5.13 Sundarakanda - Trayodasha Sargah — Gujarati Script

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે સુન્દરકાણ્ડમ્ ।

અથ ત્રયોદશસ્સર્ગઃ ।

વિમાનાત્તુ સુસમ્ક્રમ્ય પ્રાકારં હરિયૂથપઃ ।

હનુમાન્વેગવાનાસીદ્યથા વિદ્યુદ્ઘનાન્તરે ॥ 1 ॥

સમ્પરિક્રમ્ય હનુમાન્રાવણસ્ય નિવેશનાત્ ।

અદૃષ્ટ્વા જાનકીં સીતામબ્રવીદ્વચનં કપિઃ ॥ 2 ॥

ભૂયિષ્ઠં લોલિતા લઙ્કા રામસ્ય ચરતા પ્રિયમ્ ।

ન હિ પશ્યામિ વૈદેહીં સીતાં સર્વાઙ્ગશોભનામ્ ॥ 3 ॥

પલ્વલાનિ તટાકાનિ સરાંસિ સરિતસ્તથા ।

નદ્યોઽનૂપવનાન્તાશ્ચ દુર્ગાશ્ચ ધરણીધરાઃ ॥ 4 ॥

લોલિતા વસુધા સર્વા ન તુ પશ્યામિ જાનકીમ્ ।

ઇહ સમ્પાતિના સીતા રાવણસ્ય નિવેશને ॥ 5 ॥

આખ્યાતા ગૃધ્રરાજેન ન ચ પશ્યામિ તામહમ્ ।

કિં નુ સીતાઽથ વૈદેહી મૈથિલી જનકાત્મજા ॥ 6 ॥

ઉપતિષ્ઠેત વિવશા રાવણં દુષ્ટચારિણમ્ ।

ક્ષિપ્રમુત્પતતો મન્યે સીતામાદાય રક્ષસઃ ॥ 7 ॥

બિભ્યતો રામબાણાનામન્તરા પતિતા ભવેત્ ।

અથવા હ્રિયમાણાયાઃ પથિ સિદ્ધનિષેવિતે ॥ 8 ॥

મન્યે પતિતમાર્યાયા હૃદયં પ્રેક્ષ્ય સાગરમ્ ।

રાવણસ્યોરુવેગેન ભુજાભ્યાં પીડિતેન ચ ॥ 9 ॥

તયા મન્યે વિશાલાક્ષ્યા ત્યક્તં જીવિતમાર્યયા ।

ઉપર્યુપરિ વા નૂનં સાગરં ક્રમતસ્તદા ॥ 10 ॥

વિવેષ્ટમાના પતિતા સાગરે જનકાત્મજા ।

અહો ક્ષુદ્રેણ વાઽનેન રક્ષન્તી શીલમાત્મનઃ ॥ 11 ॥

અબન્ધુર્ભક્ષિતા સીતા રાવણેન તપસ્વિની ।

અથવા રાક્ષસેન્દ્રસ્ય પત્નીભિરસિતેક્ષણા ॥ 12 ॥

અદુષ્ટા દુષ્ટભાવાભિર્ભક્ષિતા સા ભવિષ્યતિ ।

સમ્પૂર્ણચન્દ્રપ્રતિમં પદ્મપત્રનિભેક્ષણમ્ ॥ 13 ॥

રામસ્ય ધ્યાયતી વક્ત્રં પઞ્ચત્વં કૃપણા ગતા ।

હા રામ લક્ષ્મણેત્યેવં હાઽયોધ્યે ચેતિ મૈથિલી ॥ 14 ॥

વિલપ્ય બહુ વૈદેહી ન્યસ્તદેહા ભવિષ્યતિ ।

અથવા નિહિતા મન્યે રાવણસ્ય નિવેશને ॥ 15 ॥

નૂનં લાલપ્યતે સીતા પઞ્જરસ્થેવ શારિકા ।

જનકસ્ય સુતા સીતા રામપત્ની સુમધ્યમા ॥ 16 ॥

કથમુત્પલપત્રાક્ષી રાવણસ્ય વશં વ્રજેત્ ।

વિનષ્ટા વા પ્રણષ્ટા વા મૃતા વા જનકાત્મજા ॥ 17 ॥

રામસ્ય પ્રિયભાર્યસ્ય ન નિવેદયિતું ક્ષમમ્ ।

નિવેદ્યમાને દોષસ્સ્યાદ્દોષસ્સ્યાદનિવેદને ॥ 18 ॥

કથં નુ ખલુ કર્તવ્યં વિષમં પ્રતિભાતિ મે ।

અસ્મિન્નેવઙ્ગતે કાર્યે પ્રાપ્તકાલં ક્ષમં ચ કિમ્ ॥ 19 ॥

ભવેદિતિ મતં ભૂયો હનુમાન્પ્રવિચારયત્ ।

યદિ સીતામદૃષ્ટ્વાઽહં વાનરેન્દ્રપુરીમિતઃ ॥ 20 ॥

ગમિષ્યામિ તતઃ કો મે પુરુષાર્થો ભવિષ્યતિ ।

મમેદં લઙ્ઘનં વ્યર્થં સાગરસ્ય ભવિષ્યતિ ॥ 21 ॥

પ્રવેશશ્ચૈવ લઙ્કાયાઃ રાક્ષસાનાં ચ દર્શનમ્ ।

કિં માં વક્ષ્યતિ સુગ્રીવો હરયો વા સમાગતાઃ ॥ 22 ॥

કિષ્કિન્ધાં સમનુપ્રાપ્તં તૌ વા દશરથાત્મજૌ ।

ગત્વા તુ યદિ કાકુત્સ્થં વક્ષ્યામિ પરમપ્રિયમ્ ॥ 23 ॥

ન દૃષ્ટેતિ મયા સીતા તતસ્તક્ષ્યતિ જીવિતમ્ ।

