5.47 Sundarakanda - Saptachatvarimsha Sargah

ॐ

5.47 સુન્દરકાણ્ડ - સપ્તચત્વારિંશ સર્ગઃ

Valmiki Gujarati

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે સુન્દરકાણ્ડમ્ ।

અથ સપ્તચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ।

સેનાપતીન્પઞ્ચ સ તુ પ્રમાપિતાન્ હનૂમતા સાનુચરાન્સવાહનાન્ ।

સમીક્ષ્ય રાજા સમરોદ્ધતોન્મુખં કુમારમક્ષં પ્રસમૈક્ષતાગ્રતઃ ॥ 1 ॥

સ તસ્ય દૃષ્ટ્યર્પણસમ્પ્રચોદિતઃ પ્રતાપવાન્કાઞ્ચનચિત્રકાર્મુકઃ ।

સમુત્પપાતાથ સદસ્યુદીરિતો દ્વિજાતિમુખ્યૈર્હવિષેવ પાવકઃ ॥ 2 ॥

તતો મહદ્બાલદિવાકરપ્રભં પ્રતપ્તજામ્બૂનદજાલસન્તતમ્ ।

રથં સમાસ્થાય યયૌ સ વીર્યવાન્મહાહરિં તં પ્રતિ નૈરૃતર્ષભઃ ॥ 3 ॥

તતસ્તપસ્સઙ્ગ્રહસઞ્ચયાર્જિતં પ્રતપ્તજામ્બૂનદજાલશોભિતમ્ ।

પતાકિનં રત્નવિભૂષિતધ્વજં મનોજવાષ્ટાશ્વવરૈઃ સુયોજિતમ્ ॥ 4 ॥

સુરાસુરાધૃષ્યમસઙ્ગચારિણં રવિપ્રભં વ્યોમચરં સમાહિતમ્ ।

સતૂણમષ્ટાસિનિબદ્ધબન્ધુરં યથાક્રમાવેશિતશક્તિતોમરમ્ ॥ 5 ॥

વિરાજમાનં પ્રતિપૂર્ણવસ્તુના સહેમદામ્ના શશિસૂર્યવર્ચસા ।

દિવાકરાભં રથમાસ્થિતસ્તતસ્સ નિર્જગામામરતુલ્યવિક્રમઃ ॥ 6 ॥

સ પૂરયન્ખં ચ મહીં ચ સાચલાં તુરઙ્ગમાતઙ્ગમહારથસ્વનૈઃ ।

બલૈસ્સમેતૈસ્સહિ તોરણસ્થિતં સમર્થમાસીનમુપાગમત્કપિમ્ ॥ 7 ॥

સ તં સમાસાદ્ય હરિં હરીક્ષણો યુગાન્તકાલાગ્નિમિવ પ્રજાક્ષયે ।

અવસ્થિતં વિસ્મિતજાતસમ્ભ્રમ સ્સમૈક્ષતાક્ષો બહુમાનચક્ષુષા ॥ 8 ॥

સ તસ્ય વેગં ચ કપેર્મહાત્મનઃ પરાક્રમં ચારિષુ પાર્થિવાત્મજઃ ।

વિચારયન્સ્વં ચ બલં મહાબલો હિમક્ષયે સૂર્ય ઇવાભિવર્ધતે ॥ 9 ॥

સ જાતમન્યુઃ પ્રસમીક્ષ્ય વિક્રમં સ્થિરં સ્થિરસ્સમ્યતિ દુર્નિવારણમ્ ।

સમાહિતાત્મા હનુમન્તમાહવે પ્રચોદયામાસ શરૈસ્ત્રિભિ શ્શિતૈઃ ॥ 10 ॥

તતઃ કપિં તં પ્રસમીક્ષ્ય ગર્વિતં જિતશ્રમં શત્રુપરાજયોર્જિતમ્ ।

અવૈક્ષતાક્ષસ્સમુદીર્ણમાનસસ્સબાણપાણિઃ પ્રગૃહીતકાર્મુકઃ ॥ 11 ॥

સ હેમનિષ્કાઙ્ગદચારુકુણ્ડલ સ્સમાસસાદાઽશુપરાક્રમઃ કપિમ્ ।

તયોર્બભૂવાપ્રતિમસ્સમાગમ સ્સુરાસુરાણામપિ સમ્ભ્રમપ્રદઃ ॥ 12 ॥

