શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે સુન્દરકાણ્ડમ્ ।
અથ સપ્તચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।
સેનાપતીન્પઞ્ચ સ તુ પ્રમાપિતાન્ હનૂમતા સાનુચરાન્સવાહનાન્ ।
સમીક્ષ્ય રાજા સમરોદ્ધતોન્મુખં કુમારમક્ષં પ્રસમૈક્ષતાગ્રતઃ ॥ 1 ॥
સ તસ્ય દૃષ્ટ્યર્પણસમ્પ્રચોદિતઃ પ્રતાપવાન્કાઞ્ચનચિત્રકાર્મુકઃ ।
સમુત્પપાતાથ સદસ્યુદીરિતો દ્વિજાતિમુખ્યૈર્હવિષેવ પાવકઃ ॥ 2 ॥
તતો મહદ્બાલદિવાકરપ્રભં પ્રતપ્તજામ્બૂનદજાલસન્તતમ્ ।
રથં સમાસ્થાય યયૌ સ વીર્યવાન્મહાહરિં તં પ્રતિ નૈરૃતર્ષભઃ ॥ 3 ॥
તતસ્તપસ્સઙ્ગ્રહસઞ્ચયાર્જિતં પ્રતપ્તજામ્બૂનદજાલશોભિતમ્ ।
પતાકિનં રત્નવિભૂષિતધ્વજં મનોજવાષ્ટાશ્વવરૈઃ સુયોજિતમ્ ॥ 4 ॥
સુરાસુરાધૃષ્યમસઙ્ગચારિણં રવિપ્રભં વ્યોમચરં સમાહિતમ્ ।
સતૂણમષ્ટાસિનિબદ્ધબન્ધુરં યથાક્રમાવેશિતશક્તિતોમરમ્ ॥ 5 ॥
વિરાજમાનં પ્રતિપૂર્ણવસ્તુના સહેમદામ્ના શશિસૂર્યવર્ચસા ।
દિવાકરાભં રથમાસ્થિતસ્તતસ્સ નિર્જગામામરતુલ્યવિક્રમઃ ॥ 6 ॥
સ પૂરયન્ખં ચ મહીં ચ સાચલાં તુરઙ્ગમાતઙ્ગમહારથસ્વનૈઃ ।
બલૈસ્સમેતૈસ્સહિ તોરણસ્થિતં સમર્થમાસીનમુપાગમત્કપિમ્ ॥ 7 ॥
સ તં સમાસાદ્ય હરિં હરીક્ષણો યુગાન્તકાલાગ્નિમિવ પ્રજાક્ષયે ।
અવસ્થિતં વિસ્મિતજાતસમ્ભ્રમ સ્સમૈક્ષતાક્ષો બહુમાનચક્ષુષા ॥ 8 ॥
સ તસ્ય વેગં ચ કપેર્મહાત્મનઃ પરાક્રમં ચારિષુ પાર્થિવાત્મજઃ ।
વિચારયન્સ્વં ચ બલં મહાબલો હિમક્ષયે સૂર્ય ઇવાભિવર્ધતે ॥ 9 ॥
સ જાતમન્યુઃ પ્રસમીક્ષ્ય વિક્રમં સ્થિરં સ્થિરસ્સમ્યતિ દુર્નિવારણમ્ ।
સમાહિતાત્મા હનુમન્તમાહવે પ્રચોદયામાસ શરૈસ્ત્રિભિ શ્શિતૈઃ ॥ 10 ॥
તતઃ કપિં તં પ્રસમીક્ષ્ય ગર્વિતં જિતશ્રમં શત્રુપરાજયોર્જિતમ્ ।
અવૈક્ષતાક્ષસ્સમુદીર્ણમાનસસ્સબાણપાણિઃ પ્રગૃહીતકાર્મુકઃ ॥ 11 ॥
સ હેમનિષ્કાઙ્ગદચારુકુણ્ડલ સ્સમાસસાદાઽશુપરાક્રમઃ કપિમ્ ।
તયોર્બભૂવાપ્રતિમસ્સમાગમ સ્સુરાસુરાણામપિ સમ્ભ્રમપ્રદઃ ॥ 12 ॥
રરાસ ભૂમિર્ન તતાપ ભાનુમા ન્વનૌ ન વાયુઃ પ્રચાચલ ચાચલઃ ।
કપેઃ કુમારસ્ય ચ વીક્ષ્ય સંયુગં નનાદ ચ દ્યૌરુદધિશ્ચ ચુક્ષુભે ॥ 13 ॥
તતસ્સ વીરસ્સુમુખાન્ પતત્રિણસ્સુવર્ણપુઙ્ખાન્સવિષાનિવોરગાન્ ।
સમાધિસમ્યોગવિમોક્ષતત્ત્વવિચ્છરાનથ ત્રીન્કપિમૂર્ધ્ન્યપાતયત્ ॥ 14 ॥
સ તૈ શ્શરૈર્મૂર્ધ્નિ સમં નિપાતિતૈઃ ક્ષરન્નસૃગ્દિગ્ધવિવૃત્તલોચનઃ ।
નવોદિતાદિત્યનિભ શ્શરાંશુમાન્ વ્યરાજતાદિત્ય ઇવાંશુમાલિકઃ ॥ 15 ॥
તતસ્સ પિઙ્ગાધિપમન્ત્રિસત્તમઃ સમીક્ષ્ય તં રાજવરાત્મજં રણે ।
ઉદગ્રચિત્રાયુધચિત્રકાર્મુકં જહર્ષ ચાપૂર્યત ચાહવોન્મુખઃ ॥ 16 ॥
સ મન્દરાગ્રસ્થ ઇવાંશુમાલિકો વિવૃદ્ધકોપો બલવીર્યસંયુતઃ ।
કુમારમક્ષં સબલં સવાહનં દદાહ નેત્રાગ્નિમરીચિભિસ્તદા ॥ 17 ॥
તતસ્સ બાણાસનચિત્રકાર્મુક શ્શરપ્રવર્ષો યુધિ રાક્ષસામ્બુદઃ ।
શરાન્મુમોચાશુ હરીશ્વરાચલે વલાહકો વૃષ્ટિમિવાચલોત્તમે ॥ 18 ॥
તતઃ કપિસ્તં રણચણ્ડવિક્રમં વિવૃદ્ધતેજોબલવીર્યસંયુતમ્ ।
કુમારમક્ષં પ્રસમીક્ષ્ય સંયુગે નનાદ હર્ષાદ્ ઘનતુલ્યવિક્રમમ્ ॥ 19 ॥
સ બાલભાવાદ્યુધિ વીર્યદર્પિતઃ પ્રવૃદ્ધમન્યુઃ ક્ષતજોપમેક્ષણઃ ।
સમાસસાદાપ્રતિમં કપિં રણે ગજો મહાકૂપમિવાવૃતં તૃણૈઃ ॥ 20 ॥
સ તેન બાણૈઃ પ્રસભં નિપાતિતૈશ્ચકાર નાદં ઘનનાદનિસ્સ્વનઃ ।
