ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਸੁਨ੍ਦਰਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਅष੍ਟਤ੍ਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਤਤਸ੍ਸ ਕਪਿਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਸ੍ਤੇਨ ਵਾਕ੍ਯੇਨ ਤੋषਿਤਃ ।
ਸੀਤਾਮੁਵਾਚ ਤਚ੍ਛृਤ੍ਵਾ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਾਕ੍ਯਵਿਸ਼ਾਰਦਃ ॥ 1 ॥
ਯੁਕ੍ਤਰੂਪਂ ਤ੍ਵਯਾ ਦੇਵਿ ਭਾषਿਤਂ ਸ਼ੁਭਦਰ੍ਸ਼ਨੇ ।
ਸਦृਸ਼ਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਯ ਸਾਧ੍ਵੀਨਾਂ ਵਿਨਯਸ੍ਯ ਚ ॥ 2 ॥
ਸ੍ਤ੍ਰੀਤ੍ਵਂ ਨ ਤੁ ਸਮਰ੍ਥਂ ਹਿ ਸਾਗਰਂ ਵ੍ਯਤਿਵਰ੍ਤਿਤੁਮ੍ ।
ਮਾਮਧਿष੍ਠਾਯ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਸ਼ਤਯੋਜਨਮਾਯਤਮ੍ ॥ 3 ॥
ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਕਾਰਣਂ ਯਚ੍ਚ ਬ੍ਰਵੀषਿ ਵਿਨਯਾਨ੍ਵਿਤੇ ।
ਰਾਮਾਦਨ੍ਯਸ੍ਯ ਨਾਰ੍ਹਾਮਿ ਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਿਤਿ ਜਾਨਕਿ ॥ 4 ॥
ਏਤਤ੍ਤੇ ਸਦृਸ਼ਂ ਦੇਵਿ ਪਤ੍ਨ੍ਯਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਕਾ ਹ੍ਯਨ੍ਯਾ ਤ੍ਵਾਮृਤੇ ਦੇਵਿ ਬ੍ਰੂਯਾਦ੍ਵਚਨਮੀਦृਸ਼ਮ੍ ॥ 5 ॥
ਸ਼੍ਰੋष੍ਯਤੇ ਚੈਵ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਃ ਸਰ੍ਵਂ ਨਿਰਵਸ਼ੇषਤਃ ।
ਚੇष੍ਟਿਤਂ ਯਤ੍ਤ੍ਵਯਾ ਦੇਵਿ ਭਾषਿਤਂ ਮਮ ਚਾਗ੍ਰਤਃ ॥ 6 ॥
ਕਾਰਣੈਰ੍ਬਹੁਭਿਰ੍ਦੇਵਿ ਰਾਮਪ੍ਰਿਯਚਿਕੀਰ੍षਯਾ ।
ਸ੍ਨੇਹਪ੍ਰਸ੍ਕਨ੍ਨਮਨਸਾ ਮਯੈਤਤ੍ਸਮੁਦੀਰਿਤਮ੍ ॥ 7 ॥
ਲਙ੍ਕਾਯਾ ਦੁष੍ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਤ੍ਵਾਦ੍ਦੁਸ੍ਤਰਤ੍ਵਾਨ੍ਮਹੋਦਧੇਃ ।
ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਦਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚੈਵ ਮਯੈਤਤ੍ਸਮੁਦੀਰਿਤਮ੍ ॥ 8 ॥
ਇਚ੍ਛਾਮਿ ਤ੍ਵਾਂ ਸਮਾਨੇਤੁਮਦ੍ਯੈਵ ਰਘੁਬਨ੍ਧੁਨਾ ।
ਗੁਰੁਸ੍ਨੇਹੇਨ ਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਚ ਨਾਨ੍ਯਥੈਤਦੁਦਾਹृਤਮ੍ ॥ 9 ॥
ਯਦਿ ਨੋਤ੍ਸਹਸੇ ਯਾਤੁਂ ਮਯਾ ਸਾਰ੍ਥਮਨਿਨ੍ਦਿਤੇ ।
ਅਭਿਜ੍ਞਾਨਂ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛ ਤ੍ਵਂ ਜਾਨੀਯਾਦ੍ਰਾਘਵੋ ਹਿ ਯਤ੍ ॥ 10 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤਾ ਹਨੁਮਤਾ ਸੀਤਾ ਸੁਰਸੁਤੋਪਮਾ ।
ਉਵਾਚ ਵਚਨਂ ਮਨ੍ਦਂ ਬਾष੍ਪਪ੍ਰਗ੍ਰਥਿਤਾਕ੍षਰਮ੍ ॥ 11 ॥
ਇਦਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਮਭਿਜ੍ਞਾਨਂ ਬ੍ਰੂਯਾਸ੍ਤ੍ਵਂ ਤੁ ਮਮ ਪ੍ਰਿਯਮ੍ ।
ਸ਼ੈਲਸ੍ਯ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟਸ੍ਯ ਪਾਦੇ ਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਤਰੇ ਪੁਰਾ ॥ 12 ॥
ਤਾਪਸਾਸ਼੍ਰਮਵਾਸਿਨ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਾਜ੍ਯਮੂਲਫਲੋਦਕੇ ।
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਿਦ੍ਧਾਸ਼੍ਰਮੇ ਦੇਸ਼ੇ ਮਨ੍ਦਾਕਿਨ੍ਯਾ ਵਿਦੂਰਤਃ ॥ 13 ॥
ਤਸ੍ਯੋਪਵਨषਣ੍ਡੇषੁ ਨਾਨਾਪੁष੍ਪਸੁਗਨ੍ਧਿषੁ ।
ਵਿਹृਤ੍ਯ ਸਲਿਲੇ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾ ਮਮਾਙ੍ਕੇ ਸਮੁਪਾਵਿਸ਼ਮਃ ॥ 14 ॥
ਤਤੋ ਮਾਂਸਸਮਾਯੁਕ੍ਤੋ ਵਾਯਸਃ ਪਰ੍ਯਤੁਣ੍ਡਯਤ੍ ।
ਤਮਹਂ ਲੋष੍ਟਮੁਦ੍ਯਮ੍ਯ ਵਾਰਯਾਮਿਸ੍ਮ ਵਾਯਸਮ੍ ॥ 15 ॥
ਦਾਰਯਨ੍ਸ ਚ ਮਾਂ ਕਾਕਸ੍ਤਤ੍ਤ੍ਰੈਵ ਪਰਿਲੀਯਤੇ ।
ਨ ਚਾਪ੍ਯੁਪਾਰਮਨ੍ਮਾਂਸਾਦ੍ਭਕ੍षਾਰ੍ਥਿ ਬਲਿਭੋਜਨਃ ॥ 16 ॥
ਉਤ੍ਕਰ੍षਨ੍ਤ੍ਯਾਂ ਚ ਰਸ਼ਨਾਂ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਯਾਂ ਮਯਿ ਪਕ੍षਿਣਿ ।
ਸ੍ਰਸ੍ਯਮਾਨੇ ਚ ਵਸਨੇ ਤਤੋ ਦृष੍ਟਾ ਤ੍ਵਯਾ ਹ੍ਯਹਮ੍ ॥ 17 ॥
ਤ੍ਵਯਾऽਪਹਸਿਤਾ ਚਾਹਂ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾ ਸਂਲਜ੍ਜਿਤਾ ਤਦਾ ।
ਭਕ੍षਗृਧ੍ਨੇਨ ਕਾਕੇਨ ਦਾਰਿਤਾ ਤ੍ਵਾਮੁਪਾਗਤਾ ॥ 18 ॥
ਆਸੀਨਸ੍ਯ ਚ ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਨ੍ਤਾ ਪੁਨਰੁਤ੍ਸਙ੍ਗਮਾਵਿਸ਼ਮ੍ ।
ਕ੍ਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤੀ ਚ ਪ੍ਰਹृष੍ਟੇਨ ਤ੍ਵਯਾऽਹਂ ਪਰਿਸਾਨ੍ਤ੍ਵਿਤਾ ॥ 19 ॥
ਬਾष੍ਪਪੂਰ੍ਣਮੁਖੀ ਮਨ੍ਦਂ ਚਕ੍षੁषੀ ਪਰਿਮਾਰ੍ਜਤੀ ।
ਲਕ੍षਿਤਾऽਹਂ ਤ੍ਵਯਾ ਨਾਥ ਵਾਯਸੇਨ ਪ੍ਰਕੋਪਿਤਾ ॥ 20 ॥
ਪਰਿਸ਼੍ਰਮਾਤ੍ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਾ ਚ ਰਾਘਵਾਙ੍ਕੇऽਪ੍ਯਹਂ ਚਿਰਮ੍ ।
ਪਰ੍ਯਾਯੇਣ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਸ਼੍ਚ ਮਮਾਙ੍ਕੇ ਭਰਤਾਗ੍ਰਜਃ ॥ 21 ॥
ਸ ਤਤ੍ਰ ਪੁਨਰੇਵਾਥ ਵਾਯਸਸ੍ਸਮੁਪਾਗਮਤ੍ ।
ਤਤਸ੍ਸੁਪ੍ਤਪ੍ਰਬੁਦ੍ਧਾਂ ਮਾਂ ਰਾਮਸ੍ਯਾਙ੍ਕਾਤ੍ਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾਮ੍ ॥ 22 ॥
ਵਾਯਸਸ੍ਸਹਸਾਗਮ੍ਯ ਵਿਦਦਾਰ ਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰੇ ।
ਪੁਨਃ ਪੁਨਰਥੋਤ੍ਪਤ੍ਯ ਵਿਦਦਾਰ ਸ ਮਾਂ ਭृਸ਼ਮ੍ ॥ 23 ॥
ਤਤਸ੍ਸਮੁਕ੍षਿਤੋ ਰਾਮੋ ਮੁਕ੍ਤੈਸ਼੍ਸ਼ੋਣਿਤਬਿਨ੍ਦੁਭਿਃ ।
ਵਾਯਸੇਨ ਤਤਸ੍ਤੇਨ ਬਲਵਤ੍ਕ੍ਲਿਸ਼੍ਯਮਾਨਯਾ ॥ 24 ॥
ਸ ਮਯਾ ਬੋਧਿਤਸ਼੍ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਸੁਖਸੁਪ੍ਤਃ ਪਰਨ੍ਤਪਃ ।
ਸ ਮਾਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮਹਾਬਾਹੁਰ੍ਵਿਤੁਨ੍ਨਾਂ ਸ੍ਤਨਯੋਸ੍ਤਦਾ ॥ 25 ॥