પરુષં દારુણં ક્રૂરં તીક્ષ્ણમિન્દ્રિયતાપનમ્ ॥ 24 ॥

સીતાનિમિત્તં દુર્વાક્યં શ્રુત્વા સ ન ભવિષ્યતિ ।

તં તુ કૃચ્છ્રગતં દૃષ્ટ્વા પઞ્ચત્વગતમાનસમ્ ॥ 25 ॥

ભૃશાનુરક્તો મેધાવી ન ભવિષ્યતિ લક્ષ્મણઃ ।

વિનષ્ટૌ ભ્રાતરૌ શ્રુત્વા ભરતોઽપિ મરિષ્યતિ ॥ 26 ॥

ભરતં ચ મૃતં દૃષ્ટ્વા શત્રુઘ્નો ન ભવિષ્યતિ ।

પુત્રાન્મૃતાન્સમીક્ષ્યાથ ન ભવિષ્યન્તિ માતરઃ ॥ 27 ॥

કૌસલ્યા ચ સુમિત્રા ચ કૈકેયી ચ ન સંશયઃ ।

કૃતજ્ઞસ્સત્યસન્ધશ્ચ સુગ્રીવઃ પ્લવગાધિપઃ ॥ 28 ॥

રામં તથા ગતં દૃષ્ટ્વા તતસ્ત્યક્ષ્યતિ જીવિતમ્ ।

દુર્મના વ્યથિતા દીના નિરાનન્દા તપસ્વિની ॥ 29 ॥

પીડિતા ભર્તૃશોકેન રુમા ત્યક્ષ્યતિ જીવિતમ્ ।

વાલિજેન તુ દુઃખેન પીડિતા શોકકર્શિતા ॥ 30 ॥

પઞ્ચત્વં ચ ગતે રાજ્ઞિ તારાઽપિ ન ભવિષ્યતિ ।

માતાપિત્રોર્વિનાશેન સુગ્રીવવ્યસનેન ચ ॥ 31 ॥

કુમારોઽપ્યઙ્ગદઃ કસ્માદ્ધારયિષ્યતિ જીવિતમ્ ।

ભર્તૃજેન તુ દુઃખેન હ્યભિભૂતા વનૌકસઃ ॥ 32 ॥

શિરાંસ્યભિહનિષ્યન્તિ તલૈર્મુષ્ટિભિરેવ ચ ।

સાન્ત્વેનાનુપ્રદાનેન માનેન ચ યશસ્વિના ॥ 33 ॥

લાલિતાઃ કપિરાજેન પ્રાણાંસ્ત્યક્ષ્યન્તિ વાનરાઃ ।

ન વનેષુ ન શૈલેષુ ન નિરોધેષુ વા પુનઃ ॥ 34 ॥

ક્રીડામનુભવિષ્યન્તિ સમેત્ય કપિકુઞ્જરાઃ ।

સપુત્રદારાસ્સામાત્યા ભર્તૃવ્યસનપીડિતાઃ ॥ 35 ॥

શૈલાગ્રેભ્યઃ પતિષ્યન્તિ સમેષુ વિષમેષુ ચ ।

વિષમુદ્બન્ધનં વાપિ પ્રવેશં જ્વલનસ્ય વા ॥ 36 ॥

ઉપવાસમથો શસ્ત્રં પ્રચરિષ્યન્તિ વાનરાઃ ।

ઘોરમારોદનં મન્યે ગતે મયિ ભવિષ્યતિ ॥ 37 ॥

ઇક્ષ્વાકુકુલનાશશ્ચ નાશશ્ચૈવ વનૌકસામ્ ।

સોઽહં નૈવ ગમિષ્યામિ કિષ્કિન્ધાં નગરીમિતઃ ॥ 38 ॥

ન ચ શક્ષ્યામ્યહં દ્રષ્ટું સુગ્રીવં મૈથિલીં વિના ।

મય્યગચ્છતિ ચેહસ્થે ધર્માત્માનૌ મહારથૌ ॥ 39 ॥

આશયા તૌ ધરિષ્યેતે વાનરાશ્ચ મનસ્વિનઃ ।

હસ્તાદાનો મુખાદાનો નિયતો વૃક્ષમૂલિકઃ ॥ 40 ॥

વાનપ્રસ્થો ભવિષ્યામિ હ્યદૃષ્ટ્વા જનકાત્મજામ્ ।

સાગરાનૂપજે દેશે બહુમૂલફલોદકે ॥ 41 ॥

ચિતાં કૃત્વા પ્રવેક્ષ્યામિ સમિદ્ધમરણીસુતમ્ ।

ઉપવિષ્ટસ્ય વા સમ્યગ્લિઙ્ગિનીં સાધયિષ્યતઃ ॥ 42 ॥

શરીરં ભક્ષયિષ્યન્તિ વાયસાઃ શ્વાપદાનિ ચ ।

ઇદં મહર્ષિભિર્દૃષ્ટં નિર્યાણમિતિ મે મતિઃ ॥ 43 ॥

સમ્યગાપઃ પ્રવેક્ષ્યામિ ન ચેત્પશ્યામિ જાનકીમ્ ।

સુજાતમૂલા સુભગા કીર્તિમાલા યશસ્વિની ॥ 44 ॥

પ્રભગ્ના ચિરરાત્રીયં મમ સીતામપશ્યતઃ ।

તાપસો વા ભવિષ્યામિ નિયતો વૃક્ષમૂલિકઃ ॥ 45 ॥

નેતઃ પ્રતિગમિષ્યામિ તામદૃષ્ટ્વાસિતેક્ષણામ્ ।

યદીતઃ પ્રતિગચ્છામિ સીતામનધિગમ્ય તામ્ ॥ 46 ॥

અઙ્ગદસ્સહ તૈસ્સર્વૈર્વાનરૈર્ન ભવિષ્યતિ ।

વિનાશે બહવો દોષા જીવન્ ભદ્રાણિ પશ્યતિ ॥ 47 ॥

તસ્માત્પ્રાણાન્ ધરિષ્યામિ ધ્રુવો જીવિતસઙ્ગમઃ ।

એવં બહુવિધં દુઃખં મનસા ધરાયન્મુહુઃ ॥ 48 ॥