રરાસ ભૂમિર્ન તતાપ ભાનુમા ન્વનૌ ન વાયુઃ પ્રચાચલ ચાચલઃ ।

કપેઃ કુમારસ્ય ચ વીક્ષ્ય સંયુગં નનાદ ચ દ્યૌરુદધિશ્ચ ચુક્ષુભે ॥ 13 ॥

તતસ્સ વીરસ્સુમુખાન્ પતત્રિણસ્સુવર્ણપુઙ્ખાન્સવિષાનિવોરગાન્ ।

સમાધિસમ્યોગવિમોક્ષતત્ત્વવિચ્છરાનથ ત્રીન્કપિમૂર્ધ્ન્યપાતયત્ ॥ 14 ॥

સ તૈ શ્શરૈર્મૂર્ધ્નિ સમં નિપાતિતૈઃ ક્ષરન્નસૃગ્દિગ્ધવિવૃત્તલોચનઃ ।

નવોદિતાદિત્યનિભ શ્શરાંશુમાન્ વ્યરાજતાદિત્ય ઇવાંશુમાલિકઃ ॥ 15 ॥

તતસ્સ પિઙ્ગાધિપમન્ત્રિસત્તમઃ સમીક્ષ્ય તં રાજવરાત્મજં રણે ।

ઉદગ્રચિત્રાયુધચિત્રકાર્મુકં જહર્ષ ચાપૂર્યત ચાહવોન્મુખઃ ॥ 16 ॥

સ મન્દરાગ્રસ્થ ઇવાંશુમાલિકો વિવૃદ્ધકોપો બલવીર્યસંયુતઃ ।

કુમારમક્ષં સબલં સવાહનં દદાહ નેત્રાગ્નિમરીચિભિસ્તદા ॥ 17 ॥

તતસ્સ બાણાસનચિત્રકાર્મુક શ્શરપ્રવર્ષો યુધિ રાક્ષસામ્બુદઃ ।

શરાન્મુમોચાશુ હરીશ્વરાચલે વલાહકો વૃષ્ટિમિવાચલોત્તમે ॥ 18 ॥

તતઃ કપિસ્તં રણચણ્ડવિક્રમં વિવૃદ્ધતેજોબલવીર્યસંયુતમ્ ।

કુમારમક્ષં પ્રસમીક્ષ્ય સંયુગે નનાદ હર્ષાદ્ ઘનતુલ્યવિક્રમમ્ ॥ 19 ॥

સ બાલભાવાદ્યુધિ વીર્યદર્પિતઃ પ્રવૃદ્ધમન્યુઃ ક્ષતજોપમેક્ષણઃ ।

સમાસસાદાપ્રતિમં કપિં રણે ગજો મહાકૂપમિવાવૃતં તૃણૈઃ ॥ 20 ॥

સ તેન બાણૈઃ પ્રસભં નિપાતિતૈશ્ચકાર નાદં ઘનનાદનિસ્સ્વનઃ ।

સમુત્પપાતાશુ નભસ્સ મારુતિર્ભુજોરુવિક્ષેપણઘોરદર્શનઃ ॥ 21 ॥

સમુત્પતન્તં સમભિદ્રવદ્બલી સ રાક્ષસાનાં પ્રવરઃ પ્રતાપવાન્ ।

રથી રથિશ્રેષ્ઠતમઃ કિરન્શરૈઃ પયોધરશ્શૈલમિવાશ્મવૃષ્ટિભિઃ ॥ 22 ॥

સ તાન્શરાંસ્તસ્ય હરિર્વિમોક્ષયંશ્ચચાર વીરઃ પથિ વાયુસેવિતે ।

શરાન્તરે મારુતવદ્વિનિષ્પતન્મનોજવસ્સંયતિ ચણ્ડવિક્રમઃ ॥ 23 ॥

તમાત્તબાણાસનમાહવોન્મુખં ખમાસ્તૃણન્તં વિશિખૈશ્શરોત્તમૈઃ ।

અવૈક્ષતાક્ષં બહુમાનચક્ષુષા જગામ ચિન્તાં ચ સ મારુતાત્મજઃ ॥ 24 ॥

તતશ્શરૈર્ભિન્નભુજાન્તરઃ કપિઃ કુમારવીરેણ મહાત્મના નદન્ ।

મહાભુજઃ કર્મવિશેષતત્ત્વવિ દ્વિચિન્તયામાસ રણે પરાક્રમમ્ ॥ 25 ॥

અબાલવદ્બાલદિવાકરપ્રભઃ કરોત્યયં કર્મ મહન્મહાબલઃ ।

ન ચાસ્ય સર્વાહવકર્મશોભિનઃ પ્રમાપણે મે મતિરત્ર જાયતે ॥ 26 ॥