ਆਸ਼ੀਵਿष ਇਵ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ਼੍ਵਸਨ੍ਵਾਕ੍ਯਮਭਾषਤ ।
ਕੇਨ ਤੇ ਨਾਗਨਾਸੋਰੁ ਵਿਕ੍षਤਂ ਵੈ ਸ੍ਤਨਾਨ੍ਤਰਮ੍ ॥ 26 ॥
ਕਃ ਕ੍ਰੀਡਤਿ ਸਰੋषੇਣ ਪਞ੍ਚਵਕ੍ਤ੍ਰੇਣ ਭੋਗਿਨਾ ।
ਵੀਕ੍षਮਾਣਸ੍ਤਤਸ੍ਤਂ ਵੈ ਵਾਯਸਂ ਸਮੁਦੈਕ੍षਤ ॥ 27 ॥
ਨਖੈਸ੍ਸਰੁਧਿਰੈਸ੍ਤੀਕ੍ष੍ਣੈਰ੍ਮਾਮੇਵਾਭਿਮੁਖਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।
ਪੁਤ੍ਤ੍ਰਃ ਕਿਲ ਸ ਸ਼ਕ੍ਰਸ੍ਯ ਵਾਯਸਃ ਪਤਤਾਂ ਵਰਃ ॥ 28 ॥
ਧਰਾਨ੍ਤਰਗਤਸ਼੍ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਪਵਨਸ੍ਯ ਗਤੌ ਸਮਃ ।
ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮਹਾਬਾਹੁਃ ਕੋਪਸਂਵਰ੍ਤਿਤੇਕ੍षਣਃ ॥ 29 ॥
ਵਾਯਸੇ ਕृਤਵਾਨ੍ਕ੍ਰੂਰਾਂ ਮਤਿਂ ਮਤਿਮਤਾਂ ਵਰਃ ।
ਸ ਦਰ੍ਭਂ ਸਂਸ੍ਤਰਾਦ੍ਗृਹ੍ਯ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮੇਣਾਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਯੋਜਯਤ੍ ॥ 30 ॥
ਸ ਦੀਪ੍ਤ ਇਵ ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰ੍ਜਜ੍ਵਾਲਾਭਿਮੁਖੋ ਦ੍ਵਿਜਮ੍ ।
ਸ ਤਂ ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤਂ ਚਿਕ੍षੇਪ ਦਰ੍ਭਂ ਤਂ ਵਾਯਸਂ ਪ੍ਰਤਿ ॥ 31 ॥
ਤਤਸ੍ਤਂ ਵਾਯਸਂ ਦਰ੍ਭਸ੍ਸੋਮ੍ਬਰੇऽਨੁਜਗਾਮ ਹ ।
ਅਨੁਸृष੍ਟਸ੍ਤਦਾ ਕਾਕੋ ਜਗਾਮ ਵਿਵਿਧਾਂ ਗਤਿਮ੍ ॥ 32 ॥
ਲੋਕਕਾਮ ਇਮਂ ਲੋਕਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵੈ ਵਿਚਚਾਰ ਹ ।
ਸ ਪਿਤ੍ਰਾ ਚ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਸੁਰੈਸ਼੍ਚ ਸਮਹਰ੍षਿਭਿਃ ॥ 33 ॥
ਤ੍ਰੀਨ੍ਲੋਕਾਨ੍ਸਮ੍ਪਰਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਤਮੇਵ ਸ਼ਰਣਂ ਗਤਃ ।
ਸ ਤਂ ਨਿਪਤਿਤਂ ਭੂਮੌ ਸ਼ਰਣ੍ਯਸ਼੍ਸ਼ਰਣਾਗਤਮ੍ ॥ 34 ॥
ਵਧਾਰ੍ਹਮਪਿ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਃ ਕृਪਯਾ ਪਰ੍ਯਪਾਲਯਤ੍ ।
ਪਰਿਦ੍ਯੂਨਂ ਵਿषਣ੍ਣਂ ਚ ਸ ਤਮਾਯਾਨ੍ਤਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 35 ॥
ਮੋਘਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਤੁ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਮਸ੍ਤ੍ਰਂ ਤਦੁਚ੍ਯਤਾਮ੍ ।
ਹਿਨਸ੍ਤੁ ਦਕ੍षਿਣਾਕ੍षਿ ਤ੍ਵਚ੍ਛਰ ਇਤ੍ਯਥ ਸੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 36 ॥
ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਯਾਕ੍षਿ ਕਾਕਸ੍ਯ ਹਿਨਸ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਸ ਦਕ੍षਿਣਮ੍ ।
ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਸ ਦਕ੍षਿਣਂ ਨੇਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਾਣੇਭ੍ਯਃ ਪਰਿਰਕ੍षਿਤਃ ॥ 37 ॥
ਸ ਰਾਮਾਯ ਨਮਸ੍ਕृਤ੍ਯ ਰਾਜ੍ਞੇ ਦਸ਼ਰਥਾਯ ਚ ।
ਵਿਸृष੍ਟਸ੍ਤੇਨ ਵੀਰੇਣ ਪ੍ਰਤਿਪੇਦੇ ਸ੍ਵਮਾਲਯਮ੍ ॥ 38 ॥
ਮਤ੍ਕृਤੇ ਕਾਕਮਾਤ੍ਰੇ ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਸਮੁਦੀਰਿਤਮ੍ ।
ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਯੋ ਮਾਂ ਹਰੇਤ੍ਤ੍ਵਤ੍ਤਃ ਕ੍षਮਸੇ ਤਂ ਮਹੀਪਤੇ ॥ 39 ॥
ਸ ਕੁਰੁष੍ਵ ਮਹੋਤ੍ਸਾਹਃ ਕृਪਾਂ ਮਯਿ ਨਰਰ੍षਭ ।
ਤ੍ਵਯਾ ਨਾਥਵਤੀ ਨਾਥ ਹ੍ਯਨਾਥਾ ਇਵ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ॥ 40 ॥
ਆਨृਸ਼ਂਸ੍ਯਂ ਪਰੋ ਧਰ੍ਮਸ੍ਤਵਤ੍ਤ੍ਤ ਐਵ ਮਯਾ ਸ਼੍ਰੁਤਃ ।
ਜਾਨਾਮਿ ਤ੍ਵਾਂ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਂ ਮਹੋਤ੍ਸਾਹਂ ਮਹਾਬਲਮ੍ ॥ 41 ॥
ਅਪਾਰਪਾਰਮਕ੍षੋਭ੍ਯਂ ਗਾਮ੍ਭੀਰ੍ਯਾਤ੍ਸਾਗਰੋਪਮਮ੍ ।
ਭਰ੍ਤਾਰਂ ਸਸਮੁਦ੍ਰਾਯਾ ਧਰਣ੍ਯਾ ਵਾਸਵੋਪਮਮ੍ ॥ 42 ॥
ਏਵਮਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਸ੍ਸਤ੍ਯਵਾਨ੍ਬਲਵਾਨਪਿ ।
ਕਿਮਰ੍ਥਮਸ੍ਤ੍ਰਂ ਰਕ੍षਸ੍ਸੁ ਨ ਯੋਜਯਸਿ ਰਾਘਵ ॥ 43 ॥
ਨ ਨਾਗਾ ਨਾऽਪਿ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾ ਨਾਸੁਰਾ ਨ ਮਰੁਦ੍ਗਣਾਃ ।
ਰਾਮਸ੍ਯ ਸਮਰੇ ਵੇਗਂ ਸ਼ਕ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਤਿਸਮਾਧਿਤੁਮ੍ ॥ 44 ॥
ਤਸ੍ਯ ਵੀਰ੍ਯਵਤਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਯਦ੍ਯਸ੍ਤਿ ਮਯਿ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਃ ।
ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਨ ਸ਼ਰੈਸ੍ਤੀਕ੍ष੍ਣੈਃ ਕ੍षਯਂ ਨਯਤਿ ਰਾਕ੍षਸਾਨ੍ ॥ 45 ॥
ਭ੍ਰਾਤੁਰਾਦੇਸ਼ਮਾਦਾਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣੋ ਵਾ ਪਰਨ੍ਤਪਃ ।
ਕਸ੍ਯ ਹੇਤੋਰ੍ਨ ਮਾਂ ਵੀਰਃ ਪਰਿਤ੍ਰਾਤਿ ਮਹਾਬਲਃ ॥ 46 ॥
ਯਦਿ ਤੌ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰੌ ਵਾਯ੍ਵਗ੍ਨਿਸਮਤੇਜਸੌ ।
ਸੁਰਾਣਾਮਪਿ ਦੁਰ੍ਧਰ੍षੌ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਮਾਮੁਪੇਕ੍षਤਃ ॥ 47 ॥
ਮਮੈਵ ਦੁष੍ਕृਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਮਹਦਸ੍ਤਿ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ।
ਸਮਰ੍ਥਾਵਪਿ ਤੌ ਯਨ੍ਮਾਂ ਨਾਵੇਕ੍षੇਤੇ ਪਰਨ੍ਤਪੌ ॥ 48 ॥
ਵੈਦੇਹ੍ਯਾ ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਕਰੁਣਂ ਸਾਸ਼੍ਰੁਭਾषਿਤਮ੍ ।
ਅਥਾਬ੍ਰਵੀਨ੍ਮਹਾਤੇਜਾ ਹਨੁਮਾਨ੍ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਜਃ ॥ 49 ॥
ਤ੍ਵਚ੍ਛੋਕਵਿਮੁਖੋ ਰਾਮੋ ਦੇਵਿ ਸਤ੍ਯੇਨ ਤੇ ਸ਼ਪੇ ।