નાધ્યગચ્છત્તદા પારં શોકસ્ય કપિકુઞ્ચરઃ ।

રાવણં વા વધિષ્યામિ દશગ્રીવં મહાબલમ્ ॥ 49 ॥

કામમસ્તુ હૃતા સીતા પ્રત્યાચીર્ણં ભવિષ્યતિ ।

અથવૈનં સમુત્ક્ષિપ્ય ઉપર્યુપરિ સાગરમ્ ॥ 50 ॥

રામાયોપહરિષ્યામિ પશું પશુપતેરિવ ।

ઇતિ ચિન્તાં સમાપન્નઃ સીતામનધિગમ્ય તામ્ ॥ 51 ॥

ધ્યાનશોકપરીતાત્મા ચિન્તયામાસ વાનરઃ ।

યાવત્સીતાં હિ પશ્યામિ રામપત્નીં યશસ્વિનીમ્ ॥ 52 ॥

તાવદેતાં પુરીં લઙ્કાં વિચિનોમિ પુનઃ પુનઃ ।

સમ્પાતિવચનાચ્ચાપિ રામં યદ્યાનયામ્યહમ્ ॥ 53 ॥

અપશ્યન્ રાઘવો ભાર્યાં નિર્ધહેત્સર્વવાનરાન્ ।

ઇહૈવ નિયતાહારો વત્સ્યામિ નિયતેન્દ્રિયઃ ॥ 54 ॥

ન મત્કૃતે વિનશ્યેયુઃ સર્વે તે નરવાનરાઃ ।

અશોકવનિકા ચેયં દૃશ્યતે યા મહાદ્રુમા ॥ 55 ॥

ઇમામધિગમિષ્યામિ ન હીયં વિચિતા મયા ।

વસૂન્રુદ્રાંસ્તથાઽદિત્યાનશ્વિનૌ મરુતોઽપિ ચ ॥ 56 ॥

નમસ્કૃત્વા ગમિષ્યામિ રક્ષસાં શોકવર્ધનઃ ।

જિત્વા તુ રાક્ષસાન્ સર્વાનિક્ષ્વાકુકુલનન્દિનીમ્ ॥ 57 ॥

સમ્પ્રદાસ્યામિ રામાય યથા સિદ્ધિં તપસ્વિને ।

સઃ મુહૂર્તમિવ ધ્યાત્વા ચિન્તાવગ્રથિતેન્દ્રિયઃ ॥ 58 ॥

ઉદતિષ્ઠન્મહાતેજા હનુમાન્ મારુતાત્મજઃ ।

નમોઽસ્તુ રામાય સલક્ષ્મણાય દેવ્યૈ ચ તસ્યૈ જનકાત્મજાયૈ ।

નમોઽસ્તુ રુદ્રેન્દ્રયમાનિલેભ્યો નમોઽસ્તુ ચન્દ્રાર્કમરુદ્ગણેભ્યઃ ॥ 59 ॥

સ તેભ્યસ્તુ નમસ્કૃત્ય સુગ્રીવાય ચ મારુતિઃ ।

દિશસ્સર્વાસ્સમાલોક્ય હ્યશોકવનિકાં પ્રતિ ॥ 60 ॥

સ ગત્વા મનસા પૂર્વમશોકવનિકાં શુભામ્ ।

ઉત્તરં ચિન્તયામાસ વાનરો મારુતાત્મજઃ ॥ 61 ॥

ધ્રુવં તુ રક્ષોબહુલા ભવિષ્યતિ વનાકુલા ।

અશોકવનિકા પુણ્યા સર્વસંસ્કારસંસ્કૃતા ॥ 62 ॥

રક્ષિણશ્ચાત્ર વિહિતા નૂનં રક્ષન્તિ પાદપાન્ ।

ભગવાનપિ સર્વાત્મા નાતિક્ષોભં પ્રવાતિ વૈ ॥ 63 ॥

સઙ્ક્ષિપ્તોઽયં મયાઽત્મા ચ રામાર્થે રાવણસ્ય ચ ।

સિદ્ધિં મે સંવિધાસ્યન્તિ દેવાઃ સર્ષિગણાસ્ત્વિહ ॥ 64 ॥

બ્રહ્મા સ્વયમ્ભૂર્ભગવાન્ દેવાશ્ચૈવ દિશન્તુ મે ।

સિદ્ધિમગ્નિશ્ચ વાયુશ્ચ પુરુહૂતશ્ચ વજ્રભૃત્ ॥ 65 ॥

વરુણઃ પાશહસ્તશ્ચ સોમાદિત્યૌ તથૈવ ચ ।

અશ્વિનૌ ચ મહાત્માનૌ મરુતઃ શર્વ એવ ચ ॥ 66 ॥

સિદ્ધિં સર્વાણિ ભૂતાનિ ભૂતાનાં ચૈવ યઃ પ્રભુઃ ।

દાસ્યન્તિ મમ યે ચાન્યે હ્યદૃષ્ટાઃ પથિ ગોચરાઃ ॥ 67 ॥

તદુન્નસં પાણ્ડુરદન્તમવ્રણં શુચિસ્મિતં પદ્મપલાશલોચનમ્ ।

દ્રક્ષ્યે તદાર્યાવદનં કદાન્વહં પ્રસન્નતારાધિપતુલ્યદર્શનમ્ ॥ 68 ॥

ક્ષુદ્રેણ પાપેન નૃશંસકર્મણા સુદારુણાલઙ્કૃતવેષધારિણા ।

બલાભિભૂતા હ્યબલા તપસ્વિની કથં નુ મે દૃષ્ટિપથેઽદ્ય સા ભવેત્ ॥ 69 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે સુન્દરકાણ્ડે ત્રયોદશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha trayodaśassargaḥ |