સમુત્પપાતાશુ નભસ્સ મારુતિર્ભુજોરુવિક્ષેપણઘોરદર્શનઃ ॥ 21 ॥
સમુત્પતન્તં સમભિદ્રવદ્બલી સ રાક્ષસાનાં પ્રવરઃ પ્રતાપવાન્ ।
રથી રથિશ્રેષ્ઠતમઃ કિરન્શરૈઃ પયોધરશ્શૈલમિવાશ્મવૃષ્ટિભિઃ ॥ 22 ॥
સ તાન્શરાંસ્તસ્ય હરિર્વિમોક્ષયંશ્ચચાર વીરઃ પથિ વાયુસેવિતે ।
શરાન્તરે મારુતવદ્વિનિષ્પતન્મનોજવસ્સંયતિ ચણ્ડવિક્રમઃ ॥ 23 ॥
તમાત્તબાણાસનમાહવોન્મુખં ખમાસ્તૃણન્તં વિશિખૈશ્શરોત્તમૈઃ ।
અવૈક્ષતાક્ષં બહુમાનચક્ષુષા જગામ ચિન્તાં ચ સ મારુતાત્મજઃ ॥ 24 ॥
તતશ્શરૈર્ભિન્નભુજાન્તરઃ કપિઃ કુમારવીરેણ મહાત્મના નદન્ ।
મહાભુજઃ કર્મવિશેષતત્ત્વવિ દ્વિચિન્તયામાસ રણે પરાક્રમમ્ ॥ 25 ॥
અબાલવદ્બાલદિવાકરપ્રભઃ કરોત્યયં કર્મ મહન્મહાબલઃ ।
ન ચાસ્ય સર્વાહવકર્મશોભિનઃ પ્રમાપણે મે મતિરત્ર જાયતે ॥ 26 ॥
અયં મહાત્મા ચ મહાંશ્ચ વીર્યત સ્સમાહિતશ્ચાતિસહશ્ચ સંયુગે ।
અસંશયં કર્મગુણોદયાદયં સનાગયક્ષૈર્મુનિભિશ્ચ પૂજિતઃ ॥ 27 ॥
પરાક્રમોત્સાહવિવૃદ્ધમાનસ સ્સમીક્ષતે માં પ્રમુખાગ્રતઃસ્થિતઃ ।
પરાક્રમો હ્યસ્ય મનાંસિ કમ્પયેત્સુરાસુરાણામપિ શીઘ્રગામિનઃ ॥ 28 ॥
ન ખલ્વયં નાભિભવેદુપેક્ષિતઃ પરાક્રમો હ્યસ્ય રણે વિવર્ધતે ।
પ્રમાપણં ત્વેવ મમાદ્ય રોચતે ન વર્ધમાનોઽગ્નિરુપેક્ષિતું ક્ષમઃ ॥ 29 ॥
ઇતિ પ્રવેગં તુ પરસ્ય ચિન્તયન્સ્વકર્મયોગં ચ વિધાય વીર્યવાન્ ।
ચકાર વેગં તુ મહાબલસ્તદા મતિં ચ ચક્રેઽસ્ય વધે મહાકપિઃ ॥ 30 ॥
સ તસ્ય તાનષ્ટહયાન્મહાજવાન્ સમાહિતાન્ભારસહાન્વિવર્તને ।
જઘાન વીરઃ પથિ વાયુસેવિતે તલપ્રહારૈઃ પવનાત્મજઃ કપિઃ ॥ 31 ॥
તતસ્તલેનાભિહતો મહારથ સ્સ તસ્ય પિઙ્ગાધિપમન્ત્રિનિર્જિતઃ ।
પ્રભગ્નનીડઃ પરિમુક્તકૂબરઃ પપાત ભૂમૌ હતવાજિરમ્બરાત્ ॥ 32 ॥
સ તં પરિત્યજ્ય મહારથો રથં સકાર્મુકઃ ખઙ્ગધરઃ ખમુત્પતન્ ।
તપોઽભિયોગાદૃષિરુગ્રવીર્યવાન્વિહાય દેહં મરુતામિવાલયમ્ ॥ 33 ॥
તતઃ કપિસ્તં વિચરન્તમમ્બરે પતત્રિરાજાનિલસિદ્ધસેવિતે ।
સમેત્ય તં મારુતતુલ્યવિક્રમઃ ક્રમેણ જગ્રાહ સ પાદયોર્દૃઢમ્ ॥ 34 ॥
સ તં સમાવિધ્ય સહસ્રશઃ કપિર્મહોરગં ગૃહ્ય ઇવાણ્ડજેશ્વરઃ ।
મુમોચ વેગાત્પિતૃતુલ્યવિક્રમો મહીતલે સંયતિ વાનરોત્તમઃ ॥ 35 ॥
સ ભગ્નબાહૂરુકટીશિરોધરઃ ક્ષરન્નસૃઙિનર્મથિતાસ્થિલોચનઃ ।
સમ્ભગ્નસન્ધિઃ પ્રવિકીર્ણબન્ધનો હતઃ ક્ષિતૌ વાયુસુતેન રાક્ષસઃ ॥ 36 ॥
મહાકપિર્ભૂમિતલે નિપીડ્ય તં ચકાર રક્ષોધિપતેર્મહદ્ભયમ્ ।
મહર્ષિભિશ્ચક્રચરૈર્મહાવ્રતૈ સ્સમેત્ય ભૂતૈશ્ચ સયક્ષપન્નગૈઃ ॥ 37 ॥
સુરૈશ્ચ સેન્દ્રૈર્ભૃશજાતવિસ્મયૈ ર્હતે કુમારે સ કપિર્નિરીક્ષિતઃ ।
નિહત્ય તં વજ્રિસુતોપમપ્રભં કુમારમક્ષં ક્ષતજોપમેક્ષણમ્ ।
તમેવ વીરોઽભિજગામ તોરણં કૃતક્ષણઃ કાલ ઇવ પ્રજાક્ષયે ॥ 38 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે સુન્દરકાણ્ડે સપ્તચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha saptacatvāriṃśassargaḥ |
senāpatīnpañca sa tu pramāpitān hanūmatā sānucarānsavāhanān |
samīkṣya rājā samaroddhatonmukhaṃ kumāramakṣaṃ prasamaikṣatāgrataḥ || 1 ||
sa tasya dṛṣṭyarpaṇasampracoditaḥ pratāpavānkāñcanacitrakārmukaḥ |
samutpapātātha sadasyudīrito dvijātimukhyairhaviṣeva pāvakaḥ || 2 ||