ਰਾਮੇ ਦੁਃਖਾਭਿਪਨ੍ਨੇ ਚ ਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ਪਰਿਤਪ੍ਯਤੇ ॥ 50 ॥
ਕਥਞ੍ਚਿਦ੍ਭਵਤੀ ਦृष੍ਟਾ ਨ ਕਾਲਃ ਪਰਿਦੇਵਿਤੁਮ੍ ।
ਇਮਂ ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਦੁਃਖਾਨਾਂ ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਸ੍ਯਨ੍ਤਮਨਿਨ੍ਦਿਤੇ ॥ 51 ॥
ਤਾਵੁਭੌ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰੌ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰੌ ਮਹਾਬਲੌ ।
ਤ੍ਵਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਕृਤੋਤ੍ਸਾਹੌ ਲਙ੍ਕਾਂ ਭਸ੍ਮੀਕਰਿष੍ਯਤਃ ॥ 52 ॥
ਹਤ੍ਤ੍ਵਾ ਚ ਸਮਰੇ ਕ੍ਰੂਰਂ ਰਾਵਣਂ ਸਹਬਾਨ੍ਧਵਮ੍ ।
ਰਾਘਵਸ੍ਤ੍ਵਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍षਿ ਨੇष੍ਯਤਿ ਸ੍ਵਾਂ ਪੁਰੀਂ ਪ੍ਰਤਿ ॥ 53 ॥
ਬ੍ਰੂਹਿ ਯਦ੍ਰਾਘਵੋ ਵਾਚ੍ਯੋ ਲਕ੍ष੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਮਹਾਬਲਃ ।
ਸੁਗ੍ਰੀਵੋ ਵਾਪਿ ਤੇਜਸ੍ਵੀ ਹਰਯੋऽਪਿ ਸਮਾਗਤਾਃ ॥ 54 ॥
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਵਤਿ ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤੁ ਸੀਤਾ ਸੁਰਸੁਤੋਪਮਾ ।
ਉਵਾਚ ਸ਼ੋਕਸਨ੍ਤਪ੍ਤਾ ਹਨੁਮਨ੍ਤਂ ਪ੍ਲਵਙ੍ਗਮਮ੍ ॥ 55 ॥
ਕੌਸਲ੍ਯਾ ਲੋਕਭਰ੍ਤਾਰਂ ਸੁषੁਵੇ ਯਂ ਮਨਸ੍ਵਿਨੀ ।
ਤਂ ਮਮਾਰ੍ਥੇ ਸੁਖਂ ਪृਚ੍ਛ ਸ਼ਿਰਸਾ ਚਾਭਿਵਾਦਯ ॥ 56 ॥
ਸ੍ਰਜਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਰਤ੍ਨਾਨਿ ਪ੍ਰਿਯਾ ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਰਾਙ੍ਗਨਾਃ ।
ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਚ ਵਿਸ਼ਾਲਾਯਾਂ ਪृਥਿਵ੍ਯਾਮਪਿ ਦੁਰ੍ਲਭਮ੍ ॥ 57 ॥
ਪਿਤਰਂ ਮਾਤਰਂ ਚੈਵ ਸਮ੍ਮਾਨ੍ਯਾਭਿਪ੍ਰਸਾਦ੍ਯ ਚ ।
ਅਨੁਪ੍ਰਵ੍ਰਜਿਤੋ ਰਾਮਂ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਯੇਨ ਸੁਪ੍ਰਜਾਃ ॥ 58 ॥
ਆਨੁਕੂਲ੍ਯੇਨ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸੁਖਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।
ਅਨੁਗਚ੍ਛਤਿ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਂ ਭ੍ਰਾਤਰਂ ਪਾਲਯਨ੍ਵਨੇ ॥ 59 ॥
ਸਿਂਹਸ੍ਕਨ੍ਧੋ ਮਹਾਬਾਹੁਰ੍ਮਨਸ੍ਵੀ ਪ੍ਰਿਯਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ ।
ਪਿਤृਵਦ੍ਵਰ੍ਤਤੇ ਰਾਮੇ ਮਾਤृਵਨ੍ਮਾਂ ਸਮਾਚਰਨ੍ ॥ 60 ॥
ਹ੍ਰਿਯਮਾਣਾਂ ਤਦਾ ਵੀਰੋ ਨ ਤੁ ਮਾਂ ਵੇਦ ਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ।
ਵृਦ੍ਧੋਪਸੇਵੀ ਲਕ੍ष੍ਮੀਵਾਨ੍ ਸ਼ਕ੍ਤੋ ਨ ਬਹੁਭਾषਿਤਾ ॥ 61 ॥
ਰਾਜਪੁਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਿਯਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਃ ਸਦृਸ਼ਃ ਸ਼੍ਵਸ਼ੁਰਸ੍ਯ ਮੇ ।
ਮਮਃ ਪ੍ਰਿਯਤਰੋ ਨਿਤ੍ਯਂ ਭ੍ਰਾਤਾ ਰਾਮਸ੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ॥ 62 ॥
ਨਿਯੁਕ੍ਤੋ ਧੁਰਿ ਯਸ੍ਯਾਂ ਤੁ ਤਾਮੁਦ੍ਵਹਤਿ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ ।
ਯਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰਾਘਵੋ ਨੈਵ ਵृਤ੍ਤਮਾਰ੍ਯਮਨੁਸ੍ਮਰੇਤ੍ ॥ 63 ॥
ਸ ਮਮਾਰ੍ਥਾਯ ਕੁਸ਼ਲਂ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੋ ਵਚਨਾਨ੍ਮਮ ।
ਮृਦੁਰ੍ਨਿਤ੍ਯਂ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਦਕ੍षਃ ਪ੍ਰਿਯੋ ਰਾਮਸ੍ਯ ਲਕ੍ष੍ਮਣਃ ॥ 64 ॥
ਯਥਾ ਹਿ ਵਾਨਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਦੁਃਖਕ੍षਯਕਰੋ ਭਵੇਤ੍ ।
ਤ੍ਵਮਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਰ੍ਯਨਿਰ੍ਯੋਗੇ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਹਰਿਸਤ੍ਤਮਃ ॥ 65 ॥
ਰਾਘਵਸ੍ਤ੍ਵਤ੍ਸਮਾਰਮ੍ਭਾਨ੍ਮਯਿ ਯਤ੍ਨਪਰੋ ਭਵੇਤ੍ ।
ਇਦਂ ਬ੍ਰੂਯਾਸ਼੍ਚ ਮੇ ਨਾਥਂ ਸ਼ੂਰਂ ਰਾਮਂ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ॥ 66 ॥
ਜੀਵਿਤਂ ਧਾਰਯਿष੍ਯਾਮਿ ਮਾਸਂ ਦਸ਼ਰਥਾਤ੍ਮਜ ।
ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਮਾਸਾਨ੍ਨ ਜੀਵੇਯਂ ਸਤ੍ਯੇਨਾਹਂ ਬ੍ਰਵੀਮਿ ਤੇ ॥ 67 ॥
ਰਾਵਣੇਨੋਪਰੁਦ੍ਧਾਂ ਮਾਂ ਨਿਕृਤ੍ਯ ਪਾਪਕਰ੍ਮਣਾ ।
ਤ੍ਰਾਤੁਮਰ੍ਹਸਿ ਵੀਰ ਤ੍ਵਂ ਪਾਤਾਲਾਦਿਵ ਕੌਸ਼ਿਕੀਮ੍ ॥ 68 ॥
ਤਤੋ ਵਸ੍ਤ੍ਰਗਤਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦਿਵ੍ਯਂ ਚੂਡਾਮਣਿਂ ਸ਼ੁਭਮ੍ ।
ਪ੍ਰਦੇਯੋ ਰਾਘਵਾਯੇਤਿ ਸੀਤਾ ਹਨੁਮਤੇ ਦਦੌ ॥ 69 ॥
ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਯ ਤਤੋ ਵੀਰੋ ਮਣਿਰਤ੍ਨਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।
ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾ ਯੋਜਯਾਮਾਸ ਨ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਭਵਦ੍ਭੁਜਃ ॥ 70 ॥
ਮਣਿਰਤ੍ਨਂ ਕਪਿਵਰਃ ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਯਾਭਿਵਾਦ੍ਯ ਚ ।
ਸੀਤਾਂ ਪ੍ਰਦਕ੍षਿਣਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਣਤਃ ਪਾਰ੍ਵ੍ਸ਼ਤਃ ਸ੍ਥਿਤਃ ॥ 71 ॥
ਹਰ੍षੇਣ ਮਹਤਾ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸੀਤਾਦਰ੍ਸ਼ਨਜੇਨ ਸਃ ।
ਹृਦਯੇਨ ਗਤੋ ਰਾਮਂ ਸ਼ਰੀਰੇਣ ਤੁ ਵਿष੍ਠਿਤਃ ॥ 72 ॥