અયં મહાત્મા ચ મહાંશ્ચ વીર્યત સ્સમાહિતશ્ચાતિસહશ્ચ સંયુગે ।

અસંશયં કર્મગુણોદયાદયં સનાગયક્ષૈર્મુનિભિશ્ચ પૂજિતઃ ॥ 27 ॥

પરાક્રમોત્સાહવિવૃદ્ધમાનસ સ્સમીક્ષતે માં પ્રમુખાગ્રતઃસ્થિતઃ ।

પરાક્રમો હ્યસ્ય મનાંસિ કમ્પયેત્સુરાસુરાણામપિ શીઘ્રગામિનઃ ॥ 28 ॥

ન ખલ્વયં નાભિભવેદુપેક્ષિતઃ પરાક્રમો હ્યસ્ય રણે વિવર્ધતે ।

પ્રમાપણં ત્વેવ મમાદ્ય રોચતે ન વર્ધમાનોઽગ્નિરુપેક્ષિતું ક્ષમઃ ॥ 29 ॥

ઇતિ પ્રવેગં તુ પરસ્ય ચિન્તયન્સ્વકર્મયોગં ચ વિધાય વીર્યવાન્ ।

ચકાર વેગં તુ મહાબલસ્તદા મતિં ચ ચક્રેઽસ્ય વધે મહાકપિઃ ॥ 30 ॥

સ તસ્ય તાનષ્ટહયાન્મહાજવાન્ સમાહિતાન્ભારસહાન્વિવર્તને ।

જઘાન વીરઃ પથિ વાયુસેવિતે તલપ્રહારૈઃ પવનાત્મજઃ કપિઃ ॥ 31 ॥

તતસ્તલેનાભિહતો મહારથ સ્સ તસ્ય પિઙ્ગાધિપમન્ત્રિનિર્જિતઃ ।

પ્રભગ્નનીડઃ પરિમુક્તકૂબરઃ પપાત ભૂમૌ હતવાજિરમ્બરાત્ ॥ 32 ॥

સ તં પરિત્યજ્ય મહારથો રથં સકાર્મુકઃ ખઙ્ગધરઃ ખમુત્પતન્ ।

તપોઽભિયોગાદૃષિરુગ્રવીર્યવાન્વિહાય દેહં મરુતામિવાલયમ્ ॥ 33 ॥

તતઃ કપિસ્તં વિચરન્તમમ્બરે પતત્રિરાજાનિલસિદ્ધસેવિતે ।

સમેત્ય તં મારુતતુલ્યવિક્રમઃ ક્રમેણ જગ્રાહ સ પાદયોર્દૃઢમ્ ॥ 34 ॥

સ તં સમાવિધ્ય સહસ્રશઃ કપિર્મહોરગં ગૃહ્ય ઇવાણ્ડજેશ્વરઃ ।

મુમોચ વેગાત્પિતૃતુલ્યવિક્રમો મહીતલે સંયતિ વાનરોત્તમઃ ॥ 35 ॥

સ ભગ્નબાહૂરુકટીશિરોધરઃ ક્ષરન્નસૃઙિનર્મથિતાસ્થિલોચનઃ ।

સમ્ભગ્નસન્ધિઃ પ્રવિકીર્ણબન્ધનો હતઃ ક્ષિતૌ વાયુસુતેન રાક્ષસઃ ॥ 36 ॥

મહાકપિર્ભૂમિતલે નિપીડ્ય તં ચકાર રક્ષોધિપતેર્મહદ્ભયમ્ ।

મહર્ષિભિશ્ચક્રચરૈર્મહાવ્રતૈ સ્સમેત્ય ભૂતૈશ્ચ સયક્ષપન્નગૈઃ ॥ 37 ॥

સુરૈશ્ચ સેન્દ્રૈર્ભૃશજાતવિસ્મયૈ ર્હતે કુમારે સ કપિર્નિરીક્ષિતઃ ।

નિહત્ય તં વજ્રિસુતોપમપ્રભં કુમારમક્ષં ક્ષતજોપમેક્ષણમ્ ।

તમેવ વીરોઽભિજગામ તોરણં કૃતક્ષણઃ કાલ ઇવ પ્રજાક્ષયે ॥ 38 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે સુન્દરકાણ્ડે સપ્તચત્વારિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha saptacatvāriṃśassargaḥ |