tato mahadbāladivākaraprabhaṃ prataptajāmbūnadajālasantatam |
rathaṃ samāsthāya yayau sa vīryavānmahāhariṃ taṃ prati nairṛtarṣabhaḥ || 3 ||
tatastapassaṅgrahasañcayārjitaṃ prataptajāmbūnadajālaśobhitam |
patākinaṃ ratnavibhūṣitadhvajaṃ manojavāṣṭāśvavaraiḥ suyojitam || 4 ||
surāsurādhṛṣyamasaṅgacāriṇaṃ raviprabhaṃ vyomacaraṃ samāhitam |
satūṇamaṣṭāsinibaddhabandhuraṃ yathākramāveśitaśaktitomaram || 5 ||
virājamānaṃ pratipūrṇavastunā sahemadāmnā śaśisūryavarcasā |
divākarābhaṃ rathamāsthitastatassa nirjagāmāmaratulyavikramaḥ || 6 ||
sa pūrayankhaṃ ca mahīṃ ca sācalāṃ turaṅgamātaṅgamahārathasvanaiḥ |
balaissametaissahi toraṇasthitaṃ samarthamāsīnamupāgamatkapim || 7 ||
sa taṃ samāsādya hariṃ harīkṣaṇo yugāntakālāgnimiva prajākṣaye |
avasthitaṃ vismitajātasambhrama ssamaikṣatākṣo bahumānacakṣuṣā || 8 ||
sa tasya vegaṃ ca kapermahātmanaḥ parākramaṃ cāriṣu pārthivātmajaḥ |
vicārayansvaṃ ca balaṃ mahābalo himakṣaye sūrya ivābhivardhate || 9 ||
sa jātamanyuḥ prasamīkṣya vikramaṃ sthiraṃ sthirassamyati durnivāraṇam |
samāhitātmā hanumantamāhave pracodayāmāsa śaraistribhi śśitaiḥ || 10 ||
tataḥ kapiṃ taṃ prasamīkṣya garvitaṃ jitaśramaṃ śatruparājayorjitam |
avaikṣatākṣassamudīrṇamānasassabāṇapāṇiḥ pragṛhītakārmukaḥ || 11 ||
sa hemaniṣkāṅgadacārukuṇḍala ssamāsasādā'śuparākramaḥ kapim |
tayorbabhūvāpratimassamāgama ssurāsurāṇāmapi sambhramapradaḥ || 12 ||
rarāsa bhūmirna tatāpa bhānumā nvanau na vāyuḥ pracācala cācalaḥ |
kapeḥ kumārasya ca vīkṣya saṃyugaṃ nanāda ca dyaurudadhiśca cukṣubhe || 13 ||
tatassa vīrassumukhān patatriṇassuvarṇapuṅkhānsaviṣānivoragān |
samādhisamyogavimokṣatattvaviccharānatha trīnkapimūrdhnyapātayat || 14 ||
sa tai śśarairmūrdhni samaṃ nipātitaiḥ kṣarannasṛgdigdhavivṛttalocanaḥ |
navoditādityanibha śśarāṃśumān vyarājatāditya ivāṃśumālikaḥ || 15 ||
tatassa piṅgādhipamantrisattamaḥ samīkṣya taṃ rājavarātmajaṃ raṇe |
udagracitrāyudhacitrakārmukaṃ jaharṣa cāpūryata cāhavonmukhaḥ || 16 ||
sa mandarāgrastha ivāṃśumāliko vivṛddhakopo balavīryasaṃyutaḥ |
kumāramakṣaṃ sabalaṃ savāhanaṃ dadāha netrāgnimarīcibhistadā || 17 ||
tatassa bāṇāsanacitrakārmuka śśarapravarṣo yudhi rākṣasāmbudaḥ |
śarānmumocāśu harīśvarācale valāhako vṛṣṭimivācalottame || 18 ||
tataḥ kapistaṃ raṇacaṇḍavikramaṃ vivṛddhatejobalavīryasaṃyutam |
kumāramakṣaṃ prasamīkṣya saṃyuge nanāda harṣād ghanatulyavikramam || 19 ||
sa bālabhāvādyudhi vīryadarpitaḥ pravṛddhamanyuḥ kṣatajopamekṣaṇaḥ |
samāsasādāpratimaṃ kapiṃ raṇe gajo mahākūpamivāvṛtaṃ tṛṇaiḥ || 20 ||
sa tena bāṇaiḥ prasabhaṃ nipātitaiścakāra nādaṃ ghananādanissvanaḥ |
