5.38 Sundarakanda - Ashtatrimsha Sargah — Gujarati Script

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે સુન્દરકાણ્ડમ્ ।

અથ અષ્ટત્રિંશસ્સર્ગઃ ।

તતસ્સ કપિશાર્દૂલસ્તેન વાક્યેન તોષિતઃ ।

સીતામુવાચ તચ્છૃત્વા વાક્યં વાક્યવિશારદઃ ॥ 1 ॥

યુક્તરૂપં ત્વયા દેવિ ભાષિતં શુભદર્શને ।

સદૃશં સ્ત્રીસ્વભાવસ્ય સાધ્વીનાં વિનયસ્ય ચ ॥ 2 ॥

સ્ત્રીત્વં ન તુ સમર્થં હિ સાગરં વ્યતિવર્તિતુમ્ ।

મામધિષ્ઠાય વિસ્તીર્ણં શતયોજનમાયતમ્ ॥ 3 ॥

દ્વિતીયં કારણં યચ્ચ બ્રવીષિ વિનયાન્વિતે ।

રામાદન્યસ્ય નાર્હામિ સંસ્પર્શમિતિ જાનકિ ॥ 4 ॥

એતત્તે સદૃશં દેવિ પત્ન્યાસ્તસ્ય મહાત્મનઃ ।

કા હ્યન્યા ત્વામૃતે દેવિ બ્રૂયાદ્વચનમીદૃશમ્ ॥ 5 ॥

શ્રોષ્યતે ચૈવ કાકુત્સ્થઃ સર્વં નિરવશેષતઃ ।

ચેષ્ટિતં યત્ત્વયા દેવિ ભાષિતં મમ ચાગ્રતઃ ॥ 6 ॥

કારણૈર્બહુભિર્દેવિ રામપ્રિયચિકીર્ષયા ।

સ્નેહપ્રસ્કન્નમનસા મયૈતત્સમુદીરિતમ્ ॥ 7 ॥

લઙ્કાયા દુષ્પ્રવેશત્વાદ્દુસ્તરત્વાન્મહોદધેઃ ।

સામર્થ્યાદાત્મનશ્ચૈવ મયૈતત્સમુદીરિતમ્ ॥ 8 ॥

ઇચ્છામિ ત્વાં સમાનેતુમદ્યૈવ રઘુબન્ધુના ।

ગુરુસ્નેહેન ભક્ત્યા ચ નાન્યથૈતદુદાહૃતમ્ ॥ 9 ॥

યદિ નોત્સહસે યાતું મયા સાર્થમનિન્દિતે ।

અભિજ્ઞાનં પ્રયચ્છ ત્વં જાનીયાદ્રાઘવો હિ યત્ ॥ 10 ॥

એવમુક્તા હનુમતા સીતા સુરસુતોપમા ।

ઉવાચ વચનં મન્દં બાષ્પપ્રગ્રથિતાક્ષરમ્ ॥ 11 ॥

ઇદં શ્રેષ્ઠમભિજ્ઞાનં બ્રૂયાસ્ત્વં તુ મમ પ્રિયમ્ ।

શૈલસ્ય ચિત્રકૂટસ્ય પાદે પૂર્વોત્તરે પુરા ॥ 12 ॥

તાપસાશ્રમવાસિન્યાઃ પ્રાજ્યમૂલફલોદકે ।

તસ્મિન્સિદ્ધાશ્રમે દેશે મન્દાકિન્યા વિદૂરતઃ ॥ 13 ॥

તસ્યોપવનષણ્ડેષુ નાનાપુષ્પસુગન્ધિષુ ।

વિહૃત્ય સલિલે ક્લિન્ના મમાઙ્કે સમુપાવિશમઃ ॥ 14 ॥

તતો માંસસમાયુક્તો વાયસઃ પર્યતુણ્ડયત્ ।

તમહં લોષ્ટમુદ્યમ્ય વારયામિસ્મ વાયસમ્ ॥ 15 ॥

દારયન્સ ચ માં કાકસ્તત્ત્રૈવ પરિલીયતે ।

ન ચાપ્યુપારમન્માંસાદ્ભક્ષાર્થિ બલિભોજનઃ ॥ 16 ॥

ઉત્કર્ષન્ત્યાં ચ રશનાં ક્રુદ્ધાયાં મયિ પક્ષિણિ ।

સ્રસ્યમાને ચ વસને તતો દૃષ્ટા ત્વયા હ્યહમ્ ॥ 17 ॥

ત્વયાઽપહસિતા ચાહં ક્રુદ્ધા સંલજ્જિતા તદા ।

ભક્ષગૃધ્નેન કાકેન દારિતા ત્વામુપાગતા ॥ 18 ॥

આસીનસ્ય ચ તે શ્રાન્તા પુનરુત્સઙ્ગમાવિશમ્ ।

ક્રુધ્યન્તી ચ પ્રહૃષ્ટેન ત્વયાઽહં પરિસાન્ત્વિતા ॥ 19 ॥

બાષ્પપૂર્ણમુખી મન્દં ચક્ષુષી પરિમાર્જતી ।

લક્ષિતાઽહં ત્વયા નાથ વાયસેન પ્રકોપિતા ॥ 20 ॥

પરિશ્રમાત્પ્રસુપ્તા ચ રાઘવાઙ્કેઽપ્યહં ચિરમ્ ।

પર્યાયેણ પ્રસુપ્તશ્ચ મમાઙ્કે ભરતાગ્રજઃ ॥ 21 ॥

સ તત્ર પુનરેવાથ વાયસસ્સમુપાગમત્ ।

તતસ્સુપ્તપ્રબુદ્ધાં માં રામસ્યાઙ્કાત્સમુત્થિતામ્ ॥ 22 ॥