vimānāttu susamkramya prākāraṃ hariyūthapaḥ |

hanumānvegavānāsīdyathā vidyudghanāntare || 1 ||

samparikramya hanumānrāvaṇasya niveśanāt |

adṛṣṭvā jānakīṃ sītāmabravīdvacanaṃ kapiḥ || 2 ||

bhūyiṣṭhaṃ lolitā laṅkā rāmasya caratā priyam |

na hi paśyāmi vaidehīṃ sītāṃ sarvāṅgaśobhanām || 3 ||

palvalāni taṭākāni sarāṃsi saritastathā |

nadyo'nūpavanāntāśca durgāśca dharaṇīdharāḥ || 4 ||

lolitā vasudhā sarvā na tu paśyāmi jānakīm |

iha sampātinā sītā rāvaṇasya niveśane || 5 ||

ākhyātā gṛdhrarājena na ca paśyāmi tāmaham |

kiṃ nu sītā'tha vaidehī maithilī janakātmajā || 6 ||

upatiṣṭheta vivaśā rāvaṇaṃ duṣṭacāriṇam |

kṣipramutpatato manye sītāmādāya rakṣasaḥ || 7 ||

bibhyato rāmabāṇānāmantarā patitā bhavet |

athavā hriyamāṇāyāḥ pathi siddhaniṣevite || 8 ||

manye patitamāryāyā hṛdayaṃ prekṣya sāgaram |

rāvaṇasyoruvegena bhujābhyāṃ pīḍitena ca || 9 ||

tayā manye viśālākṣyā tyaktaṃ jīvitamāryayā |

uparyupari vā nūnaṃ sāgaraṃ kramatastadā || 10 ||

viveṣṭamānā patitā sāgare janakātmajā |

aho kṣudreṇa vā'nena rakṣantī śīlamātmanaḥ || 11 ||

abandhurbhakṣitā sītā rāvaṇena tapasvinī |

athavā rākṣasendrasya patnībhirasitekṣaṇā || 12 ||

aduṣṭā duṣṭabhāvābhirbhakṣitā sā bhaviṣyati |

sampūrṇacandrapratimaṃ padmapatranibhekṣaṇam || 13 ||

rāmasya dhyāyatī vaktraṃ pañcatvaṃ kṛpaṇā gatā |

hā rāma lakṣmaṇetyevaṃ hā'yodhye ceti maithilī || 14 ||

vilapya bahu vaidehī nyastadehā bhaviṣyati |

athavā nihitā manye rāvaṇasya niveśane || 15 ||

nūnaṃ lālapyate sītā pañjarastheva śārikā |

janakasya sutā sītā rāmapatnī sumadhyamā || 16 ||

kathamutpalapatrākṣī rāvaṇasya vaśaṃ vrajet |

vinaṣṭā vā praṇaṣṭā vā mṛtā vā janakātmajā || 17 ||

rāmasya priyabhāryasya na nivedayituṃ kṣamam |

nivedyamāne doṣassyāddoṣassyādanivedane || 18 ||

kathaṃ nu khalu kartavyaṃ viṣamaṃ pratibhāti me |

asminnevaṅgate kārye prāptakālaṃ kṣamaṃ ca kim || 19 ||

bhavediti mataṃ bhūyo hanumānpravicārayat |

yadi sītāmadṛṣṭvā'haṃ vānarendrapurīmitaḥ || 20 ||

gamiṣyāmi tataḥ ko me puruṣārtho bhaviṣyati |

mamedaṃ laṅghanaṃ vyarthaṃ sāgarasya bhaviṣyati || 21 ||

praveśaścaiva laṅkāyāḥ rākṣasānāṃ ca darśanam |

kiṃ māṃ vakṣyati sugrīvo harayo vā samāgatāḥ || 22 ||

kiṣkindhāṃ samanuprāptaṃ tau vā daśarathātmajau |

gatvā tu yadi kākutsthaṃ vakṣyāmi paramapriyam || 23 ||

na dṛṣṭeti mayā sītā tatastakṣyati jīvitam |

paruṣaṃ dāruṇaṃ krūraṃ tīkṣṇamindriyatāpanam || 24 ||

sītānimittaṃ durvākyaṃ śrutvā sa na bhaviṣyati |

taṃ tu kṛcchragataṃ dṛṣṭvā pañcatvagatamānasam || 25 ||

bhṛśānurakto medhāvī na bhaviṣyati lakṣmaṇaḥ |

vinaṣṭau bhrātarau śrutvā bharato'pi mariṣyati || 26 ||

bharataṃ ca mṛtaṃ dṛṣṭvā śatrughno na bhaviṣyati |

putrānmṛtānsamīkṣyātha na bhaviṣyanti mātaraḥ || 27 ||

kausalyā ca sumitrā ca kaikeyī ca na saṃśayaḥ |

kṛtajñassatyasandhaśca sugrīvaḥ plavagādhipaḥ || 28 ||

rāmaṃ tathā gataṃ dṛṣṭvā tatastyakṣyati jīvitam |

durmanā vyathitā dīnā nirānandā tapasvinī || 29 ||

pīḍitā bhartṛśokena rumā tyakṣyati jīvitam |

vālijena tu duḥkhena pīḍitā śokakarśitā || 30 ||

pañcatvaṃ ca gate rājñi tārā'pi na bhaviṣyati |

mātāpitrorvināśena sugrīvavyasanena ca || 31 ||

kumāro'pyaṅgadaḥ kasmāddhārayiṣyati jīvitam |

bhartṛjena tu duḥkhena hyabhibhūtā vanaukasaḥ || 32 ||

śirāṃsyabhihaniṣyanti talairmuṣṭibhireva ca |

sāntvenānupradānena mānena ca yaśasvinā || 33 ||

lālitāḥ kapirājena prāṇāṃstyakṣyanti vānarāḥ |

na vaneṣu na śaileṣu na nirodheṣu vā punaḥ || 34 ||

krīḍāmanubhaviṣyanti sametya kapikuñjarāḥ |

saputradārāssāmātyā bhartṛvyasanapīḍitāḥ || 35 ||

śailāgrebhyaḥ patiṣyanti sameṣu viṣameṣu ca |

viṣamudbandhanaṃ vāpi praveśaṃ jvalanasya vā || 36 ||

