 ||
puṣpabhāranibaddhāṃśca tathā mukulitānapi |
pādapān vihagākīrṇān pavanādhūtamastakān || 11 ||
haṃsakāraṇḍavākīrṇā vāpīḥ padmotmalāyutāḥ |
ākrīḍān vividhān ramyāvan vividhāṃśca jalāśayān || 12 ||
santatān vividhairvṛkṣaiḥ sarvartuphalapuṣpitaiḥ |
udyānāni ca ramyāṇi dadarśa kapikuñjaraḥ || 13 ||
samāsādya ca lakṣmīvān laṅkāṃ rāvaṇapālitām |
parikhābhiḥ sapadmābhiḥ sotpalābhiralaṅkṛtām || 14 ||
sītāpaharaṇārthena rāvaṇena surakṣitām |
samantādvicaradbhiśca rākṣasairugradhanvibhiḥ || 15 ||
kāñcanenāvṛtāṃ ramyāṃ prākāreṇa mahāpurīm |
gṛhaiśca grahasaṅkāśaiḥ śāradāmbudasannibhaiḥ || 16 ||
pāṇḍurābhiḥ pratolībhiruccābhirabhisaṃvṛtām |
aṭṭālakaśatākīrṇāṃ patākādhvajamālinīm || 17 ||
toraṇaiḥ kāñcanairdivyairlatāpaṅtkivicitritaiḥ |
dadarśa hanumān laṅkāṃ divi devapurīṃ yathā || 18 ||
girimūrdhniṃ sthitāṃ laṅkāṃ pāṇḍurairbhavanaiḥ śubhaiḥ |
dadarśa sa kapiśreṣṭhaḥ puramākāśagaṃ yathā || 19 ||
pālitāṃ rākṣasendreṇa nirmitāṃ viśvakarmaṇā |
plavamānamivākāśe dadarśa hanumān purīm || 20 ||
vapraprākārajaghanāṃ vipulāmbunavāmbarām |
śataghnīśūlakeśāntāmaṭṭālakavataṃsakām || 21 ||
manaseva kṛtāṃ laṅkāṃ nirmitāṃ viśvakarmaṇā |
dvāramuttaramāsādya cintayāmāsa vānaraḥ || 22 ||
kailāsaśikharaprakhyāmālikhantīmivāmbaram |
ḍīyamānāmivākāśamucchritairbhavanottamaiḥ || 23 ||
sampūrṇāṃ rākṣasairghorairnāgairbhogavatīmiva |
acintyāṃ sukṛtāṃ spaṣṭāṃ kuberādhyuṣitāṃ purā || 24 ||
daṃṣṭribhirbahubhiḥ śūraiḥ śūlapaṭṭasapāṇibhiḥ |
rakṣitāṃ rākṣasairghorairguhāmāśīviṣairiva || 25 ||
tasyāśca mahatīṃ guptiṃ sāgaraṃ ca nirīkṣya saḥ |
rāvaṇaṃ ca ripuṃ ghoraṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 26 ||
āgatyāpīha harayo bhaviṣyanti nirarthakāḥ |
na hi yuddhena vai laṅkā śakyā jetuṃ surairapi || 27 ||
imāṃ tu viṣamāṃ durgāṃ laṅkāṃ rāvaṇapālitām |
prāpyāpi sa mahābāhuḥ kiṃ kariṣyati rāghavaḥ || 28 ||
avakāśo nasāntvasya rākṣaseṣvabhigamyate |
na dānasya na bhedasya naiva yuddhasya dṛśyate || 29 ||
caturṇāmeva hi gatirvānarāṇāṃ mahātmanām |
vāliputrasya nīlasya mama rājñaśca dhīmataḥ || 30 ||
yāvajjānāmi vaidehīṃ yadi jīvati vā na vā |
tatraiva cintayiṣyāmi dṛṣṭvā tāṃ janakātmajām || 31 ||
tataḥ sa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ |
giriśṛṅge sthitastasmin rāmasyābhyudaye rataḥ || 32 ||
anena rūpeṇa mayā na śakyā rakṣasāṃ purī |
praveṣṭuṃ rākṣasairguptā krūrairbalasamanvitaiḥ || 33 ||
ugraujaso mahāvīryā balavantaśca rākṣasāḥ |
vañcanīyā mayā sarve jānakīṃ parimārgatā || 34 ||
lakṣyālakṣyeṇa rūpeṇa rātrau laṅkā purī mayā |
praveṣṭuṃ prāptakālaṃ me kṛtyaṃ sādhayituṃ mahat || 35 ||