વાયસસ્સહસાગમ્ય વિદદાર સ્તનાન્તરે ।

પુનઃ પુનરથોત્પત્ય વિદદાર સ માં ભૃશમ્ ॥ 23 ॥

તતસ્સમુક્ષિતો રામો મુક્તૈશ્શોણિતબિન્દુભિઃ ।

વાયસેન તતસ્તેન બલવત્ક્લિશ્યમાનયા ॥ 24 ॥

સ મયા બોધિતશ્શ્રીમાન્સુખસુપ્તઃ પરન્તપઃ ।

સ માં દૃષ્ટ્વા મહાબાહુર્વિતુન્નાં સ્તનયોસ્તદા ॥ 25 ॥

આશીવિષ ઇવ ક્રુદ્ધશ્વસન્વાક્યમભાષત ।

કેન તે નાગનાસોરુ વિક્ષતં વૈ સ્તનાન્તરમ્ ॥ 26 ॥

કઃ ક્રીડતિ સરોષેણ પઞ્ચવક્ત્રેણ ભોગિના ।

વીક્ષમાણસ્તતસ્તં વૈ વાયસં સમુદૈક્ષત ॥ 27 ॥

નખૈસ્સરુધિરૈસ્તીક્ષ્ણૈર્મામેવાભિમુખં સ્થિતમ્ ।

પુત્ત્રઃ કિલ સ શક્રસ્ય વાયસઃ પતતાં વરઃ ॥ 28 ॥

ધરાન્તરગતશ્શીઘ્રં પવનસ્ય ગતૌ સમઃ ।

તતસ્તસ્મિન્મહાબાહુઃ કોપસંવર્તિતેક્ષણઃ ॥ 29 ॥

વાયસે કૃતવાન્ક્રૂરાં મતિં મતિમતાં વરઃ ।

સ દર્ભં સંસ્તરાદ્ગૃહ્ય બ્રાહ્મેણાસ્ત્રેણ યોજયત્ ॥ 30 ॥

સ દીપ્ત ઇવ કાલાગ્નિર્જજ્વાલાભિમુખો દ્વિજમ્ ।

સ તં પ્રદીપ્તં ચિક્ષેપ દર્ભં તં વાયસં પ્રતિ ॥ 31 ॥

તતસ્તં વાયસં દર્ભસ્સોમ્બરેઽનુજગામ હ ।

અનુસૃષ્ટસ્તદા કાકો જગામ વિવિધાં ગતિમ્ ॥ 32 ॥

લોકકામ ઇમં લોકં સર્વં વૈ વિચચાર હ ।

સ પિત્રા ચ પરિત્યક્તસ્સુરૈશ્ચ સમહર્ષિભિઃ ॥ 33 ॥

ત્રીન્લોકાન્સમ્પરિક્રમ્ય તમેવ શરણં ગતઃ ।

સ તં નિપતિતં ભૂમૌ શરણ્યશ્શરણાગતમ્ ॥ 34 ॥

વધાર્હમપિ કાકુત્સ્થઃ કૃપયા પર્યપાલયત્ ।

પરિદ્યૂનં વિષણ્ણં ચ સ તમાયાન્તમબ્રવીત્ ॥ 35 ॥

મોઘં કર્તું ન શક્યં તુ બ્રાહ્મમસ્ત્રં તદુચ્યતામ્ ।

હિનસ્તુ દક્ષિણાક્ષિ ત્વચ્છર ઇત્યથ સોઽબ્રવીત્ ॥ 36 ॥

તતસ્તસ્યાક્ષિ કાકસ્ય હિનસ્તિ સ્મ સ દક્ષિણમ્ ।

દત્ત્વા સ દક્ષિણં નેત્રં પ્રાણેભ્યઃ પરિરક્ષિતઃ ॥ 37 ॥

સ રામાય નમસ્કૃત્ય રાજ્ઞે દશરથાય ચ ।

વિસૃષ્ટસ્તેન વીરેણ પ્રતિપેદે સ્વમાલયમ્ ॥ 38 ॥

મત્કૃતે કાકમાત્રે તુ બ્રહ્માસ્ત્રં સમુદીરિતમ્ ।

કસ્માદ્યો માં હરેત્ત્વત્તઃ ક્ષમસે તં મહીપતે ॥ 39 ॥

સ કુરુષ્વ મહોત્સાહઃ કૃપાં મયિ નરર્ષભ ।

ત્વયા નાથવતી નાથ હ્યનાથા ઇવ દૃશ્યતે ॥ 40 ॥

આનૃશંસ્યં પરો ધર્મસ્તવત્ત્ત ઐવ મયા શ્રુતઃ ।

જાનામિ ત્વાં મહાવીર્યં મહોત્સાહં મહાબલમ્ ॥ 41 ॥

અપારપારમક્ષોભ્યં ગામ્ભીર્યાત્સાગરોપમમ્ ।

ભર્તારં સસમુદ્રાયા ધરણ્યા વાસવોપમમ્ ॥ 42 ॥

એવમસ્ત્રવિદાં શ્રેષ્ઠસ્સત્યવાન્બલવાનપિ ।

કિમર્થમસ્ત્રં રક્ષસ્સુ ન યોજયસિ રાઘવ ॥ 43 ॥

ન નાગા નાઽપિ ગન્ધર્વા નાસુરા ન મરુદ્ગણાઃ ।

રામસ્ય સમરે વેગં શક્તાઃ પ્રતિસમાધિતુમ્ ॥ 44 ॥

તસ્ય વીર્યવતઃ કશ્ચિદ્યદ્યસ્તિ મયિ સમ્ભ્રમઃ ।

કિમર્થં ન શરૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ ક્ષયં નયતિ રાક્ષસાન્ ॥ 45 ॥