upavāsamatho śastraṃ pracariṣyanti vānarāḥ |

ghoramārodanaṃ manye gate mayi bhaviṣyati || 37 ||

ikṣvākukulanāśaśca nāśaścaiva vanaukasām |

so'haṃ naiva gamiṣyāmi kiṣkindhāṃ nagarīmitaḥ || 38 ||

na ca śakṣyāmyahaṃ draṣṭuṃ sugrīvaṃ maithilīṃ vinā |

mayyagacchati cehasthe dharmātmānau mahārathau || 39 ||

āśayā tau dhariṣyete vānarāśca manasvinaḥ |

hastādāno mukhādāno niyato vṛkṣamūlikaḥ || 40 ||

vānaprastho bhaviṣyāmi hyadṛṣṭvā janakātmajām |

sāgarānūpaje deśe bahumūlaphalodake || 41 ||

citāṃ kṛtvā pravekṣyāmi samiddhamaraṇīsutam |

upaviṣṭasya vā samyagliṅginīṃ sādhayiṣyataḥ || 42 ||

śarīraṃ bhakṣayiṣyanti vāyasāḥ śvāpadāni ca |

idaṃ maharṣibhirdṛṣṭaṃ niryāṇamiti me matiḥ || 43 ||

samyagāpaḥ pravekṣyāmi na cetpaśyāmi jānakīm |

sujātamūlā subhagā kīrtimālā yaśasvinī || 44 ||

prabhagnā cirarātrīyaṃ mama sītāmapaśyataḥ |

tāpaso vā bhaviṣyāmi niyato vṛkṣamūlikaḥ || 45 ||

netaḥ pratigamiṣyāmi tāmadṛṣṭvāsitekṣaṇām |

yadītaḥ pratigacchāmi sītāmanadhigamya tām || 46 ||

aṅgadassaha taissarvairvānarairna bhaviṣyati |

vināśe bahavo doṣā jīvan bhadrāṇi paśyati || 47 ||

tasmātprāṇān dhariṣyāmi dhruvo jīvitasaṅgamaḥ |

evaṃ bahuvidhaṃ duḥkhaṃ manasā dharāyanmuhuḥ || 48 ||

nādhyagacchattadā pāraṃ śokasya kapikuñcaraḥ |

rāvaṇaṃ vā vadhiṣyāmi daśagrīvaṃ mahābalam || 49 ||

kāmamastu hṛtā sītā pratyācīrṇaṃ bhaviṣyati |

athavainaṃ samutkṣipya uparyupari sāgaram || 50 ||

rāmāyopahariṣyāmi paśuṃ paśupateriva |

iti cintāṃ samāpannaḥ sītāmanadhigamya tām || 51 ||

dhyānaśokaparītātmā cintayāmāsa vānaraḥ |

yāvatsītāṃ hi paśyāmi rāmapatnīṃ yaśasvinīm || 52 ||

tāvadetāṃ purīṃ laṅkāṃ vicinomi punaḥ punaḥ |

sampātivacanāccāpi rāmaṃ yadyānayāmyaham || 53 ||

apaśyan rāghavo bhāryāṃ nirdhahetsarvavānarān |

ihaiva niyatāhāro vatsyāmi niyatendriyaḥ || 54 ||

na matkṛte vinaśyeyuḥ sarve te naravānarāḥ |

aśokavanikā ceyaṃ dṛśyate yā mahādrumā || 55 ||

imāmadhigamiṣyāmi na hīyaṃ vicitā mayā |

vasūnrudrāṃstathā'dityānaśvinau maruto'pi ca || 56 ||

namaskṛtvā gamiṣyāmi rakṣasāṃ śokavardhanaḥ |

jitvā tu rākṣasān sarvānikṣvākukulanandinīm || 57 ||

sampradāsyāmi rāmāya yathā siddhiṃ tapasvine |

saḥ muhūrtamiva dhyātvā cintāvagrathitendriyaḥ || 58 ||

udatiṣṭhanmahātejā hanumān mārutātmajaḥ |

namo'stu rāmāya salakṣmaṇāya devyai ca tasyai janakātmajāyai |

namo'stu rudrendrayamānilebhyo namo'stu candrārkamarudgaṇebhyaḥ || 59 ||

sa tebhyastu namaskṛtya sugrīvāya ca mārutiḥ |

diśassarvāssamālokya hyaśokavanikāṃ prati || 60 ||

sa gatvā manasā pūrvamaśokavanikāṃ śubhām |

uttaraṃ cintayāmāsa vānaro mārutātmajaḥ || 61 ||

dhruvaṃ tu rakṣobahulā bhaviṣyati vanākulā |

aśokavanikā puṇyā sarvasaṃskārasaṃskṛtā || 62 ||

rakṣiṇaścātra vihitā nūnaṃ rakṣanti pādapān |

bhagavānapi sarvātmā nātikṣobhaṃ pravāti vai || 63 ||

saṅkṣipto'yaṃ mayā'tmā ca rāmārthe rāvaṇasya ca |

siddhiṃ me saṃvidhāsyanti devāḥ sarṣigaṇāstviha || 64 ||

brahmā svayambhūrbhagavān devāścaiva diśantu me |

siddhimagniśca vāyuśca puruhūtaśca vajrabhṛt || 65 ||

varuṇaḥ pāśahastaśca somādityau tathaiva ca |

aśvinau ca mahātmānau marutaḥ śarva eva ca || 66 ||

siddhiṃ sarvāṇi bhūtāni bhūtānāṃ caiva yaḥ prabhuḥ |

dāsyanti mama ye cānye hyadṛṣṭāḥ pathi gocarāḥ || 67 ||

tadunnasaṃ pāṇḍuradantamavraṇaṃ śucismitaṃ padmapalāśalocanam |

drakṣye tadāryāvadanaṃ kadānvahaṃ prasannatārādhipatulyadarśanam || 68 ||

kṣudreṇa pāpena nṛśaṃsakarmaṇā sudāruṇālaṅkṛtaveṣadhāriṇā |

balābhibhūtā hyabalā tapasvinī kathaṃ nu me dṛṣṭipathe'dya sā bhavet || 69 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe trayodaśassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।