samutpapātāśu nabhassa mārutirbhujoruvikṣepaṇaghoradarśanaḥ || 21 ||
samutpatantaṃ samabhidravadbalī sa rākṣasānāṃ pravaraḥ pratāpavān |
rathī rathiśreṣṭhatamaḥ kiranśaraiḥ payodharaśśailamivāśmavṛṣṭibhiḥ || 22 ||
sa tānśarāṃstasya harirvimokṣayaṃścacāra vīraḥ pathi vāyusevite |
śarāntare mārutavadviniṣpatanmanojavassaṃyati caṇḍavikramaḥ || 23 ||
tamāttabāṇāsanamāhavonmukhaṃ khamāstṛṇantaṃ viśikhaiśśarottamaiḥ |
avaikṣatākṣaṃ bahumānacakṣuṣā jagāma cintāṃ ca sa mārutātmajaḥ || 24 ||
tataśśarairbhinnabhujāntaraḥ kapiḥ kumāravīreṇa mahātmanā nadan |
mahābhujaḥ karmaviśeṣatattvavi dvicintayāmāsa raṇe parākramam || 25 ||
abālavadbāladivākaraprabhaḥ karotyayaṃ karma mahanmahābalaḥ |
na cāsya sarvāhavakarmaśobhinaḥ pramāpaṇe me matiratra jāyate || 26 ||
ayaṃ mahātmā ca mahāṃśca vīryata ssamāhitaścātisahaśca saṃyuge |
asaṃśayaṃ karmaguṇodayādayaṃ sanāgayakṣairmunibhiśca pūjitaḥ || 27 ||
parākramotsāhavivṛddhamānasa ssamīkṣate māṃ pramukhāgrataḥsthitaḥ |
parākramo hyasya manāṃsi kampayetsurāsurāṇāmapi śīghragāminaḥ || 28 ||
na khalvayaṃ nābhibhavedupekṣitaḥ parākramo hyasya raṇe vivardhate |
pramāpaṇaṃ tveva mamādya rocate na vardhamāno'gnirupekṣituṃ kṣamaḥ || 29 ||
iti pravegaṃ tu parasya cintayansvakarmayogaṃ ca vidhāya vīryavān |
cakāra vegaṃ tu mahābalastadā matiṃ ca cakre'sya vadhe mahākapiḥ || 30 ||
sa tasya tānaṣṭahayānmahājavān samāhitānbhārasahānvivartane |
jaghāna vīraḥ pathi vāyusevite talaprahāraiḥ pavanātmajaḥ kapiḥ || 31 ||
tatastalenābhihato mahāratha ssa tasya piṅgādhipamantrinirjitaḥ |
prabhagnanīḍaḥ parimuktakūbaraḥ papāta bhūmau hatavājirambarāt || 32 ||
sa taṃ parityajya mahāratho rathaṃ sakārmukaḥ khaṅgadharaḥ khamutpatan |
tapo'bhiyogādṛṣirugravīryavānvihāya dehaṃ marutāmivālayam || 33 ||
tataḥ kapistaṃ vicarantamambare patatrirājānilasiddhasevite |
sametya taṃ mārutatulyavikramaḥ krameṇa jagrāha sa pādayordṛḍham || 34 ||
sa taṃ samāvidhya sahasraśaḥ kapirmahoragaṃ gṛhya ivāṇḍajeśvaraḥ |
mumoca vegātpitṛtulyavikramo mahītale saṃyati vānarottamaḥ || 35 ||
sa bhagnabāhūrukaṭīśirodharaḥ kṣarannasṛṅinarmathitāsthilocanaḥ |
sambhagnasandhiḥ pravikīrṇabandhano hataḥ kṣitau vāyusutena rākṣasaḥ || 36 ||
mahākapirbhūmitale nipīḍya taṃ cakāra rakṣodhipatermahadbhayam |
maharṣibhiścakracarairmahāvratai ssametya bhūtaiśca sayakṣapannagaiḥ || 37 ||
suraiśca sendrairbhṛśajātavismayai rhate kumāre sa kapirnirīkṣitaḥ |
nihatya taṃ vajrisutopamaprabhaṃ kumāramakṣaṃ kṣatajopamekṣaṇam |
tameva vīro'bhijagāma toraṇaṃ kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye || 38 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe saptacatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ सप्तचत्वारिंशस्सर्गः ।