ભ્રાતુરાદેશમાદાય લક્ષ્મણો વા પરન્તપઃ ।

કસ્ય હેતોર્ન માં વીરઃ પરિત્રાતિ મહાબલઃ ॥ 46 ॥

યદિ તૌ પુરુષવ્યાઘ્રૌ વાય્વગ્નિસમતેજસૌ ।

સુરાણામપિ દુર્ધર્ષૌ કિમર્થં મામુપેક્ષતઃ ॥ 47 ॥

મમૈવ દુષ્કૃતં કિઞ્ચિન્મહદસ્તિ ન સંશયઃ ।

સમર્થાવપિ તૌ યન્માં નાવેક્ષેતે પરન્તપૌ ॥ 48 ॥

વૈદેહ્યા વચનં શ્રુત્વા કરુણં સાશ્રુભાષિતમ્ ।

અથાબ્રવીન્મહાતેજા હનુમાન્મારુતાત્મજઃ ॥ 49 ॥

ત્વચ્છોકવિમુખો રામો દેવિ સત્યેન તે શપે ।

રામે દુઃખાભિપન્ને ચ લક્ષ્મણઃ પરિતપ્યતે ॥ 50 ॥

કથઞ્ચિદ્ભવતી દૃષ્ટા ન કાલઃ પરિદેવિતુમ્ ।

ઇમં મુહૂર્તં દુઃખાનાં દ્રક્ષ્યસ્યન્તમનિન્દિતે ॥ 51 ॥

તાવુભૌ પુરુષવ્યાઘ્રૌ રાજપુત્રૌ મહાબલૌ ।

ત્વદ્દર્શનકૃતોત્સાહૌ લઙ્કાં ભસ્મીકરિષ્યતઃ ॥ 52 ॥

હત્ત્વા ચ સમરે ક્રૂરં રાવણં સહબાન્ધવમ્ ।

રાઘવસ્ત્વાં વિશાલાક્ષિ નેષ્યતિ સ્વાં પુરીં પ્રતિ ॥ 53 ॥

બ્રૂહિ યદ્રાઘવો વાચ્યો લક્ષ્મણશ્ચ મહાબલઃ ।

સુગ્રીવો વાપિ તેજસ્વી હરયોઽપિ સમાગતાઃ ॥ 54 ॥

ઇત્યુક્તવતિ તસ્મિંસ્તુ સીતા સુરસુતોપમા ।

ઉવાચ શોકસન્તપ્તા હનુમન્તં પ્લવઙ્ગમમ્ ॥ 55 ॥

કૌસલ્યા લોકભર્તારં સુષુવે યં મનસ્વિની ।

તં મમાર્થે સુખં પૃચ્છ શિરસા ચાભિવાદય ॥ 56 ॥

સ્રજશ્ચ સર્વરત્નાનિ પ્રિયા યાશ્ચ વરાઙ્ગનાઃ ।

ઐશ્વર્યં ચ વિશાલાયાં પૃથિવ્યામપિ દુર્લભમ્ ॥ 57 ॥

પિતરં માતરં ચૈવ સમ્માન્યાભિપ્રસાદ્ય ચ ।

અનુપ્રવ્રજિતો રામં સુમિત્રા યેન સુપ્રજાઃ ॥ 58 ॥

આનુકૂલ્યેન ધર્માત્મા ત્યક્ત્વા સુખમનુત્તમમ્ ।

અનુગચ્છતિ કાકુત્સ્થં ભ્રાતરં પાલયન્વને ॥ 59 ॥

સિંહસ્કન્ધો મહાબાહુર્મનસ્વી પ્રિયદર્શિનઃ ।

પિતૃવદ્વર્તતે રામે માતૃવન્માં સમાચરન્ ॥ 60 ॥

હ્રિયમાણાં તદા વીરો ન તુ માં વેદ લક્ષ્મણઃ ।

વૃદ્ધોપસેવી લક્ષ્મીવાન્ શક્તો ન બહુભાષિતા ॥ 61 ॥

રાજપુત્રઃ પ્રિયઃ શ્રેષ્ઠઃ સદૃશઃ શ્વશુરસ્ય મે ।

મમઃ પ્રિયતરો નિત્યં ભ્રાતા રામસ્ય લક્ષ્મણઃ ॥ 62 ॥

નિયુક્તો ધુરિ યસ્યાં તુ તામુદ્વહતિ વીર્યવાન્ ।

યં દૃષ્ટ્વા રાઘવો નૈવ વૃત્તમાર્યમનુસ્મરેત્ ॥ 63 ॥

સ મમાર્થાય કુશલં વક્તવ્યો વચનાન્મમ ।

મૃદુર્નિત્યં શુચિર્દક્ષઃ પ્રિયો રામસ્ય લક્ષ્મણઃ ॥ 64 ॥

યથા હિ વાનરશ્રેષ્ઠ દુઃખક્ષયકરો ભવેત્ ।

ત્વમસ્મિન્કાર્યનિર્યોગે પ્રમાણં હરિસત્તમઃ ॥ 65 ॥

રાઘવસ્ત્વત્સમારમ્ભાન્મયિ યત્નપરો ભવેત્ ।

ઇદં બ્રૂયાશ્ચ મે નાથં શૂરં રામં પુનઃ પુનઃ ॥ 66 ॥

જીવિતં ધારયિષ્યામિ માસં દશરથાત્મજ ।

ઊર્ધ્વં માસાન્ન જીવેયં સત્યેનાહં બ્રવીમિ તે ॥ 67 ॥

રાવણેનોપરુદ્ધાં માં નિકૃત્ય પાપકર્મણા ।

ત્રાતુમર્હસિ વીર ત્વં પાતાલાદિવ કૌશિકીમ્ ॥ 68 ॥

તતો વસ્ત્રગતં મુક્ત્વા દિવ્યં ચૂડામણિં શુભમ્ ।

પ્રદેયો રાઘવાયેતિ સીતા હનુમતે દદૌ ॥ 69 ॥

પ્રતિગૃહ્ય તતો વીરો મણિરત્નમનુત્તમમ્ ।

અઙ્ગુલ્યા યોજયામાસ ન હ્યસ્ય પ્રાભવદ્ભુજઃ ॥ 70 ॥

મણિરત્નં કપિવરઃ પ્રતિગૃહ્યાભિવાદ્ય ચ ।

સીતાં પ્રદક્ષિણં કૃત્વા પ્રણતઃ પાર્વ્શતઃ સ્થિતઃ ॥ 71 ॥

હર્ષેણ મહતા યુક્તઃ સીતાદર્શનજેન સઃ ।

હૃદયેન ગતો રામં શરીરેણ તુ વિષ્ઠિતઃ ॥ 72 ॥

મણિવરમુપગૃહ્ય તં મહાર્હં જનકનૃપાત્મજયા ધૃતં પ્રભાવાત્ ।

ગિરિરિવ પવનાવધૂતમુક્તઃ સુખિતમનાઃ પ્રતિસઙ્ક્રમં પ્રપેદે ॥ 73 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે સુન્દરકાણ્ડે અષ્ટત્રિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |

atha aṣṭatriṃśassargaḥ |

tatassa kapiśārdūlastena vākyena toṣitaḥ |

sītāmuvāca tacchṛtvā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 1 ||

yuktarūpaṃ tvayā devi bhāṣitaṃ śubhadarśane |

sadṛśaṃ strīsvabhāvasya sādhvīnāṃ vinayasya ca || 2 ||

strītvaṃ na tu samarthaṃ hi sāgaraṃ vyativartitum |

māmadhiṣṭhāya vistīrṇaṃ śatayojanamāyatam || 3 ||

dvitīyaṃ kāraṇaṃ yacca bravīṣi vinayānvite |

rāmādanyasya nārhāmi saṃsparśamiti jānaki || 4 ||

etatte sadṛśaṃ devi patnyāstasya mahātmanaḥ |

kā hyanyā tvāmṛte devi brūyādvacanamīdṛśam || 5 ||

śroṣyate caiva kākutsthaḥ sarvaṃ niravaśeṣataḥ |

ceṣṭitaṃ yattvayā devi bhāṣitaṃ mama cāgrataḥ || 6 ||

kāraṇairbahubhirdevi rāmapriyacikīrṣayā |

snehapraskannamanasā mayaitatsamudīritam || 7 ||

laṅkāyā duṣpraveśatvāddustaratvānmahodadheḥ |

sāmarthyādātmanaścaiva mayaitatsamudīritam || 8 ||

icchāmi tvāṃ samānetumadyaiva raghubandhunā |

gurusnehena bhaktyā ca nānyathaitadudāhṛtam || 9 ||

yadi notsahase yātuṃ mayā sārthamanindite |

abhijñānaṃ prayaccha tvaṃ jānīyādrāghavo hi yat || 10 ||

evamuktā hanumatā sītā surasutopamā |

uvāca vacanaṃ mandaṃ bāṣpapragrathitākṣaram || 11 ||

idaṃ śreṣṭhamabhijñānaṃ brūyāstvaṃ tu mama priyam |

śailasya citrakūṭasya pāde pūrvottare purā || 12 ||

tāpasāśramavāsinyāḥ prājyamūlaphalodake |

tasminsiddhāśrame deśe mandākinyā vidūrataḥ || 13 ||

tasyopavanaṣaṇḍeṣu nānāpuṣpasugandhiṣu |

vihṛtya salile klinnā mamāṅke samupāviśamaḥ || 14 ||

tato māṃsasamāyukto vāyasaḥ paryatuṇḍayat |

tamahaṃ loṣṭamudyamya vārayāmisma vāyasam || 15 ||

dārayansa ca māṃ kākastattraiva parilīyate |

na cāpyupāramanmāṃsādbhakṣārthi balibhojanaḥ || 16 ||

utkarṣantyāṃ ca raśanāṃ kruddhāyāṃ mayi pakṣiṇi |

srasyamāne ca vasane tato dṛṣṭā tvayā hyaham || 17 ||

tvayā'pahasitā cāhaṃ kruddhā saṃlajjitā tadā |

bhakṣagṛdhnena kākena dāritā tvāmupāgatā || 18 ||

āsīnasya ca te śrāntā punarutsaṅgamāviśam |

krudhyantī ca prahṛṣṭena tvayā'haṃ parisāntvitā || 19 ||

bāṣpapūrṇamukhī mandaṃ cakṣuṣī parimārjatī |

lakṣitā'haṃ tvayā nātha vāyasena prakopitā || 20 ||

pariśramātprasuptā ca rāghavāṅke'pyahaṃ ciram |

paryāyeṇa prasuptaśca mamāṅke bharatāgrajaḥ || 21 ||

sa tatra punarevātha vāyasassamupāgamat |

tatassuptaprabuddhāṃ māṃ rāmasyāṅkātsamutthitām || 22 ||

vāyasassahasāgamya vidadāra stanāntare |

punaḥ punarathotpatya vidadāra sa māṃ bhṛśam || 23 ||

tatassamukṣito rāmo muktaiśśoṇitabindubhiḥ |

vāyasena tatastena balavatkliśyamānayā || 24 ||

sa mayā bodhitaśśrīmānsukhasuptaḥ parantapaḥ |

sa māṃ dṛṣṭvā mahābāhurvitunnāṃ stanayostadā || 25 ||

āśīviṣa iva kruddhaśvasanvākyamabhāṣata |

kena te nāganāsoru vikṣataṃ vai stanāntaram || 26 ||

kaḥ krīḍati saroṣeṇa pañcavaktreṇa bhoginā |

vīkṣamāṇastatastaṃ vai vāyasaṃ samudaikṣata || 27 ||

nakhaissarudhiraistīkṣṇairmāmevābhimukhaṃ sthitam |

puttraḥ kila sa śakrasya vāyasaḥ patatāṃ varaḥ || 28 ||

dharāntaragataśśīghraṃ pavanasya gatau samaḥ |

tatastasminmahābāhuḥ kopasaṃvartitekṣaṇaḥ || 29 ||

vāyase kṛtavānkrūrāṃ matiṃ matimatāṃ varaḥ |

sa darbhaṃ saṃstarādgṛhya brāhmeṇāstreṇa yojayat || 30 ||

sa dīpta iva kālāgnirjajvālābhimukho dvijam |

sa taṃ pradīptaṃ cikṣepa darbhaṃ taṃ vāyasaṃ prati || 31 ||

tatastaṃ vāyasaṃ darbhassombare'nujagāma ha |

anusṛṣṭastadā kāko jagāma vividhāṃ gatim || 32 ||

lokakāma imaṃ lokaṃ sarvaṃ vai vicacāra ha |

sa pitrā ca parityaktassuraiśca samaharṣibhiḥ || 33 ||

trīnlokānsamparikramya tameva śaraṇaṃ gataḥ |

sa taṃ nipatitaṃ bhūmau śaraṇyaśśaraṇāgatam || 34 ||

vadhārhamapi kākutsthaḥ kṛpayā paryapālayat |

paridyūnaṃ viṣaṇṇaṃ ca sa tamāyāntamabravīt || 35 ||

moghaṃ kartuṃ na śakyaṃ tu brāhmamastraṃ taducyatām |

hinastu dakṣiṇākṣi tvacchara ityatha so'bravīt || 36 ||

tatastasyākṣi kākasya hinasti sma sa dakṣiṇam |

dattvā sa dakṣiṇaṃ netraṃ prāṇebhyaḥ parirakṣitaḥ || 37 ||

sa rāmāya namaskṛtya rājñe daśarathāya ca |