अथ त्रयोदशस्सर्गः ।

विमानात्तु सुसम्क्रम्य प्राकारं हरियूथपः ।

हनुमान्वेगवानासीद्यथा विद्युद्घनान्तरे ॥ 1 ॥

सम्परिक्रम्य हनुमान्रावणस्य निवेशनात् ।

अदृष्ट्वा जानकीं सीतामब्रवीद्वचनं कपिः ॥ 2 ॥

भूयिष्ठं लोलिता लङ्का रामस्य चरता प्रियम् ।

न हि पश्यामि वैदेहीं सीतां सर्वाङ्गशोभनाम् ॥ 3 ॥

पल्वलानि तटाकानि सरांसि सरितस्तथा ।

नद्योऽनूपवनान्ताश्च दुर्गाश्च धरणीधराः ॥ 4 ॥

लोलिता वसुधा सर्वा न तु पश्यामि जानकीम् ।

इह सम्पातिना सीता रावणस्य निवेशने ॥ 5 ॥

आख्याता गृध्रराजेन न च पश्यामि तामहम् ।

किं नु सीताऽथ वैदेही मैथिली जनकात्मजा ॥ 6 ॥

उपतिष्ठेत विवशा रावणं दुष्टचारिणम् ।

क्षिप्रमुत्पततो मन्ये सीतामादाय रक्षसः ॥ 7 ॥

बिभ्यतो रामबाणानामन्तरा पतिता भवेत् ।

अथवा ह्रियमाणायाः पथि सिद्धनिषेविते ॥ 8 ॥

मन्ये पतितमार्याया हृदयं प्रेक्ष्य सागरम् ।

रावणस्योरुवेगेन भुजाभ्यां पीडितेन च ॥ 9 ॥

तया मन्ये विशालाक्ष्या त्यक्तं जीवितमार्यया ।

उपर्युपरि वा नूनं सागरं क्रमतस्तदा ॥ 10 ॥

विवेष्टमाना पतिता सागरे जनकात्मजा ।

अहो क्षुद्रेण वाऽनेन रक्षन्ती शीलमात्मनः ॥ 11 ॥

अबन्धुर्भक्षिता सीता रावणेन तपस्विनी ।

अथवा राक्षसेन्द्रस्य पत्नीभिरसितेक्षणा ॥ 12 ॥

अदुष्टा दुष्टभावाभिर्भक्षिता सा भविष्यति ।

सम्पूर्णचन्द्रप्रतिमं पद्मपत्रनिभेक्षणम् ॥ 13 ॥

रामस्य ध्यायती वक्त्रं पञ्चत्वं कृपणा गता ।

हा राम लक्ष्मणेत्येवं हाऽयोध्ये चेति मैथिली ॥ 14 ॥

विलप्य बहु वैदेही न्यस्तदेहा भविष्यति ।

अथवा निहिता मन्ये रावणस्य निवेशने ॥ 15 ॥

नूनं लालप्यते सीता पञ्जरस्थेव शारिका ।

जनकस्य सुता सीता रामपत्नी सुमध्यमा ॥ 16 ॥

कथमुत्पलपत्राक्षी रावणस्य वशं व्रजेत् ।

विनष्टा वा प्रणष्टा वा मृता वा जनकात्मजा ॥ 17 ॥

रामस्य प्रियभार्यस्य न निवेदयितुं क्षमम् ।

निवेद्यमाने दोषस्स्याद्दोषस्स्यादनिवेदने ॥ 18 ॥

कथं नु खलु कर्तव्यं विषमं प्रतिभाति मे ।

अस्मिन्नेवङ्गते कार्ये प्राप्तकालं क्षमं च किम् ॥ 19 ॥

भवेदिति मतं भूयो हनुमान्प्रविचारयत् ।

यदि सीतामदृष्ट्वाऽहं वानरेन्द्रपुरीमितः ॥ 20 ॥

गमिष्यामि ततः को मे पुरुषार्थो भविष्यति ।

ममेदं लङ्घनं व्यर्थं सागरस्य भविष्यति ॥ 21 ॥

प्रवेशश्चैव लङ्कायाः राक्षसानां च दर्शनम् ।

किं मां वक्ष्यति सुग्रीवो हरयो वा समागताः ॥ 22 ॥

किष्किन्धां समनुप्राप्तं तौ वा दशरथात्मजौ ।

गत्वा तु यदि काकुत्स्थं वक्ष्यामि परमप्रियम् ॥ 23 ॥

न दृष्टेति मया सीता ततस्तक्ष्यति जीवितम् ।

परुषं दारुणं क्रूरं तीक्ष्णमिन्द्रियतापनम् ॥ 24 ॥

सीतानिमित्तं दुर्वाक्यं श्रुत्वा स न भविष्यति ।

तं तु कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा पञ्चत्वगतमानसम् ॥ 25 ॥