ਮਣਿਵਰਮੁਪਗृਹ੍ਯ ਤਂ ਮਹਾਰ੍ਹਂ ਜਨਕਨृਪਾਤ੍ਮਜਯਾ ਧृਤਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ ।
ਗਿਰਿਰਿਵ ਪਵਨਾਵਧੂਤਮੁਕ੍ਤਃ ਸੁਖਿਤਮਨਾਃ ਪ੍ਰਤਿਸਙ੍ਕ੍ਰਮਂ ਪ੍ਰਪੇਦੇ ॥ 73 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸੁਨ੍ਦਰਕਾਣ੍ਡੇ ਅष੍ਟਤ੍ਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha aṣṭatriṃśassargaḥ |
tatassa kapiśārdūlastena vākyena toṣitaḥ |
sītāmuvāca tacchṛtvā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 1 ||
yuktarūpaṃ tvayā devi bhāṣitaṃ śubhadarśane |
sadṛśaṃ strīsvabhāvasya sādhvīnāṃ vinayasya ca || 2 ||
strītvaṃ na tu samarthaṃ hi sāgaraṃ vyativartitum |
māmadhiṣṭhāya vistīrṇaṃ śatayojanamāyatam || 3 ||
dvitīyaṃ kāraṇaṃ yacca bravīṣi vinayānvite |
rāmādanyasya nārhāmi saṃsparśamiti jānaki || 4 ||
etatte sadṛśaṃ devi patnyāstasya mahātmanaḥ |
kā hyanyā tvāmṛte devi brūyādvacanamīdṛśam || 5 ||
śroṣyate caiva kākutsthaḥ sarvaṃ niravaśeṣataḥ |
ceṣṭitaṃ yattvayā devi bhāṣitaṃ mama cāgrataḥ || 6 ||
kāraṇairbahubhirdevi rāmapriyacikīrṣayā |
snehapraskannamanasā mayaitatsamudīritam || 7 ||
laṅkāyā duṣpraveśatvāddustaratvānmahodadheḥ |
sāmarthyādātmanaścaiva mayaitatsamudīritam || 8 ||
icchāmi tvāṃ samānetumadyaiva raghubandhunā |
gurusnehena bhaktyā ca nānyathaitadudāhṛtam || 9 ||
yadi notsahase yātuṃ mayā sārthamanindite |
abhijñānaṃ prayaccha tvaṃ jānīyādrāghavo hi yat || 10 ||
evamuktā hanumatā sītā surasutopamā |
uvāca vacanaṃ mandaṃ bāṣpapragrathitākṣaram || 11 ||
idaṃ śreṣṭhamabhijñānaṃ brūyāstvaṃ tu mama priyam |
śailasya citrakūṭasya pāde pūrvottare purā || 12 ||
tāpasāśramavāsinyāḥ prājyamūlaphalodake |
tasminsiddhāśrame deśe mandākinyā vidūrataḥ || 13 ||
tasyopavanaṣaṇḍeṣu nānāpuṣpasugandhiṣu |
vihṛtya salile klinnā mamāṅke samupāviśamaḥ || 14 ||
tato māṃsasamāyukto vāyasaḥ paryatuṇḍayat |
tamahaṃ loṣṭamudyamya vārayāmisma vāyasam || 15 ||
dārayansa ca māṃ kākastattraiva parilīyate |
na cāpyupāramanmāṃsādbhakṣārthi balibhojanaḥ || 16 ||
utkarṣantyāṃ ca raśanāṃ kruddhāyāṃ mayi pakṣiṇi |
srasyamāne ca vasane tato dṛṣṭā tvayā hyaham || 17 ||
tvayā'pahasitā cāhaṃ kruddhā saṃlajjitā tadā |
bhakṣagṛdhnena kākena dāritā tvāmupāgatā || 18 ||
āsīnasya ca te śrāntā punarutsaṅgamāviśam |
krudhyantī ca prahṛṣṭena tvayā'haṃ parisāntvitā || 19 ||
bāṣpapūrṇamukhī mandaṃ cakṣuṣī parimārjatī |
lakṣitā'haṃ tvayā nātha vāyasena prakopitā || 20 ||
pariśramātprasuptā ca rāghavāṅke'pyahaṃ ciram |
paryāyeṇa prasuptaśca mamāṅke bharatāgrajaḥ || 21 ||
sa tatra punarevātha vāyasassamupāgamat |
tatassuptaprabuddhāṃ māṃ rāmasyāṅkātsamutthitām || 22 ||
vāyasassahasāgamya vidadāra stanāntare |
punaḥ punarathotpatya vidadāra sa māṃ bhṛśam || 23 ||
tatassamukṣito rāmo muktaiśśoṇitabindubhiḥ |
vāyasena tatastena balavatkliśyamānayā || 24 ||
sa mayā bodhitaśśrīmānsukhasuptaḥ parantapaḥ |
sa māṃ dṛṣṭvā mahābāhurvitunnāṃ stanayostadā || 25 ||
āśīviṣa iva kruddhaśvasanvākyamabhāṣata |
kena te nāganāsoru vikṣataṃ vai stanāntaram || 26 ||
kaḥ krīḍati saroṣeṇa pañcavaktreṇa bhoginā |
vīkṣamāṇastatastaṃ vai vāyasaṃ samudaikṣata || 27 ||
nakhaissarudhiraistīkṣṇairmāmevābhimukhaṃ sthitam |
puttraḥ kila sa śakrasya vāyasaḥ patatāṃ varaḥ || 28 ||
dharāntaragataśśīghraṃ pavanasya gatau samaḥ |
tatastasminmahābāhuḥ kopasaṃvartitekṣaṇaḥ || 29 ||
vāyase kṛtavānkrūrāṃ matiṃ matimatāṃ varaḥ |
sa darbhaṃ saṃstarādgṛhya brāhmeṇāstreṇa yojayat || 30 ||
sa dīpta iva kālāgnirjajvālābhimukho dvijam |
sa taṃ pradīptaṃ cikṣepa darbhaṃ taṃ vāyasaṃ prati || 31 ||
tatastaṃ vāyasaṃ darbhassombare'nujagāma ha |
anusṛṣṭastadā kāko jagāma vividhāṃ gatim || 32 ||
lokakāma imaṃ lokaṃ sarvaṃ vai vicacāra ha |
sa pitrā ca parityaktassuraiśca samaharṣibhiḥ || 33 ||
trīnlokānsamparikramya tameva śaraṇaṃ gataḥ |
sa taṃ nipatitaṃ bhūmau śaraṇyaśśaraṇāgatam || 34 ||
vadhārhamapi kākutsthaḥ kṛpayā paryapālayat |