visṛṣṭastena vīreṇa pratipede svamālayam || 38 ||

matkṛte kākamātre tu brahmāstraṃ samudīritam |

kasmādyo māṃ harettvattaḥ kṣamase taṃ mahīpate || 39 ||

sa kuruṣva mahotsāhaḥ kṛpāṃ mayi nararṣabha |

tvayā nāthavatī nātha hyanāthā iva dṛśyate || 40 ||

ānṛśaṃsyaṃ paro dharmastavattta aiva mayā śrutaḥ |

jānāmi tvāṃ mahāvīryaṃ mahotsāhaṃ mahābalam || 41 ||

apārapāramakṣobhyaṃ gāmbhīryātsāgaropamam |

bhartāraṃ sasamudrāyā dharaṇyā vāsavopamam || 42 ||

evamastravidāṃ śreṣṭhassatyavānbalavānapi |

kimarthamastraṃ rakṣassu na yojayasi rāghava || 43 ||

na nāgā nā'pi gandharvā nāsurā na marudgaṇāḥ |

rāmasya samare vegaṃ śaktāḥ pratisamādhitum || 44 ||

tasya vīryavataḥ kaścidyadyasti mayi sambhramaḥ |

kimarthaṃ na śaraistīkṣṇaiḥ kṣayaṃ nayati rākṣasān || 45 ||

bhrāturādeśamādāya lakṣmaṇo vā parantapaḥ |

kasya hetorna māṃ vīraḥ paritrāti mahābalaḥ || 46 ||

yadi tau puruṣavyāghrau vāyvagnisamatejasau |

surāṇāmapi durdharṣau kimarthaṃ māmupekṣataḥ || 47 ||

mamaiva duṣkṛtaṃ kiñcinmahadasti na saṃśayaḥ |

samarthāvapi tau yanmāṃ nāvekṣete parantapau || 48 ||

vaidehyā vacanaṃ śrutvā karuṇaṃ sāśrubhāṣitam |

athābravīnmahātejā hanumānmārutātmajaḥ || 49 ||

tvacchokavimukho rāmo devi satyena te śape |

rāme duḥkhābhipanne ca lakṣmaṇaḥ paritapyate || 50 ||

kathañcidbhavatī dṛṣṭā na kālaḥ paridevitum |

imaṃ muhūrtaṃ duḥkhānāṃ drakṣyasyantamanindite || 51 ||

tāvubhau puruṣavyāghrau rājaputrau mahābalau |

tvaddarśanakṛtotsāhau laṅkāṃ bhasmīkariṣyataḥ || 52 ||

hattvā ca samare krūraṃ rāvaṇaṃ sahabāndhavam |

rāghavastvāṃ viśālākṣi neṣyati svāṃ purīṃ prati || 53 ||

brūhi yadrāghavo vācyo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |

sugrīvo vāpi tejasvī harayo'pi samāgatāḥ || 54 ||

ityuktavati tasmiṃstu sītā surasutopamā |

uvāca śokasantaptā hanumantaṃ plavaṅgamam || 55 ||

kausalyā lokabhartāraṃ suṣuve yaṃ manasvinī |

taṃ mamārthe sukhaṃ pṛccha śirasā cābhivādaya || 56 ||

srajaśca sarvaratnāni priyā yāśca varāṅganāḥ |

aiśvaryaṃ ca viśālāyāṃ pṛthivyāmapi durlabham || 57 ||

pitaraṃ mātaraṃ caiva sammānyābhiprasādya ca |

anupravrajito rāmaṃ sumitrā yena suprajāḥ || 58 ||

ānukūlyena dharmātmā tyaktvā sukhamanuttamam |

anugacchati kākutsthaṃ bhrātaraṃ pālayanvane || 59 ||

siṃhaskandho mahābāhurmanasvī priyadarśinaḥ |

pitṛvadvartate rāme mātṛvanmāṃ samācaran || 60 ||

hriyamāṇāṃ tadā vīro na tu māṃ veda lakṣmaṇaḥ |

vṛddhopasevī lakṣmīvān śakto na bahubhāṣitā || 61 ||

rājaputraḥ priyaḥ śreṣṭhaḥ sadṛśaḥ śvaśurasya me |

mamaḥ priyataro nityaṃ bhrātā rāmasya lakṣmaṇaḥ || 62 ||

niyukto dhuri yasyāṃ tu tāmudvahati vīryavān |

yaṃ dṛṣṭvā rāghavo naiva vṛttamāryamanusmaret || 63 ||

sa mamārthāya kuśalaṃ vaktavyo vacanānmama |

mṛdurnityaṃ śucirdakṣaḥ priyo rāmasya lakṣmaṇaḥ || 64 ||

yathā hi vānaraśreṣṭha duḥkhakṣayakaro bhavet |

tvamasminkāryaniryoge pramāṇaṃ harisattamaḥ || 65 ||

rāghavastvatsamārambhānmayi yatnaparo bhavet |

idaṃ brūyāśca me nāthaṃ śūraṃ rāmaṃ punaḥ punaḥ || 66 ||

jīvitaṃ dhārayiṣyāmi māsaṃ daśarathātmaja |

ūrdhvaṃ māsānna jīveyaṃ satyenāhaṃ bravīmi te || 67 ||

rāvaṇenoparuddhāṃ māṃ nikṛtya pāpakarmaṇā |

trātumarhasi vīra tvaṃ pātālādiva kauśikīm || 68 ||

tato vastragataṃ muktvā divyaṃ cūḍāmaṇiṃ śubham |

pradeyo rāghavāyeti sītā hanumate dadau || 69 ||

pratigṛhya tato vīro maṇiratnamanuttamam |

aṅgulyā yojayāmāsa na hyasya prābhavadbhujaḥ || 70 ||

maṇiratnaṃ kapivaraḥ pratigṛhyābhivādya ca |

sītāṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā praṇataḥ pārvśataḥ sthitaḥ || 71 ||

harṣeṇa mahatā yuktaḥ sītādarśanajena saḥ |

hṛdayena gato rāmaṃ śarīreṇa tu viṣṭhitaḥ || 72 ||

maṇivaramupagṛhya taṃ mahārhaṃ janakanṛpātmajayā dhṛtaṃ prabhāvāt |

giririva pavanāvadhūtamuktaḥ sukhitamanāḥ pratisaṅkramaṃ prapede || 73 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe aṣṭatriṃśassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।