भृशानुरक्तो मेधावी न भविष्यति लक्ष्मणः ।

विनष्टौ भ्रातरौ श्रुत्वा भरतोऽपि मरिष्यति ॥ 26 ॥

भरतं च मृतं दृष्ट्वा शत्रुघ्नो न भविष्यति ।

पुत्रान्मृतान्समीक्ष्याथ न भविष्यन्ति मातरः ॥ 27 ॥

कौसल्या च सुमित्रा च कैकेयी च न संशयः ।

कृतज्ञस्सत्यसन्धश्च सुग्रीवः प्लवगाधिपः ॥ 28 ॥

रामं तथा गतं दृष्ट्वा ततस्त्यक्ष्यति जीवितम् ।

दुर्मना व्यथिता दीना निरानन्दा तपस्विनी ॥ 29 ॥

पीडिता भर्तृशोकेन रुमा त्यक्ष्यति जीवितम् ।

वालिजेन तु दुःखेन पीडिता शोककर्शिता ॥ 30 ॥

पञ्चत्वं च गते राज्ञि ताराऽपि न भविष्यति ।

मातापित्रोर्विनाशेन सुग्रीवव्यसनेन च ॥ 31 ॥

कुमारोऽप्यङ्गदः कस्माद्धारयिष्यति जीवितम् ।

भर्तृजेन तु दुःखेन ह्यभिभूता वनौकसः ॥ 32 ॥

शिरांस्यभिहनिष्यन्ति तलैर्मुष्टिभिरेव च ।

सान्त्वेनानुप्रदानेन मानेन च यशस्विना ॥ 33 ॥

लालिताः कपिराजेन प्राणांस्त्यक्ष्यन्ति वानराः ।

न वनेषु न शैलेषु न निरोधेषु वा पुनः ॥ 34 ॥

क्रीडामनुभविष्यन्ति समेत्य कपिकुञ्जराः ।

सपुत्रदारास्सामात्या भर्तृव्यसनपीडिताः ॥ 35 ॥

शैलाग्रेभ्यः पतिष्यन्ति समेषु विषमेषु च ।

विषमुद्बन्धनं वापि प्रवेशं ज्वलनस्य वा ॥ 36 ॥

उपवासमथो शस्त्रं प्रचरिष्यन्ति वानराः ।

घोरमारोदनं मन्ये गते मयि भविष्यति ॥ 37 ॥

इक्ष्वाकुकुलनाशश्च नाशश्चैव वनौकसाम् ।

सोऽहं नैव गमिष्यामि किष्किन्धां नगरीमितः ॥ 38 ॥

न च शक्ष्याम्यहं द्रष्टुं सुग्रीवं मैथिलीं विना ।

मय्यगच्छति चेहस्थे धर्मात्मानौ महारथौ ॥ 39 ॥

आशया तौ धरिष्येते वानराश्च मनस्विनः ।

हस्तादानो मुखादानो नियतो वृक्षमूलिकः ॥ 40 ॥

वानप्रस्थो भविष्यामि ह्यदृष्ट्वा जनकात्मजाम् ।

सागरानूपजे देशे बहुमूलफलोदके ॥ 41 ॥

चितां कृत्वा प्रवेक्ष्यामि समिद्धमरणीसुतम् ।

उपविष्टस्य वा सम्यग्लिङ्गिनीं साधयिष्यतः ॥ 42 ॥

शरीरं भक्षयिष्यन्ति वायसाः श्वापदानि च ।

इदं महर्षिभिर्दृष्टं निर्याणमिति मे मतिः ॥ 43 ॥

सम्यगापः प्रवेक्ष्यामि न चेत्पश्यामि जानकीम् ।

सुजातमूला सुभगा कीर्तिमाला यशस्विनी ॥ 44 ॥

प्रभग्ना चिररात्रीयं मम सीतामपश्यतः ।

तापसो वा भविष्यामि नियतो वृक्षमूलिकः ॥ 45 ॥

नेतः प्रतिगमिष्यामि तामदृष्ट्वासितेक्षणाम् ।

यदीतः प्रतिगच्छामि सीतामनधिगम्य ताम् ॥ 46 ॥

अङ्गदस्सह तैस्सर्वैर्वानरैर्न भविष्यति ।

विनाशे बहवो दोषा जीवन् भद्राणि पश्यति ॥ 47 ॥

तस्मात्प्राणान् धरिष्यामि ध्रुवो जीवितसङ्गमः ।

एवं बहुविधं दुःखं मनसा धरायन्मुहुः ॥ 48 ॥

नाध्यगच्छत्तदा पारं शोकस्य कपिकुञ्चरः ।