paridyūnaṃ viṣaṇṇaṃ ca sa tamāyāntamabravīt || 35 ||
moghaṃ kartuṃ na śakyaṃ tu brāhmamastraṃ taducyatām |
hinastu dakṣiṇākṣi tvacchara ityatha so'bravīt || 36 ||
tatastasyākṣi kākasya hinasti sma sa dakṣiṇam |
dattvā sa dakṣiṇaṃ netraṃ prāṇebhyaḥ parirakṣitaḥ || 37 ||
sa rāmāya namaskṛtya rājñe daśarathāya ca |
visṛṣṭastena vīreṇa pratipede svamālayam || 38 ||
matkṛte kākamātre tu brahmāstraṃ samudīritam |
kasmādyo māṃ harettvattaḥ kṣamase taṃ mahīpate || 39 ||
sa kuruṣva mahotsāhaḥ kṛpāṃ mayi nararṣabha |
tvayā nāthavatī nātha hyanāthā iva dṛśyate || 40 ||
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmastavattta aiva mayā śrutaḥ |
jānāmi tvāṃ mahāvīryaṃ mahotsāhaṃ mahābalam || 41 ||
apārapāramakṣobhyaṃ gāmbhīryātsāgaropamam |
bhartāraṃ sasamudrāyā dharaṇyā vāsavopamam || 42 ||
evamastravidāṃ śreṣṭhassatyavānbalavānapi |
kimarthamastraṃ rakṣassu na yojayasi rāghava || 43 ||
na nāgā nā'pi gandharvā nāsurā na marudgaṇāḥ |
rāmasya samare vegaṃ śaktāḥ pratisamādhitum || 44 ||
tasya vīryavataḥ kaścidyadyasti mayi sambhramaḥ |
kimarthaṃ na śaraistīkṣṇaiḥ kṣayaṃ nayati rākṣasān || 45 ||
bhrāturādeśamādāya lakṣmaṇo vā parantapaḥ |
kasya hetorna māṃ vīraḥ paritrāti mahābalaḥ || 46 ||
yadi tau puruṣavyāghrau vāyvagnisamatejasau |
surāṇāmapi durdharṣau kimarthaṃ māmupekṣataḥ || 47 ||
mamaiva duṣkṛtaṃ kiñcinmahadasti na saṃśayaḥ |
samarthāvapi tau yanmāṃ nāvekṣete parantapau || 48 ||
vaidehyā vacanaṃ śrutvā karuṇaṃ sāśrubhāṣitam |
athābravīnmahātejā hanumānmārutātmajaḥ || 49 ||
tvacchokavimukho rāmo devi satyena te śape |
rāme duḥkhābhipanne ca lakṣmaṇaḥ paritapyate || 50 ||
kathañcidbhavatī dṛṣṭā na kālaḥ paridevitum |
imaṃ muhūrtaṃ duḥkhānāṃ drakṣyasyantamanindite || 51 ||
tāvubhau puruṣavyāghrau rājaputrau mahābalau |
tvaddarśanakṛtotsāhau laṅkāṃ bhasmīkariṣyataḥ || 52 ||
hattvā ca samare krūraṃ rāvaṇaṃ sahabāndhavam |
rāghavastvāṃ viśālākṣi neṣyati svāṃ purīṃ prati || 53 ||
brūhi yadrāghavo vācyo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
sugrīvo vāpi tejasvī harayo'pi samāgatāḥ || 54 ||
ityuktavati tasmiṃstu sītā surasutopamā |
uvāca śokasantaptā hanumantaṃ plavaṅgamam || 55 ||
kausalyā lokabhartāraṃ suṣuve yaṃ manasvinī |
taṃ mamārthe sukhaṃ pṛccha śirasā cābhivādaya || 56 ||
srajaśca sarvaratnāni priyā yāśca varāṅganāḥ |
aiśvaryaṃ ca viśālāyāṃ pṛthivyāmapi durlabham || 57 ||
pitaraṃ mātaraṃ caiva sammānyābhiprasādya ca |
anupravrajito rāmaṃ sumitrā yena suprajāḥ || 58 ||
ānukūlyena dharmātmā tyaktvā sukhamanuttamam |
anugacchati kākutsthaṃ bhrātaraṃ pālayanvane || 59 ||
siṃhaskandho mahābāhurmanasvī priyadarśinaḥ |
pitṛvadvartate rāme mātṛvanmāṃ samācaran || 60 ||
hriyamāṇāṃ tadā vīro na tu māṃ veda lakṣmaṇaḥ |
vṛddhopasevī lakṣmīvān śakto na bahubhāṣitā || 61 ||
rājaputraḥ priyaḥ śreṣṭhaḥ sadṛśaḥ śvaśurasya me |
mamaḥ priyataro nityaṃ bhrātā rāmasya lakṣmaṇaḥ || 62 ||
niyukto dhuri yasyāṃ tu tāmudvahati vīryavān |
yaṃ dṛṣṭvā rāghavo naiva vṛttamāryamanusmaret || 63 ||
sa mamārthāya kuśalaṃ vaktavyo vacanānmama |
mṛdurnityaṃ śucirdakṣaḥ priyo rāmasya lakṣmaṇaḥ || 64 ||
yathā hi vānaraśreṣṭha duḥkhakṣayakaro bhavet |
tvamasminkāryaniryoge pramāṇaṃ harisattamaḥ || 65 ||
rāghavastvatsamārambhānmayi yatnaparo bhavet |
idaṃ brūyāśca me nāthaṃ śūraṃ rāmaṃ punaḥ punaḥ || 66 ||
jīvitaṃ dhārayiṣyāmi māsaṃ daśarathātmaja |
ūrdhvaṃ māsānna jīveyaṃ satyenāhaṃ bravīmi te || 67 ||
rāvaṇenoparuddhāṃ māṃ nikṛtya pāpakarmaṇā |
trātumarhasi vīra tvaṃ pātālādiva kauśikīm || 68 ||
tato vastragataṃ muktvā divyaṃ cūḍāmaṇiṃ śubham |
pradeyo rāghavāyeti sītā hanumate dadau || 69 ||
pratigṛhya tato vīro maṇiratnamanuttamam |
aṅgulyā yojayāmāsa na hyasya prābhavadbhujaḥ || 70 ||
maṇiratnaṃ kapivaraḥ pratigṛhyābhivādya ca |
sītāṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā praṇataḥ pārvśataḥ sthitaḥ || 71 ||