senāpatīnpañca sa tu pramāpitān hanūmatā sānucarānsavāhanān |

samīkṣya rājā samaroddhatonmukhaṃ kumāramakṣaṃ prasamaikṣatāgrataḥ || 1 ||

sa tasya dṛṣṭyarpaṇasampracoditaḥ pratāpavānkāñcanacitrakārmukaḥ |

samutpapātātha sadasyudīrito dvijātimukhyairhaviṣeva pāvakaḥ || 2 ||

tato mahadbāladivākaraprabhaṃ prataptajāmbūnadajālasantatam |

rathaṃ samāsthāya yayau sa vīryavānmahāhariṃ taṃ prati nairṛtarṣabhaḥ || 3 ||

tatastapassaṅgrahasañcayārjitaṃ prataptajāmbūnadajālaśobhitam |

patākinaṃ ratnavibhūṣitadhvajaṃ manojavāṣṭāśvavaraiḥ suyojitam || 4 ||

surāsurādhṛṣyamasaṅgacāriṇaṃ raviprabhaṃ vyomacaraṃ samāhitam |

satūṇamaṣṭāsinibaddhabandhuraṃ yathākramāveśitaśaktitomaram || 5 ||

virājamānaṃ pratipūrṇavastunā sahemadāmnā śaśisūryavarcasā |

divākarābhaṃ rathamāsthitastatassa nirjagāmāmaratulyavikramaḥ || 6 ||

sa pūrayankhaṃ ca mahīṃ ca sācalāṃ turaṅgamātaṅgamahārathasvanaiḥ |

balaissametaissahi toraṇasthitaṃ samarthamāsīnamupāgamatkapim || 7 ||

sa taṃ samāsādya hariṃ harīkṣaṇo yugāntakālāgnimiva prajākṣaye |

avasthitaṃ vismitajātasambhrama ssamaikṣatākṣo bahumānacakṣuṣā || 8 ||

sa tasya vegaṃ ca kapermahātmanaḥ parākramaṃ cāriṣu pārthivātmajaḥ |

vicārayansvaṃ ca balaṃ mahābalo himakṣaye sūrya ivābhivardhate || 9 ||

sa jātamanyuḥ prasamīkṣya vikramaṃ sthiraṃ sthirassamyati durnivāraṇam |

samāhitātmā hanumantamāhave pracodayāmāsa śaraistribhi śśitaiḥ || 10 ||

tataḥ kapiṃ taṃ prasamīkṣya garvitaṃ jitaśramaṃ śatruparājayorjitam |

avaikṣatākṣassamudīrṇamānasassabāṇapāṇiḥ pragṛhītakārmukaḥ || 11 ||

sa hemaniṣkāṅgadacārukuṇḍala ssamāsasādā'śuparākramaḥ kapim |

tayorbabhūvāpratimassamāgama ssurāsurāṇāmapi sambhramapradaḥ || 12 ||

rarāsa bhūmirna tatāpa bhānumā nvanau na vāyuḥ pracācala cācalaḥ |

kapeḥ kumārasya ca vīkṣya saṃyugaṃ nanāda ca dyaurudadhiśca cukṣubhe || 13 ||

tatassa vīrassumukhān patatriṇassuvarṇapuṅkhānsaviṣānivoragān |

samādhisamyogavimokṣatattvaviccharānatha trīnkapimūrdhnyapātayat || 14 ||

sa tai śśarairmūrdhni samaṃ nipātitaiḥ kṣarannasṛgdigdhavivṛttalocanaḥ |

navoditādityanibha śśarāṃśumān vyarājatāditya ivāṃśumālikaḥ || 15 ||

tatassa piṅgādhipamantrisattamaḥ samīkṣya taṃ rājavarātmajaṃ raṇe |

udagracitrāyudhacitrakārmukaṃ jaharṣa cāpūryata cāhavonmukhaḥ || 16 ||

sa mandarāgrastha ivāṃśumāliko vivṛddhakopo balavīryasaṃyutaḥ |

kumāramakṣaṃ sabalaṃ savāhanaṃ dadāha netrāgnimarīcibhistadā || 17 ||

tatassa bāṇāsanacitrakārmuka śśarapravarṣo yudhi rākṣasāmbudaḥ |

śarānmumocāśu harīśvarācale valāhako vṛṣṭimivācalottame || 18 ||

tataḥ kapistaṃ raṇacaṇḍavikramaṃ vivṛddhatejobalavīryasaṃyutam |

kumāramakṣaṃ prasamīkṣya saṃyuge nanāda harṣād ghanatulyavikramam || 19 ||

sa bālabhāvādyudhi vīryadarpitaḥ pravṛddhamanyuḥ kṣatajopamekṣaṇaḥ |