tāṃ purīṃ tādṛśīṃ dṛṣṭvā durādharṣāṃ surāsuraiḥ |
hanumān cintayāmāsa viniścitya muhurmuhuḥ || 36 ||
kenopāyena paśyeyaṃ maithilīṃ janakātmajām |
adṛṣṭo rākṣasendreṇa rāvaṇena durātmanā || 37 ||
na vinaśyetkathaṃ kāryaṃ rāmasya viditātmanaḥ |
ekāmekaśca vaśyeyaṃ rahite janakātmajām || 38 ||
bhūtāścārthā vipadyante deśakālavirodhitāḥ |
viklabaṃ dūtamāsādya tamaḥ sūryodaye yathā || 39 ||
arthānarthāntare buddhirniścitāpi na śobhate |
ghātayanti hi kāryāṇi dūtāḥ paṇḍitamāninaḥ || 40 ||
na vinaśyetkathaṃ kāryaṃ vaiklabyaṃ na kathaṃ bhavet |
laṅghanaṃ ca samudrasya kathaṃ nu na vṛthā bhavet || 41 ||
mayi dṛṣṭe tu rakṣobhī rāmasya viditātmanaḥ |
bhavedvyarthamidaṃ kāryaṃ rāvaṇānarthamicchataḥ || 42 ||
na hi śakyaṃ kvacit sthātumavijñātena rākṣasaiḥ |
api rākṣasarūpeṇa kimutānyena kenacit || 43 ||
vāyurapyatra nājñātaścarediti matirmama |
na hya styaviditaṃ kiñcidrākṣasānāṃ balīyasām || 44 ||
ihāhaṃ yadi tiṣṭhāmi svena rūpeṇa saṃvṛtaḥ |
vināśamupayāsyāmi bharturarthaśca hīyate || 45 ||
tadahaṃ svena rūpeṇa rajanyāṃ hrasvatāṃ gataḥ |
laṅkāmabhipatiṣyāmi rāghavasyārthasiddhaye || 46 ||
rāvaṇasya purīṃ rātrau praviśya sudurāsadām |
vicinvan bhavanaṃ sarvaṃ drakṣyāmi janakātmajām || 47 ||
iti sañcintya hanumān sūryasyāstamayaṃ kapiḥ |
ācakāṅkṣe tadā vīro vaidehyā darśanotsukaḥ || 48 ||
sūrye cāstaṃ gate rātrau dehaṃ saṅkṣipya mārutiḥ |
pṛṣadaṃśakamātraḥ san babhūvādbhutadarśanaḥ || 49 ||
pradoṣakāle hanumāṃstūrṇamutplutya vīryavān |
praviveśa purīṃ ramyāṃ suvibhaktamahāpathām || 50 ||
prāsādamālāvitatāṃ stambhaiḥ kāñcanarājataiḥ |
śātakumbhamayairjālairgantharvanagaropamām || 51 ||
saptabhaumāṣṭabhaumaiśca sa dadarśa mahāpurīm |
talaiḥ sphāṭikasaṅkīrṇaiḥ kārtasvaravibhūṣitaiḥ || 52 ||
vaiḍūryamaṇicitraiśca muktājālavibhūṣitaiḥ |
talaiḥ śuśubhire tāni bhavanānyatra rakṣasām || 53 ||
kāñcanāni ca citrāṇi toraṇāni ca rakṣasām |
laṅkāmudyotayāmāsuḥ sarvataḥ samalaṅkṛtām || 54 ||
acintyāmadbhutākārāṃ dṛṣṭavā laṅkāṃ mahākapiḥ |
āsīdviṣaṇṇo hṛṣṭaśca vaidehyā darśanotsukaḥ || 55 ||
sa pāṇḍurāviddhavimānamālinīṃ mahārhajāmbūnadajālatoraṇām |
yaśasvinīṃ rāvaṇabāhupālitāṃ kṣapācarairbhīmabalaiḥ samāvṛtām || 56 ||
candro'pi sācivyamivāsya kurvaṃstārāgaṇairmadhyagato virājan |
jyotsnāvitānena vitatya loka muttiṣṭhate naikasahasraraśmiḥ || 57 ||
śaṅkhaprabhaṃ kṣīramṛṇālavarṇa mudgacchamānaṃ vyavabhāsamānam |
dadarśa candraṃ sa haripravīraḥ poplūyamānaṃ sarasīva haṃsam || 58 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe dvitīyassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.