अथ अष्टत्रिंशस्सर्गः ।

ततस्स कपिशार्दूलस्तेन वाक्येन तोषितः ।

सीतामुवाच तच्छृत्वा वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ 1 ॥

युक्तरूपं त्वया देवि भाषितं शुभदर्शने ।

सदृशं स्त्रीस्वभावस्य साध्वीनां विनयस्य च ॥ 2 ॥

स्त्रीत्वं न तु समर्थं हि सागरं व्यतिवर्तितुम् ।

मामधिष्ठाय विस्तीर्णं शतयोजनमायतम् ॥ 3 ॥

द्वितीयं कारणं यच्च ब्रवीषि विनयान्विते ।

रामादन्यस्य नार्हामि संस्पर्शमिति जानकि ॥ 4 ॥

एतत्ते सदृशं देवि पत्न्यास्तस्य महात्मनः ।

का ह्यन्या त्वामृते देवि ब्रूयाद्वचनमीदृशम् ॥ 5 ॥

श्रोष्यते चैव काकुत्स्थः सर्वं निरवशेषतः ।

चेष्टितं यत्त्वया देवि भाषितं मम चाग्रतः ॥ 6 ॥

कारणैर्बहुभिर्देवि रामप्रियचिकीर्षया ।

स्नेहप्रस्कन्नमनसा मयैतत्समुदीरितम् ॥ 7 ॥

लङ्काया दुष्प्रवेशत्वाद्दुस्तरत्वान्महोदधेः ।

सामर्थ्यादात्मनश्चैव मयैतत्समुदीरितम् ॥ 8 ॥

इच्छामि त्वां समानेतुमद्यैव रघुबन्धुना ।

गुरुस्नेहेन भक्त्या च नान्यथैतदुदाहृतम् ॥ 9 ॥

यदि नोत्सहसे यातुं मया सार्थमनिन्दिते ।

अभिज्ञानं प्रयच्छ त्वं जानीयाद्राघवो हि यत् ॥ 10 ॥

एवमुक्ता हनुमता सीता सुरसुतोपमा ।

उवाच वचनं मन्दं बाष्पप्रग्रथिताक्षरम् ॥ 11 ॥

इदं श्रेष्ठमभिज्ञानं ब्रूयास्त्वं तु मम प्रियम् ।

शैलस्य चित्रकूटस्य पादे पूर्वोत्तरे पुरा ॥ 12 ॥

तापसाश्रमवासिन्याः प्राज्यमूलफलोदके ।

तस्मिन्सिद्धाश्रमे देशे मन्दाकिन्या विदूरतः ॥ 13 ॥

तस्योपवनषण्डेषु नानापुष्पसुगन्धिषु ।

विहृत्य सलिले क्लिन्ना ममाङ्के समुपाविशमः ॥ 14 ॥

ततो मांससमायुक्तो वायसः पर्यतुण्डयत् ।

तमहं लोष्टमुद्यम्य वारयामिस्म वायसम् ॥ 15 ॥

दारयन्स च मां काकस्तत्त्रैव परिलीयते ।

न चाप्युपारमन्मांसाद्भक्षार्थि बलिभोजनः ॥ 16 ॥

उत्कर्षन्त्यां च रशनां क्रुद्धायां मयि पक्षिणि ।

स्रस्यमाने च वसने ततो दृष्टा त्वया ह्यहम् ॥ 17 ॥

त्वयाऽपहसिता चाहं क्रुद्धा संलज्जिता तदा ।

भक्षगृध्नेन काकेन दारिता त्वामुपागता ॥ 18 ॥

आसीनस्य च ते श्रान्ता पुनरुत्सङ्गमाविशम् ।

क्रुध्यन्ती च प्रहृष्टेन त्वयाऽहं परिसान्त्विता ॥ 19 ॥

बाष्पपूर्णमुखी मन्दं चक्षुषी परिमार्जती ।

लक्षिताऽहं त्वया नाथ वायसेन प्रकोपिता ॥ 20 ॥

परिश्रमात्प्रसुप्ता च राघवाङ्केऽप्यहं चिरम् ।

पर्यायेण प्रसुप्तश्च ममाङ्के भरताग्रजः ॥ 21 ॥

स तत्र पुनरेवाथ वायसस्समुपागमत् ।

ततस्सुप्तप्रबुद्धां मां रामस्याङ्कात्समुत्थिताम् ॥ 22 ॥

वायसस्सहसागम्य विददार स्तनान्तरे ।

पुनः पुनरथोत्पत्य विददार स मां भृशम् ॥ 23 ॥

ततस्समुक्षितो रामो मुक्तैश्शोणितबिन्दुभिः ।

वायसेन ततस्तेन बलवत्क्लिश्यमानया ॥ 24 ॥

स मया बोधितश्श्रीमान्सुखसुप्तः परन्तपः ।

स मां दृष्ट्वा महाबाहुर्वितुन्नां स्तनयोस्तदा ॥ 25 ॥