सेनापतीन्पञ्च स तु प्रमापितान् हनूमता सानुचरान्सवाहनान् ।
समीक्ष्य राजा समरोद्धतोन्मुखं कुमारमक्षं प्रसमैक्षताग्रतः ॥ 1 ॥
स तस्य दृष्ट्यर्पणसम्प्रचोदितः प्रतापवान्काञ्चनचित्रकार्मुकः ।
समुत्पपाताथ सदस्युदीरितो द्विजातिमुख्यैर्हविषेव पावकः ॥ 2 ॥
ततो महद्बालदिवाकरप्रभं प्रतप्तजाम्बूनदजालसन्ततम् ।
रथं समास्थाय ययौ स वीर्यवान्महाहरिं तं प्रति नैरृतर्षभः ॥ 3 ॥
ततस्तपस्सङ्ग्रहसञ्चयार्जितं प्रतप्तजाम्बूनदजालशोभितम् ।
पताकिनं रत्नविभूषितध्वजं मनोजवाष्टाश्ववरैः सुयोजितम् ॥ 4 ॥
सुरासुराधृष्यमसङ्गचारिणं रविप्रभं व्योमचरं समाहितम् ।
सतूणमष्टासिनिबद्धबन्धुरं यथाक्रमावेशितशक्तितोमरम् ॥ 5 ॥
विराजमानं प्रतिपूर्णवस्तुना सहेमदाम्ना शशिसूर्यवर्चसा ।
दिवाकराभं रथमास्थितस्ततस्स निर्जगामामरतुल्यविक्रमः ॥ 6 ॥
स पूरयन्खं च महीं च साचलां तुरङ्गमातङ्गमहारथस्वनैः ।
बलैस्समेतैस्सहि तोरणस्थितं समर्थमासीनमुपागमत्कपिम् ॥ 7 ॥
स तं समासाद्य हरिं हरीक्षणो युगान्तकालाग्निमिव प्रजाक्षये ।
अवस्थितं विस्मितजातसम्भ्रम स्समैक्षताक्षो बहुमानचक्षुषा ॥ 8 ॥
स तस्य वेगं च कपेर्महात्मनः पराक्रमं चारिषु पार्थिवात्मजः ।
विचारयन्स्वं च बलं महाबलो हिमक्षये सूर्य इवाभिवर्धते ॥ 9 ॥
स जातमन्युः प्रसमीक्ष्य विक्रमं स्थिरं स्थिरस्सम्यति दुर्निवारणम् ।
समाहितात्मा हनुमन्तमाहवे प्रचोदयामास शरैस्त्रिभि श्शितैः ॥ 10 ॥
ततः कपिं तं प्रसमीक्ष्य गर्वितं जितश्रमं शत्रुपराजयोर्जितम् ।
अवैक्षताक्षस्समुदीर्णमानसस्सबाणपाणिः प्रगृहीतकार्मुकः ॥ 11 ॥
स हेमनिष्काङ्गदचारुकुण्डल स्समाससादाऽशुपराक्रमः कपिम् ।
तयोर्बभूवाप्रतिमस्समागम स्सुरासुराणामपि सम्भ्रमप्रदः ॥ 12 ॥
ररास भूमिर्न तताप भानुमा न्वनौ न वायुः प्रचाचल चाचलः ।
कपेः कुमारस्य च वीक्ष्य संयुगं ननाद च द्यौरुदधिश्च चुक्षुभे ॥ 13 ॥
ततस्स वीरस्सुमुखान् पतत्रिणस्सुवर्णपुङ्खान्सविषानिवोरगान् ।
समाधिसम्योगविमोक्षतत्त्वविच्छरानथ त्रीन्कपिमूर्ध्न्यपातयत् ॥ 14 ॥
स तै श्शरैर्मूर्ध्नि समं निपातितैः क्षरन्नसृग्दिग्धविवृत्तलोचनः ।
नवोदितादित्यनिभ श्शरांशुमान् व्यराजतादित्य इवांशुमालिकः ॥ 15 ॥
ततस्स पिङ्गाधिपमन्त्रिसत्तमः समीक्ष्य तं राजवरात्मजं रणे ।
उदग्रचित्रायुधचित्रकार्मुकं जहर्ष चापूर्यत चाहवोन्मुखः ॥ 16 ॥
स मन्दराग्रस्थ इवांशुमालिको विवृद्धकोपो बलवीर्यसंयुतः ।
कुमारमक्षं सबलं सवाहनं ददाह नेत्राग्निमरीचिभिस्तदा ॥ 17 ॥
ततस्स बाणासनचित्रकार्मुक श्शरप्रवर्षो युधि राक्षसाम्बुदः ।
शरान्मुमोचाशु हरीश्वराचले वलाहको वृष्टिमिवाचलोत्तमे ॥ 18 ॥
ततः कपिस्तं रणचण्डविक्रमं विवृद्धतेजोबलवीर्यसंयुतम् ।
कुमारमक्षं प्रसमीक्ष्य संयुगे ननाद हर्षाद् घनतुल्यविक्रमम् ॥ 19 ॥
स बालभावाद्युधि वीर्यदर्पितः प्रवृद्धमन्युः क्षतजोपमेक्षणः ।
समाससादाप्रतिमं कपिं रणे गजो महाकूपमिवावृतं तृणैः ॥ 20 ॥
स तेन बाणैः प्रसभं निपातितैश्चकार नादं घननादनिस्स्वनः ।
समुत्पपाताशु नभस्स मारुतिर्भुजोरुविक्षेपणघोरदर्शनः ॥ 21 ॥