रावणं वा वधिष्यामि दशग्रीवं महाबलम् ॥ 49 ॥

काममस्तु हृता सीता प्रत्याचीर्णं भविष्यति ।

अथवैनं समुत्क्षिप्य उपर्युपरि सागरम् ॥ 50 ॥

रामायोपहरिष्यामि पशुं पशुपतेरिव ।

इति चिन्तां समापन्नः सीतामनधिगम्य ताम् ॥ 51 ॥

ध्यानशोकपरीतात्मा चिन्तयामास वानरः ।

यावत्सीतां हि पश्यामि रामपत्नीं यशस्विनीम् ॥ 52 ॥

तावदेतां पुरीं लङ्कां विचिनोमि पुनः पुनः ।

सम्पातिवचनाच्चापि रामं यद्यानयाम्यहम् ॥ 53 ॥

अपश्यन् राघवो भार्यां निर्धहेत्सर्ववानरान् ।

इहैव नियताहारो वत्स्यामि नियतेन्द्रियः ॥ 54 ॥

न मत्कृते विनश्येयुः सर्वे ते नरवानराः ।

अशोकवनिका चेयं दृश्यते या महाद्रुमा ॥ 55 ॥

इमामधिगमिष्यामि न हीयं विचिता मया ।

वसून्रुद्रांस्तथाऽदित्यानश्विनौ मरुतोऽपि च ॥ 56 ॥

नमस्कृत्वा गमिष्यामि रक्षसां शोकवर्धनः ।

जित्वा तु राक्षसान् सर्वानिक्ष्वाकुकुलनन्दिनीम् ॥ 57 ॥

सम्प्रदास्यामि रामाय यथा सिद्धिं तपस्विने ।

सः मुहूर्तमिव ध्यात्वा चिन्तावग्रथितेन्द्रियः ॥ 58 ॥

उदतिष्ठन्महातेजा हनुमान् मारुतात्मजः ।

नमोऽस्तु रामाय सलक्ष्मणाय देव्यै च तस्यै जनकात्मजायै ।

नमोऽस्तु रुद्रेन्द्रयमानिलेभ्यो नमोऽस्तु चन्द्रार्कमरुद्गणेभ्यः ॥ 59 ॥

स तेभ्यस्तु नमस्कृत्य सुग्रीवाय च मारुतिः ।

दिशस्सर्वास्समालोक्य ह्यशोकवनिकां प्रति ॥ 60 ॥

स गत्वा मनसा पूर्वमशोकवनिकां शुभाम् ।

उत्तरं चिन्तयामास वानरो मारुतात्मजः ॥ 61 ॥

ध्रुवं तु रक्षोबहुला भविष्यति वनाकुला ।

अशोकवनिका पुण्या सर्वसंस्कारसंस्कृता ॥ 62 ॥

रक्षिणश्चात्र विहिता नूनं रक्षन्ति पादपान् ।

भगवानपि सर्वात्मा नातिक्षोभं प्रवाति वै ॥ 63 ॥

सङ्क्षिप्तोऽयं मयाऽत्मा च रामार्थे रावणस्य च ।

सिद्धिं मे संविधास्यन्ति देवाः सर्षिगणास्त्विह ॥ 64 ॥

ब्रह्मा स्वयम्भूर्भगवान् देवाश्चैव दिशन्तु मे ।

सिद्धिमग्निश्च वायुश्च पुरुहूतश्च वज्रभृत् ॥ 65 ॥

वरुणः पाशहस्तश्च सोमादित्यौ तथैव च ।

अश्विनौ च महात्मानौ मरुतः शर्व एव च ॥ 66 ॥

सिद्धिं सर्वाणि भूतानि भूतानां चैव यः प्रभुः ।

दास्यन्ति मम ये चान्ये ह्यदृष्टाः पथि गोचराः ॥ 67 ॥

तदुन्नसं पाण्डुरदन्तमव्रणं शुचिस्मितं पद्मपलाशलोचनम् ।

द्रक्ष्ये तदार्यावदनं कदान्वहं प्रसन्नताराधिपतुल्यदर्शनम् ॥ 68 ॥

क्षुद्रेण पापेन नृशंसकर्मणा सुदारुणालङ्कृतवेषधारिणा ।

बलाभिभूता ह्यबला तपस्विनी कथं नु मे दृष्टिपथेऽद्य सा भवेत् ॥ 69 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रयोदशस्सर्गः ॥