आशीविष इव क्रुद्धश्वसन्वाक्यमभाषत ।

केन ते नागनासोरु विक्षतं वै स्तनान्तरम् ॥ 26 ॥

कः क्रीडति सरोषेण पञ्चवक्त्रेण भोगिना ।

वीक्षमाणस्ततस्तं वै वायसं समुदैक्षत ॥ 27 ॥

नखैस्सरुधिरैस्तीक्ष्णैर्मामेवाभिमुखं स्थितम् ।

पुत्त्रः किल स शक्रस्य वायसः पततां वरः ॥ 28 ॥

धरान्तरगतश्शीघ्रं पवनस्य गतौ समः ।

ततस्तस्मिन्महाबाहुः कोपसंवर्तितेक्षणः ॥ 29 ॥

वायसे कृतवान्क्रूरां मतिं मतिमतां वरः ।

स दर्भं संस्तराद्गृह्य ब्राह्मेणास्त्रेण योजयत् ॥ 30 ॥

स दीप्त इव कालाग्निर्जज्वालाभिमुखो द्विजम् ।

स तं प्रदीप्तं चिक्षेप दर्भं तं वायसं प्रति ॥ 31 ॥

ततस्तं वायसं दर्भस्सोम्बरेऽनुजगाम ह ।

अनुसृष्टस्तदा काको जगाम विविधां गतिम् ॥ 32 ॥

लोककाम इमं लोकं सर्वं वै विचचार ह ।

स पित्रा च परित्यक्तस्सुरैश्च समहर्षिभिः ॥ 33 ॥

त्रीन्लोकान्सम्परिक्रम्य तमेव शरणं गतः ।

स तं निपतितं भूमौ शरण्यश्शरणागतम् ॥ 34 ॥

वधार्हमपि काकुत्स्थः कृपया पर्यपालयत् ।

परिद्यूनं विषण्णं च स तमायान्तमब्रवीत् ॥ 35 ॥

मोघं कर्तुं न शक्यं तु ब्राह्ममस्त्रं तदुच्यताम् ।

हिनस्तु दक्षिणाक्षि त्वच्छर इत्यथ सोऽब्रवीत् ॥ 36 ॥

ततस्तस्याक्षि काकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम् ।

दत्त्वा स दक्षिणं नेत्रं प्राणेभ्यः परिरक्षितः ॥ 37 ॥

स रामाय नमस्कृत्य राज्ञे दशरथाय च ।

विसृष्टस्तेन वीरेण प्रतिपेदे स्वमालयम् ॥ 38 ॥

मत्कृते काकमात्रे तु ब्रह्मास्त्रं समुदीरितम् ।

कस्माद्यो मां हरेत्त्वत्तः क्षमसे तं महीपते ॥ 39 ॥

स कुरुष्व महोत्साहः कृपां मयि नरर्षभ ।

त्वया नाथवती नाथ ह्यनाथा इव दृश्यते ॥ 40 ॥

आनृशंस्यं परो धर्मस्तवत्त्त ऐव मया श्रुतः ।

जानामि त्वां महावीर्यं महोत्साहं महाबलम् ॥ 41 ॥

अपारपारमक्षोभ्यं गाम्भीर्यात्सागरोपमम् ।

भर्तारं ससमुद्राया धरण्या वासवोपमम् ॥ 42 ॥

एवमस्त्रविदां श्रेष्ठस्सत्यवान्बलवानपि ।

किमर्थमस्त्रं रक्षस्सु न योजयसि राघव ॥ 43 ॥

न नागा नाऽपि गन्धर्वा नासुरा न मरुद्गणाः ।

रामस्य समरे वेगं शक्ताः प्रतिसमाधितुम् ॥ 44 ॥

तस्य वीर्यवतः कश्चिद्यद्यस्ति मयि सम्भ्रमः ।

किमर्थं न शरैस्तीक्ष्णैः क्षयं नयति राक्षसान् ॥ 45 ॥

भ्रातुरादेशमादाय लक्ष्मणो वा परन्तपः ।

कस्य हेतोर्न मां वीरः परित्राति महाबलः ॥ 46 ॥

यदि तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्वग्निसमतेजसौ ।

सुराणामपि दुर्धर्षौ किमर्थं मामुपेक्षतः ॥ 47 ॥

ममैव दुष्कृतं किञ्चिन्महदस्ति न संशयः ।

समर्थावपि तौ यन्मां नावेक्षेते परन्तपौ ॥ 48 ॥

वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रुभाषितम् ।

अथाब्रवीन्महातेजा हनुमान्मारुतात्मजः ॥ 49 ॥

त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते शपे ।

रामे दुःखाभिपन्ने च लक्ष्मणः परितप्यते ॥ 50 ॥