समुत्पतन्तं समभिद्रवद्बली स राक्षसानां प्रवरः प्रतापवान् ।
रथी रथिश्रेष्ठतमः किरन्शरैः पयोधरश्शैलमिवाश्मवृष्टिभिः ॥ 22 ॥
स तान्शरांस्तस्य हरिर्विमोक्षयंश्चचार वीरः पथि वायुसेविते ।
शरान्तरे मारुतवद्विनिष्पतन्मनोजवस्संयति चण्डविक्रमः ॥ 23 ॥
तमात्तबाणासनमाहवोन्मुखं खमास्तृणन्तं विशिखैश्शरोत्तमैः ।
अवैक्षताक्षं बहुमानचक्षुषा जगाम चिन्तां च स मारुतात्मजः ॥ 24 ॥
ततश्शरैर्भिन्नभुजान्तरः कपिः कुमारवीरेण महात्मना नदन् ।
महाभुजः कर्मविशेषतत्त्ववि द्विचिन्तयामास रणे पराक्रमम् ॥ 25 ॥
अबालवद्बालदिवाकरप्रभः करोत्ययं कर्म महन्महाबलः ।
न चास्य सर्वाहवकर्मशोभिनः प्रमापणे मे मतिरत्र जायते ॥ 26 ॥
अयं महात्मा च महांश्च वीर्यत स्समाहितश्चातिसहश्च संयुगे ।
असंशयं कर्मगुणोदयादयं सनागयक्षैर्मुनिभिश्च पूजितः ॥ 27 ॥
पराक्रमोत्साहविवृद्धमानस स्समीक्षते मां प्रमुखाग्रतःस्थितः ।
पराक्रमो ह्यस्य मनांसि कम्पयेत्सुरासुराणामपि शीघ्रगामिनः ॥ 28 ॥
न खल्वयं नाभिभवेदुपेक्षितः पराक्रमो ह्यस्य रणे विवर्धते ।
प्रमापणं त्वेव ममाद्य रोचते न वर्धमानोऽग्निरुपेक्षितुं क्षमः ॥ 29 ॥
इति प्रवेगं तु परस्य चिन्तयन्स्वकर्मयोगं च विधाय वीर्यवान् ।
चकार वेगं तु महाबलस्तदा मतिं च चक्रेऽस्य वधे महाकपिः ॥ 30 ॥
स तस्य तानष्टहयान्महाजवान् समाहितान्भारसहान्विवर्तने ।
जघान वीरः पथि वायुसेविते तलप्रहारैः पवनात्मजः कपिः ॥ 31 ॥
ततस्तलेनाभिहतो महारथ स्स तस्य पिङ्गाधिपमन्त्रिनिर्जितः ।
प्रभग्ननीडः परिमुक्तकूबरः पपात भूमौ हतवाजिरम्बरात् ॥ 32 ॥
स तं परित्यज्य महारथो रथं सकार्मुकः खङ्गधरः खमुत्पतन् ।
तपोऽभियोगादृषिरुग्रवीर्यवान्विहाय देहं मरुतामिवालयम् ॥ 33 ॥
ततः कपिस्तं विचरन्तमम्बरे पतत्रिराजानिलसिद्धसेविते ।
समेत्य तं मारुततुल्यविक्रमः क्रमेण जग्राह स पादयोर्दृढम् ॥ 34 ॥
स तं समाविध्य सहस्रशः कपिर्महोरगं गृह्य इवाण्डजेश्वरः ।
मुमोच वेगात्पितृतुल्यविक्रमो महीतले संयति वानरोत्तमः ॥ 35 ॥
स भग्नबाहूरुकटीशिरोधरः क्षरन्नसृङिनर्मथितास्थिलोचनः ।
सम्भग्नसन्धिः प्रविकीर्णबन्धनो हतः क्षितौ वायुसुतेन राक्षसः ॥ 36 ॥
महाकपिर्भूमितले निपीड्य तं चकार रक्षोधिपतेर्महद्भयम् ।
महर्षिभिश्चक्रचरैर्महाव्रतै स्समेत्य भूतैश्च सयक्षपन्नगैः ॥ 37 ॥
सुरैश्च सेन्द्रैर्भृशजातविस्मयै र्हते कुमारे स कपिर्निरीक्षितः ।
निहत्य तं वज्रिसुतोपमप्रभं कुमारमक्षं क्षतजोपमेक्षणम् ।
तमेव वीरोऽभिजगाम तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ॥ 38 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे सप्तचत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha saptacatvāriṃśassargaḥ |
senāpatīnpañca sa tu pramāpitān hanūmatā sānucarānsavāhanān |
samīkṣya rājā samaroddhatonmukhaṃ kumāramakṣaṃ prasamaikṣatāgrataḥ || 1 ||
sa tasya dṛṣṭyarpaṇasampracoditaḥ pratāpavānkāñcanacitrakārmukaḥ |
samutpapātātha sadasyudīrito dvijātimukhyairhaviṣeva pāvakaḥ || 2 ||
tato mahadbāladivākaraprabhaṃ prataptajāmbūnadajālasantatam |