samāsasādāpratimaṃ kapiṃ raṇe gajo mahākūpamivāvṛtaṃ tṛṇaiḥ || 20 ||

sa tena bāṇaiḥ prasabhaṃ nipātitaiścakāra nādaṃ ghananādanissvanaḥ |

samutpapātāśu nabhassa mārutirbhujoruvikṣepaṇaghoradarśanaḥ || 21 ||

samutpatantaṃ samabhidravadbalī sa rākṣasānāṃ pravaraḥ pratāpavān |

rathī rathiśreṣṭhatamaḥ kiranśaraiḥ payodharaśśailamivāśmavṛṣṭibhiḥ || 22 ||

sa tānśarāṃstasya harirvimokṣayaṃścacāra vīraḥ pathi vāyusevite |

śarāntare mārutavadviniṣpatanmanojavassaṃyati caṇḍavikramaḥ || 23 ||

tamāttabāṇāsanamāhavonmukhaṃ khamāstṛṇantaṃ viśikhaiśśarottamaiḥ |

avaikṣatākṣaṃ bahumānacakṣuṣā jagāma cintāṃ ca sa mārutātmajaḥ || 24 ||

tataśśarairbhinnabhujāntaraḥ kapiḥ kumāravīreṇa mahātmanā nadan |

mahābhujaḥ karmaviśeṣatattvavi dvicintayāmāsa raṇe parākramam || 25 ||

abālavadbāladivākaraprabhaḥ karotyayaṃ karma mahanmahābalaḥ |

na cāsya sarvāhavakarmaśobhinaḥ pramāpaṇe me matiratra jāyate || 26 ||

ayaṃ mahātmā ca mahāṃśca vīryata ssamāhitaścātisahaśca saṃyuge |

asaṃśayaṃ karmaguṇodayādayaṃ sanāgayakṣairmunibhiśca pūjitaḥ || 27 ||

parākramotsāhavivṛddhamānasa ssamīkṣate māṃ pramukhāgrataḥsthitaḥ |

parākramo hyasya manāṃsi kampayetsurāsurāṇāmapi śīghragāminaḥ || 28 ||

na khalvayaṃ nābhibhavedupekṣitaḥ parākramo hyasya raṇe vivardhate |

pramāpaṇaṃ tveva mamādya rocate na vardhamāno'gnirupekṣituṃ kṣamaḥ || 29 ||

iti pravegaṃ tu parasya cintayansvakarmayogaṃ ca vidhāya vīryavān |

cakāra vegaṃ tu mahābalastadā matiṃ ca cakre'sya vadhe mahākapiḥ || 30 ||

sa tasya tānaṣṭahayānmahājavān samāhitānbhārasahānvivartane |

jaghāna vīraḥ pathi vāyusevite talaprahāraiḥ pavanātmajaḥ kapiḥ || 31 ||

tatastalenābhihato mahāratha ssa tasya piṅgādhipamantrinirjitaḥ |

prabhagnanīḍaḥ parimuktakūbaraḥ papāta bhūmau hatavājirambarāt || 32 ||

sa taṃ parityajya mahāratho rathaṃ sakārmukaḥ khaṅgadharaḥ khamutpatan |

tapo'bhiyogādṛṣirugravīryavānvihāya dehaṃ marutāmivālayam || 33 ||

tataḥ kapistaṃ vicarantamambare patatrirājānilasiddhasevite |

sametya taṃ mārutatulyavikramaḥ krameṇa jagrāha sa pādayordṛḍham || 34 ||

sa taṃ samāvidhya sahasraśaḥ kapirmahoragaṃ gṛhya ivāṇḍajeśvaraḥ |

mumoca vegātpitṛtulyavikramo mahītale saṃyati vānarottamaḥ || 35 ||

sa bhagnabāhūrukaṭīśirodharaḥ kṣarannasṛṅinarmathitāsthilocanaḥ |

sambhagnasandhiḥ pravikīrṇabandhano hataḥ kṣitau vāyusutena rākṣasaḥ || 36 ||

mahākapirbhūmitale nipīḍya taṃ cakāra rakṣodhipatermahadbhayam |

maharṣibhiścakracarairmahāvratai ssametya bhūtaiśca sayakṣapannagaiḥ || 37 ||

suraiśca sendrairbhṛśajātavismayai rhate kumāre sa kapirnirīkṣitaḥ |

nihatya taṃ vajrisutopamaprabhaṃ kumāramakṣaṃ kṣatajopamekṣaṇam |

tameva vīro'bhijagāma toraṇaṃ kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye || 38 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe saptacatvāriṃśassargaḥ ||