कथञ्चिद्भवती दृष्टा न कालः परिदेवितुम् ।

इमं मुहूर्तं दुःखानां द्रक्ष्यस्यन्तमनिन्दिते ॥ 51 ॥

तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ राजपुत्रौ महाबलौ ।

त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः ॥ 52 ॥

हत्त्वा च समरे क्रूरं रावणं सहबान्धवम् ।

राघवस्त्वां विशालाक्षि नेष्यति स्वां पुरीं प्रति ॥ 53 ॥

ब्रूहि यद्राघवो वाच्यो लक्ष्मणश्च महाबलः ।

सुग्रीवो वापि तेजस्वी हरयोऽपि समागताः ॥ 54 ॥

इत्युक्तवति तस्मिंस्तु सीता सुरसुतोपमा ।

उवाच शोकसन्तप्ता हनुमन्तं प्लवङ्गमम् ॥ 55 ॥

कौसल्या लोकभर्तारं सुषुवे यं मनस्विनी ।

तं ममार्थे सुखं पृच्छ शिरसा चाभिवादय ॥ 56 ॥

स्रजश्च सर्वरत्नानि प्रिया याश्च वराङ्गनाः ।

ऐश्वर्यं च विशालायां पृथिव्यामपि दुर्लभम् ॥ 57 ॥

पितरं मातरं चैव सम्मान्याभिप्रसाद्य च ।

अनुप्रव्रजितो रामं सुमित्रा येन सुप्रजाः ॥ 58 ॥

आनुकूल्येन धर्मात्मा त्यक्त्वा सुखमनुत्तमम् ।

अनुगच्छति काकुत्स्थं भ्रातरं पालयन्वने ॥ 59 ॥

सिंहस्कन्धो महाबाहुर्मनस्वी प्रियदर्शिनः ।

पितृवद्वर्तते रामे मातृवन्मां समाचरन् ॥ 60 ॥

ह्रियमाणां तदा वीरो न तु मां वेद लक्ष्मणः ।

वृद्धोपसेवी लक्ष्मीवान् शक्तो न बहुभाषिता ॥ 61 ॥

राजपुत्रः प्रियः श्रेष्ठः सदृशः श्वशुरस्य मे ।

ममः प्रियतरो नित्यं भ्राता रामस्य लक्ष्मणः ॥ 62 ॥

नियुक्तो धुरि यस्यां तु तामुद्वहति वीर्यवान् ।

यं दृष्ट्वा राघवो नैव वृत्तमार्यमनुस्मरेत् ॥ 63 ॥

स ममार्थाय कुशलं वक्तव्यो वचनान्मम ।

मृदुर्नित्यं शुचिर्दक्षः प्रियो रामस्य लक्ष्मणः ॥ 64 ॥

यथा हि वानरश्रेष्ठ दुःखक्षयकरो भवेत् ।

त्वमस्मिन्कार्यनिर्योगे प्रमाणं हरिसत्तमः ॥ 65 ॥

राघवस्त्वत्समारम्भान्मयि यत्नपरो भवेत् ।

इदं ब्रूयाश्च मे नाथं शूरं रामं पुनः पुनः ॥ 66 ॥

जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज ।

ऊर्ध्वं मासान्न जीवेयं सत्येनाहं ब्रवीमि ते ॥ 67 ॥

रावणेनोपरुद्धां मां निकृत्य पापकर्मणा ।

त्रातुमर्हसि वीर त्वं पातालादिव कौशिकीम् ॥ 68 ॥

ततो वस्त्रगतं मुक्त्वा दिव्यं चूडामणिं शुभम् ।

प्रदेयो राघवायेति सीता हनुमते ददौ ॥ 69 ॥

प्रतिगृह्य ततो वीरो मणिरत्नमनुत्तमम् ।

अङ्गुल्या योजयामास न ह्यस्य प्राभवद्भुजः ॥ 70 ॥

मणिरत्नं कपिवरः प्रतिगृह्याभिवाद्य च ।

सीतां प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणतः पार्व्शतः स्थितः ॥ 71 ॥

हर्षेण महता युक्तः सीतादर्शनजेन सः ।

हृदयेन गतो रामं शरीरेण तु विष्ठितः ॥ 72 ॥

मणिवरमुपगृह्य तं महार्हं जनकनृपात्मजया धृतं प्रभावात् ।

गिरिरिव पवनावधूतमुक्तः सुखितमनाः प्रतिसङ्क्रमं प्रपेदे ॥ 73 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे अष्टत्रिंशस्सर्गः ॥