harṣeṇa mahatā yuktaḥ sītādarśanajena saḥ |
hṛdayena gato rāmaṃ śarīreṇa tu viṣṭhitaḥ || 72 ||
maṇivaramupagṛhya taṃ mahārhaṃ janakanṛpātmajayā dhṛtaṃ prabhāvāt |
giririva pavanāvadhūtamuktaḥ sukhitamanāḥ pratisaṅkramaṃ prapede || 73 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe aṣṭatriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ अष्टत्रिंशस्सर्गः ।
ततस्स कपिशार्दूलस्तेन वाक्येन तोषितः ।
सीतामुवाच तच्छृत्वा वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ 1 ॥
युक्तरूपं त्वया देवि भाषितं शुभदर्शने ।
सदृशं स्त्रीस्वभावस्य साध्वीनां विनयस्य च ॥ 2 ॥
स्त्रीत्वं न तु समर्थं हि सागरं व्यतिवर्तितुम् ।
मामधिष्ठाय विस्तीर्णं शतयोजनमायतम् ॥ 3 ॥
द्वितीयं कारणं यच्च ब्रवीषि विनयान्विते ।
रामादन्यस्य नार्हामि संस्पर्शमिति जानकि ॥ 4 ॥
एतत्ते सदृशं देवि पत्न्यास्तस्य महात्मनः ।
का ह्यन्या त्वामृते देवि ब्रूयाद्वचनमीदृशम् ॥ 5 ॥
श्रोष्यते चैव काकुत्स्थः सर्वं निरवशेषतः ।
चेष्टितं यत्त्वया देवि भाषितं मम चाग्रतः ॥ 6 ॥
कारणैर्बहुभिर्देवि रामप्रियचिकीर्षया ।
स्नेहप्रस्कन्नमनसा मयैतत्समुदीरितम् ॥ 7 ॥
लङ्काया दुष्प्रवेशत्वाद्दुस्तरत्वान्महोदधेः ।
सामर्थ्यादात्मनश्चैव मयैतत्समुदीरितम् ॥ 8 ॥
इच्छामि त्वां समानेतुमद्यैव रघुबन्धुना ।
गुरुस्नेहेन भक्त्या च नान्यथैतदुदाहृतम् ॥ 9 ॥
यदि नोत्सहसे यातुं मया सार्थमनिन्दिते ।
अभिज्ञानं प्रयच्छ त्वं जानीयाद्राघवो हि यत् ॥ 10 ॥
एवमुक्ता हनुमता सीता सुरसुतोपमा ।
उवाच वचनं मन्दं बाष्पप्रग्रथिताक्षरम् ॥ 11 ॥
इदं श्रेष्ठमभिज्ञानं ब्रूयास्त्वं तु मम प्रियम् ।
शैलस्य चित्रकूटस्य पादे पूर्वोत्तरे पुरा ॥ 12 ॥
तापसाश्रमवासिन्याः प्राज्यमूलफलोदके ।
तस्मिन्सिद्धाश्रमे देशे मन्दाकिन्या विदूरतः ॥ 13 ॥
तस्योपवनषण्डेषु नानापुष्पसुगन्धिषु ।
विहृत्य सलिले क्लिन्ना ममाङ्के समुपाविशमः ॥ 14 ॥
ततो मांससमायुक्तो वायसः पर्यतुण्डयत् ।
तमहं लोष्टमुद्यम्य वारयामिस्म वायसम् ॥ 15 ॥
दारयन्स च मां काकस्तत्त्रैव परिलीयते ।
न चाप्युपारमन्मांसाद्भक्षार्थि बलिभोजनः ॥ 16 ॥
उत्कर्षन्त्यां च रशनां क्रुद्धायां मयि पक्षिणि ।
स्रस्यमाने च वसने ततो दृष्टा त्वया ह्यहम् ॥ 17 ॥
त्वयाऽपहसिता चाहं क्रुद्धा संलज्जिता तदा ।
भक्षगृध्नेन काकेन दारिता त्वामुपागता ॥ 18 ॥
आसीनस्य च ते श्रान्ता पुनरुत्सङ्गमाविशम् ।
क्रुध्यन्ती च प्रहृष्टेन त्वयाऽहं परिसान्त्विता ॥ 19 ॥
बाष्पपूर्णमुखी मन्दं चक्षुषी परिमार्जती ।
लक्षिताऽहं त्वया नाथ वायसेन प्रकोपिता ॥ 20 ॥
परिश्रमात्प्रसुप्ता च राघवाङ्केऽप्यहं चिरम् ।
पर्यायेण प्रसुप्तश्च ममाङ्के भरताग्रजः ॥ 21 ॥
स तत्र पुनरेवाथ वायसस्समुपागमत् ।
ततस्सुप्तप्रबुद्धां मां रामस्याङ्कात्समुत्थिताम् ॥ 22 ॥
वायसस्सहसागम्य विददार स्तनान्तरे ।
पुनः पुनरथोत्पत्य विददार स मां भृशम् ॥ 23 ॥
ततस्समुक्षितो रामो मुक्तैश्शोणितबिन्दुभिः ।
वायसेन ततस्तेन बलवत्क्लिश्यमानया ॥ 24 ॥
स मया बोधितश्श्रीमान्सुखसुप्तः परन्तपः ।
स मां दृष्ट्वा महाबाहुर्वितुन्नां स्तनयोस्तदा ॥ 25 ॥
आशीविष इव क्रुद्धश्वसन्वाक्यमभाषत ।
केन ते नागनासोरु विक्षतं वै स्तनान्तरम् ॥ 26 ॥
कः क्रीडति सरोषेण पञ्चवक्त्रेण भोगिना ।
वीक्षमाणस्ततस्तं वै वायसं समुदैक्षत ॥ 27 ॥
नखैस्सरुधिरैस्तीक्ष्णैर्मामेवाभिमुखं स्थितम् ।
पुत्त्रः किल स शक्रस्य वायसः पततां वरः ॥ 28 ॥
धरान्तरगतश्शीघ्रं पवनस्य गतौ समः ।
ततस्तस्मिन्महाबाहुः कोपसंवर्तितेक्षणः ॥ 29 ॥
वायसे कृतवान्क्रूरां मतिं मतिमतां वरः ।
स दर्भं संस्तराद्गृह्य ब्राह्मेणास्त्रेण योजयत् ॥ 30 ॥
स दीप्त इव कालाग्निर्जज्वालाभिमुखो द्विजम् ।
स तं प्रदीप्तं चिक्षेप दर्भं तं वायसं प्रति ॥ 31 ॥
ततस्तं वायसं दर्भस्सोम्बरेऽनुजगाम ह ।
अनुसृष्टस्तदा काको जगाम विविधां गतिम् ॥ 32 ॥
लोककाम इमं लोकं सर्वं वै विचचार ह ।
स पित्रा च परित्यक्तस्सुरैश्च समहर्षिभिः ॥ 33 ॥
त्रीन्लोकान्सम्परिक्रम्य तमेव शरणं गतः ।
स तं निपतितं भूमौ शरण्यश्शरणागतम् ॥ 34 ॥
वधार्हमपि काकुत्स्थः कृपया पर्यपालयत् ।
परिद्यूनं विषण्णं च स तमायान्तमब्रवीत् ॥ 35 ॥
मोघं कर्तुं न शक्यं तु ब्राह्ममस्त्रं तदुच्यताम् ।
हिनस्तु दक्षिणाक्षि त्वच्छर इत्यथ सोऽब्रवीत् ॥ 36 ॥
ततस्तस्याक्षि काकस्य हिनस्ति स्म स दक्षिणम् ।
दत्त्वा स दक्षिणं नेत्रं प्राणेभ्यः परिरक्षितः ॥ 37 ॥
स रामाय नमस्कृत्य राज्ञे दशरथाय च ।
विसृष्टस्तेन वीरेण प्रतिपेदे स्वमालयम् ॥ 38 ॥