rathaṃ samāsthāya yayau sa vīryavānmahāhariṃ taṃ prati nairṛtarṣabhaḥ || 3 ||
tatastapassaṅgrahasañcayārjitaṃ prataptajāmbūnadajālaśobhitam |
patākinaṃ ratnavibhūṣitadhvajaṃ manojavāṣṭāśvavaraiḥ suyojitam || 4 ||
surāsurādhṛṣyamasaṅgacāriṇaṃ raviprabhaṃ vyomacaraṃ samāhitam |
satūṇamaṣṭāsinibaddhabandhuraṃ yathākramāveśitaśaktitomaram || 5 ||
virājamānaṃ pratipūrṇavastunā sahemadāmnā śaśisūryavarcasā |
divākarābhaṃ rathamāsthitastatassa nirjagāmāmaratulyavikramaḥ || 6 ||
sa pūrayankhaṃ ca mahīṃ ca sācalāṃ turaṅgamātaṅgamahārathasvanaiḥ |
balaissametaissahi toraṇasthitaṃ samarthamāsīnamupāgamatkapim || 7 ||
sa taṃ samāsādya hariṃ harīkṣaṇo yugāntakālāgnimiva prajākṣaye |
avasthitaṃ vismitajātasambhrama ssamaikṣatākṣo bahumānacakṣuṣā || 8 ||
sa tasya vegaṃ ca kapermahātmanaḥ parākramaṃ cāriṣu pārthivātmajaḥ |
vicārayansvaṃ ca balaṃ mahābalo himakṣaye sūrya ivābhivardhate || 9 ||
sa jātamanyuḥ prasamīkṣya vikramaṃ sthiraṃ sthirassamyati durnivāraṇam |
samāhitātmā hanumantamāhave pracodayāmāsa śaraistribhi śśitaiḥ || 10 ||
tataḥ kapiṃ taṃ prasamīkṣya garvitaṃ jitaśramaṃ śatruparājayorjitam |
avaikṣatākṣassamudīrṇamānasassabāṇapāṇiḥ pragṛhītakārmukaḥ || 11 ||
sa hemaniṣkāṅgadacārukuṇḍala ssamāsasādā'śuparākramaḥ kapim |
tayorbabhūvāpratimassamāgama ssurāsurāṇāmapi sambhramapradaḥ || 12 ||
rarāsa bhūmirna tatāpa bhānumā nvanau na vāyuḥ pracācala cācalaḥ |
kapeḥ kumārasya ca vīkṣya saṃyugaṃ nanāda ca dyaurudadhiśca cukṣubhe || 13 ||
tatassa vīrassumukhān patatriṇassuvarṇapuṅkhānsaviṣānivoragān |
samādhisamyogavimokṣatattvaviccharānatha trīnkapimūrdhnyapātayat || 14 ||
sa tai śśarairmūrdhni samaṃ nipātitaiḥ kṣarannasṛgdigdhavivṛttalocanaḥ |
navoditādityanibha śśarāṃśumān vyarājatāditya ivāṃśumālikaḥ || 15 ||
tatassa piṅgādhipamantrisattamaḥ samīkṣya taṃ rājavarātmajaṃ raṇe |
udagracitrāyudhacitrakārmukaṃ jaharṣa cāpūryata cāhavonmukhaḥ || 16 ||
sa mandarāgrastha ivāṃśumāliko vivṛddhakopo balavīryasaṃyutaḥ |
kumāramakṣaṃ sabalaṃ savāhanaṃ dadāha netrāgnimarīcibhistadā || 17 ||
tatassa bāṇāsanacitrakārmuka śśarapravarṣo yudhi rākṣasāmbudaḥ |
śarānmumocāśu harīśvarācale valāhako vṛṣṭimivācalottame || 18 ||
tataḥ kapistaṃ raṇacaṇḍavikramaṃ vivṛddhatejobalavīryasaṃyutam |
kumāramakṣaṃ prasamīkṣya saṃyuge nanāda harṣād ghanatulyavikramam || 19 ||
sa bālabhāvādyudhi vīryadarpitaḥ pravṛddhamanyuḥ kṣatajopamekṣaṇaḥ |
samāsasādāpratimaṃ kapiṃ raṇe gajo mahākūpamivāvṛtaṃ tṛṇaiḥ || 20 ||
sa tena bāṇaiḥ prasabhaṃ nipātitaiścakāra nādaṃ ghananādanissvanaḥ |
samutpapātāśu nabhassa mārutirbhujoruvikṣepaṇaghoradarśanaḥ || 21 ||