मत्कृते काकमात्रे तु ब्रह्मास्त्रं समुदीरितम् ।
कस्माद्यो मां हरेत्त्वत्तः क्षमसे तं महीपते ॥ 39 ॥
स कुरुष्व महोत्साहः कृपां मयि नरर्षभ ।
त्वया नाथवती नाथ ह्यनाथा इव दृश्यते ॥ 40 ॥
आनृशंस्यं परो धर्मस्तवत्त्त ऐव मया श्रुतः ।
जानामि त्वां महावीर्यं महोत्साहं महाबलम् ॥ 41 ॥
अपारपारमक्षोभ्यं गाम्भीर्यात्सागरोपमम् ।
भर्तारं ससमुद्राया धरण्या वासवोपमम् ॥ 42 ॥
एवमस्त्रविदां श्रेष्ठस्सत्यवान्बलवानपि ।
किमर्थमस्त्रं रक्षस्सु न योजयसि राघव ॥ 43 ॥
न नागा नाऽपि गन्धर्वा नासुरा न मरुद्गणाः ।
रामस्य समरे वेगं शक्ताः प्रतिसमाधितुम् ॥ 44 ॥
तस्य वीर्यवतः कश्चिद्यद्यस्ति मयि सम्भ्रमः ।
किमर्थं न शरैस्तीक्ष्णैः क्षयं नयति राक्षसान् ॥ 45 ॥
भ्रातुरादेशमादाय लक्ष्मणो वा परन्तपः ।
कस्य हेतोर्न मां वीरः परित्राति महाबलः ॥ 46 ॥
यदि तौ पुरुषव्याघ्रौ वाय्वग्निसमतेजसौ ।
सुराणामपि दुर्धर्षौ किमर्थं मामुपेक्षतः ॥ 47 ॥
ममैव दुष्कृतं किञ्चिन्महदस्ति न संशयः ।
समर्थावपि तौ यन्मां नावेक्षेते परन्तपौ ॥ 48 ॥
वैदेह्या वचनं श्रुत्वा करुणं साश्रुभाषितम् ।
अथाब्रवीन्महातेजा हनुमान्मारुतात्मजः ॥ 49 ॥
त्वच्छोकविमुखो रामो देवि सत्येन ते शपे ।
रामे दुःखाभिपन्ने च लक्ष्मणः परितप्यते ॥ 50 ॥
कथञ्चिद्भवती दृष्टा न कालः परिदेवितुम् ।
इमं मुहूर्तं दुःखानां द्रक्ष्यस्यन्तमनिन्दिते ॥ 51 ॥
तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ राजपुत्रौ महाबलौ ।
त्वद्दर्शनकृतोत्साहौ लङ्कां भस्मीकरिष्यतः ॥ 52 ॥
हत्त्वा च समरे क्रूरं रावणं सहबान्धवम् ।
राघवस्त्वां विशालाक्षि नेष्यति स्वां पुरीं प्रति ॥ 53 ॥
ब्रूहि यद्राघवो वाच्यो लक्ष्मणश्च महाबलः ।
सुग्रीवो वापि तेजस्वी हरयोऽपि समागताः ॥ 54 ॥
इत्युक्तवति तस्मिंस्तु सीता सुरसुतोपमा ।
उवाच शोकसन्तप्ता हनुमन्तं प्लवङ्गमम् ॥ 55 ॥
कौसल्या लोकभर्तारं सुषुवे यं मनस्विनी ।
तं ममार्थे सुखं पृच्छ शिरसा चाभिवादय ॥ 56 ॥
स्रजश्च सर्वरत्नानि प्रिया याश्च वराङ्गनाः ।
ऐश्वर्यं च विशालायां पृथिव्यामपि दुर्लभम् ॥ 57 ॥
पितरं मातरं चैव सम्मान्याभिप्रसाद्य च ।
अनुप्रव्रजितो रामं सुमित्रा येन सुप्रजाः ॥ 58 ॥
आनुकूल्येन धर्मात्मा त्यक्त्वा सुखमनुत्तमम् ।
अनुगच्छति काकुत्स्थं भ्रातरं पालयन्वने ॥ 59 ॥
सिंहस्कन्धो महाबाहुर्मनस्वी प्रियदर्शिनः ।
पितृवद्वर्तते रामे मातृवन्मां समाचरन् ॥ 60 ॥
ह्रियमाणां तदा वीरो न तु मां वेद लक्ष्मणः ।
वृद्धोपसेवी लक्ष्मीवान् शक्तो न बहुभाषिता ॥ 61 ॥
राजपुत्रः प्रियः श्रेष्ठः सदृशः श्वशुरस्य मे ।
ममः प्रियतरो नित्यं भ्राता रामस्य लक्ष्मणः ॥ 62 ॥
नियुक्तो धुरि यस्यां तु तामुद्वहति वीर्यवान् ।
यं दृष्ट्वा राघवो नैव वृत्तमार्यमनुस्मरेत् ॥ 63 ॥
स ममार्थाय कुशलं वक्तव्यो वचनान्मम ।
मृदुर्नित्यं शुचिर्दक्षः प्रियो रामस्य लक्ष्मणः ॥ 64 ॥
यथा हि वानरश्रेष्ठ दुःखक्षयकरो भवेत् ।
त्वमस्मिन्कार्यनिर्योगे प्रमाणं हरिसत्तमः ॥ 65 ॥
राघवस्त्वत्समारम्भान्मयि यत्नपरो भवेत् ।
इदं ब्रूयाश्च मे नाथं शूरं रामं पुनः पुनः ॥ 66 ॥
जीवितं धारयिष्यामि मासं दशरथात्मज ।
ऊर्ध्वं मासान्न जीवेयं सत्येनाहं ब्रवीमि ते ॥ 67 ॥
रावणेनोपरुद्धां मां निकृत्य पापकर्मणा ।
त्रातुमर्हसि वीर त्वं पातालादिव कौशिकीम् ॥ 68 ॥
ततो वस्त्रगतं मुक्त्वा दिव्यं चूडामणिं शुभम् ।
प्रदेयो राघवायेति सीता हनुमते ददौ ॥ 69 ॥
प्रतिगृह्य ततो वीरो मणिरत्नमनुत्तमम् ।
अङ्गुल्या योजयामास न ह्यस्य प्राभवद्भुजः ॥ 70 ॥
मणिरत्नं कपिवरः प्रतिगृह्याभिवाद्य च ।
सीतां प्रदक्षिणं कृत्वा प्रणतः पार्व्शतः स्थितः ॥ 71 ॥
हर्षेण महता युक्तः सीतादर्शनजेन सः ।
हृदयेन गतो रामं शरीरेण तु विष्ठितः ॥ 72 ॥
मणिवरमुपगृह्य तं महार्हं जनकनृपात्मजया धृतं प्रभावात् ।
गिरिरिव पवनावधूतमुक्तः सुखितमनाः प्रतिसङ्क्रमं प्रपेदे ॥ 73 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे अष्टत्रिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha aṣṭatriṃśassargaḥ |
tatassa kapiśārdūlastena vākyena toṣitaḥ |
sītāmuvāca tacchṛtvā vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 1 ||
yuktarūpaṃ tvayā devi bhāṣitaṃ śubhadarśane |
sadṛśaṃ strīsvabhāvasya sādhvīnāṃ vinayasya ca || 2 ||
strītvaṃ na tu samarthaṃ hi sāgaraṃ vyativartitum |
māmadhiṣṭhāya vistīrṇaṃ śatayojanamāyatam || 3 ||
dvitīyaṃ kāraṇaṃ yacca bravīṣi vinayānvite |
rāmādanyasya nārhāmi saṃsparśamiti jānaki || 4 ||