samutpatantaṃ samabhidravadbalī sa rākṣasānāṃ pravaraḥ pratāpavān |
rathī rathiśreṣṭhatamaḥ kiranśaraiḥ payodharaśśailamivāśmavṛṣṭibhiḥ || 22 ||
sa tānśarāṃstasya harirvimokṣayaṃścacāra vīraḥ pathi vāyusevite |
śarāntare mārutavadviniṣpatanmanojavassaṃyati caṇḍavikramaḥ || 23 ||
tamāttabāṇāsanamāhavonmukhaṃ khamāstṛṇantaṃ viśikhaiśśarottamaiḥ |
avaikṣatākṣaṃ bahumānacakṣuṣā jagāma cintāṃ ca sa mārutātmajaḥ || 24 ||
tataśśarairbhinnabhujāntaraḥ kapiḥ kumāravīreṇa mahātmanā nadan |
mahābhujaḥ karmaviśeṣatattvavi dvicintayāmāsa raṇe parākramam || 25 ||
abālavadbāladivākaraprabhaḥ karotyayaṃ karma mahanmahābalaḥ |
na cāsya sarvāhavakarmaśobhinaḥ pramāpaṇe me matiratra jāyate || 26 ||
ayaṃ mahātmā ca mahāṃśca vīryata ssamāhitaścātisahaśca saṃyuge |
asaṃśayaṃ karmaguṇodayādayaṃ sanāgayakṣairmunibhiśca pūjitaḥ || 27 ||
parākramotsāhavivṛddhamānasa ssamīkṣate māṃ pramukhāgrataḥsthitaḥ |
parākramo hyasya manāṃsi kampayetsurāsurāṇāmapi śīghragāminaḥ || 28 ||
na khalvayaṃ nābhibhavedupekṣitaḥ parākramo hyasya raṇe vivardhate |
pramāpaṇaṃ tveva mamādya rocate na vardhamāno'gnirupekṣituṃ kṣamaḥ || 29 ||
iti pravegaṃ tu parasya cintayansvakarmayogaṃ ca vidhāya vīryavān |
cakāra vegaṃ tu mahābalastadā matiṃ ca cakre'sya vadhe mahākapiḥ || 30 ||
sa tasya tānaṣṭahayānmahājavān samāhitānbhārasahānvivartane |
jaghāna vīraḥ pathi vāyusevite talaprahāraiḥ pavanātmajaḥ kapiḥ || 31 ||
tatastalenābhihato mahāratha ssa tasya piṅgādhipamantrinirjitaḥ |
prabhagnanīḍaḥ parimuktakūbaraḥ papāta bhūmau hatavājirambarāt || 32 ||
sa taṃ parityajya mahāratho rathaṃ sakārmukaḥ khaṅgadharaḥ khamutpatan |
tapo'bhiyogādṛṣirugravīryavānvihāya dehaṃ marutāmivālayam || 33 ||
tataḥ kapistaṃ vicarantamambare patatrirājānilasiddhasevite |
sametya taṃ mārutatulyavikramaḥ krameṇa jagrāha sa pādayordṛḍham || 34 ||
sa taṃ samāvidhya sahasraśaḥ kapirmahoragaṃ gṛhya ivāṇḍajeśvaraḥ |
mumoca vegātpitṛtulyavikramo mahītale saṃyati vānarottamaḥ || 35 ||
sa bhagnabāhūrukaṭīśirodharaḥ kṣarannasṛṅinarmathitāsthilocanaḥ |
sambhagnasandhiḥ pravikīrṇabandhano hataḥ kṣitau vāyusutena rākṣasaḥ || 36 ||
mahākapirbhūmitale nipīḍya taṃ cakāra rakṣodhipatermahadbhayam |
maharṣibhiścakracarairmahāvratai ssametya bhūtaiśca sayakṣapannagaiḥ || 37 ||
suraiśca sendrairbhṛśajātavismayai rhate kumāre sa kapirnirīkṣitaḥ |
nihatya taṃ vajrisutopamaprabhaṃ kumāramakṣaṃ kṣatajopamekṣaṇam |
tameva vīro'bhijagāma toraṇaṃ kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye || 38 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe saptacatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.