etatte sadṛśaṃ devi patnyāstasya mahātmanaḥ |
kā hyanyā tvāmṛte devi brūyādvacanamīdṛśam || 5 ||
śroṣyate caiva kākutsthaḥ sarvaṃ niravaśeṣataḥ |
ceṣṭitaṃ yattvayā devi bhāṣitaṃ mama cāgrataḥ || 6 ||
kāraṇairbahubhirdevi rāmapriyacikīrṣayā |
snehapraskannamanasā mayaitatsamudīritam || 7 ||
laṅkāyā duṣpraveśatvāddustaratvānmahodadheḥ |
sāmarthyādātmanaścaiva mayaitatsamudīritam || 8 ||
icchāmi tvāṃ samānetumadyaiva raghubandhunā |
gurusnehena bhaktyā ca nānyathaitadudāhṛtam || 9 ||
yadi notsahase yātuṃ mayā sārthamanindite |
abhijñānaṃ prayaccha tvaṃ jānīyādrāghavo hi yat || 10 ||
evamuktā hanumatā sītā surasutopamā |
uvāca vacanaṃ mandaṃ bāṣpapragrathitākṣaram || 11 ||
idaṃ śreṣṭhamabhijñānaṃ brūyāstvaṃ tu mama priyam |
śailasya citrakūṭasya pāde pūrvottare purā || 12 ||
tāpasāśramavāsinyāḥ prājyamūlaphalodake |
tasminsiddhāśrame deśe mandākinyā vidūrataḥ || 13 ||
tasyopavanaṣaṇḍeṣu nānāpuṣpasugandhiṣu |
vihṛtya salile klinnā mamāṅke samupāviśamaḥ || 14 ||
tato māṃsasamāyukto vāyasaḥ paryatuṇḍayat |
tamahaṃ loṣṭamudyamya vārayāmisma vāyasam || 15 ||
dārayansa ca māṃ kākastattraiva parilīyate |
na cāpyupāramanmāṃsādbhakṣārthi balibhojanaḥ || 16 ||
utkarṣantyāṃ ca raśanāṃ kruddhāyāṃ mayi pakṣiṇi |
srasyamāne ca vasane tato dṛṣṭā tvayā hyaham || 17 ||
tvayā'pahasitā cāhaṃ kruddhā saṃlajjitā tadā |
bhakṣagṛdhnena kākena dāritā tvāmupāgatā || 18 ||
āsīnasya ca te śrāntā punarutsaṅgamāviśam |
krudhyantī ca prahṛṣṭena tvayā'haṃ parisāntvitā || 19 ||
bāṣpapūrṇamukhī mandaṃ cakṣuṣī parimārjatī |
lakṣitā'haṃ tvayā nātha vāyasena prakopitā || 20 ||
pariśramātprasuptā ca rāghavāṅke'pyahaṃ ciram |
paryāyeṇa prasuptaśca mamāṅke bharatāgrajaḥ || 21 ||
sa tatra punarevātha vāyasassamupāgamat |
tatassuptaprabuddhāṃ māṃ rāmasyāṅkātsamutthitām || 22 ||
vāyasassahasāgamya vidadāra stanāntare |
punaḥ punarathotpatya vidadāra sa māṃ bhṛśam || 23 ||
tatassamukṣito rāmo muktaiśśoṇitabindubhiḥ |
vāyasena tatastena balavatkliśyamānayā || 24 ||
sa mayā bodhitaśśrīmānsukhasuptaḥ parantapaḥ |
sa māṃ dṛṣṭvā mahābāhurvitunnāṃ stanayostadā || 25 ||
āśīviṣa iva kruddhaśvasanvākyamabhāṣata |
kena te nāganāsoru vikṣataṃ vai stanāntaram || 26 ||
kaḥ krīḍati saroṣeṇa pañcavaktreṇa bhoginā |
vīkṣamāṇastatastaṃ vai vāyasaṃ samudaikṣata || 27 ||
nakhaissarudhiraistīkṣṇairmāmevābhimukhaṃ sthitam |
puttraḥ kila sa śakrasya vāyasaḥ patatāṃ varaḥ || 28 ||
dharāntaragataśśīghraṃ pavanasya gatau samaḥ |
tatastasminmahābāhuḥ kopasaṃvartitekṣaṇaḥ || 29 ||
vāyase kṛtavānkrūrāṃ matiṃ matimatāṃ varaḥ |
sa darbhaṃ saṃstarādgṛhya brāhmeṇāstreṇa yojayat || 30 ||
sa dīpta iva kālāgnirjajvālābhimukho dvijam |
sa taṃ pradīptaṃ cikṣepa darbhaṃ taṃ vāyasaṃ prati || 31 ||
tatastaṃ vāyasaṃ darbhassombare'nujagāma ha |
anusṛṣṭastadā kāko jagāma vividhāṃ gatim || 32 ||
lokakāma imaṃ lokaṃ sarvaṃ vai vicacāra ha |
sa pitrā ca parityaktassuraiśca samaharṣibhiḥ || 33 ||
trīnlokānsamparikramya tameva śaraṇaṃ gataḥ |
sa taṃ nipatitaṃ bhūmau śaraṇyaśśaraṇāgatam || 34 ||
vadhārhamapi kākutsthaḥ kṛpayā paryapālayat |
paridyūnaṃ viṣaṇṇaṃ ca sa tamāyāntamabravīt || 35 ||
moghaṃ kartuṃ na śakyaṃ tu brāhmamastraṃ taducyatām |
hinastu dakṣiṇākṣi tvacchara ityatha so'bravīt || 36 ||
tatastasyākṣi kākasya hinasti sma sa dakṣiṇam |
dattvā sa dakṣiṇaṃ netraṃ prāṇebhyaḥ parirakṣitaḥ || 37 ||
sa rāmāya namaskṛtya rājñe daśarathāya ca |
visṛṣṭastena vīreṇa pratipede svamālayam || 38 ||
matkṛte kākamātre tu brahmāstraṃ samudīritam |
kasmādyo māṃ harettvattaḥ kṣamase taṃ mahīpate || 39 ||
sa kuruṣva mahotsāhaḥ kṛpāṃ mayi nararṣabha |
tvayā nāthavatī nātha hyanāthā iva dṛśyate || 40 ||
ānṛśaṃsyaṃ paro dharmastavattta aiva mayā śrutaḥ |
jānāmi tvāṃ mahāvīryaṃ mahotsāhaṃ mahābalam || 41 ||
apārapāramakṣobhyaṃ gāmbhīryātsāgaropamam |
bhartāraṃ sasamudrāyā dharaṇyā vāsavopamam || 42 ||
evamastravidāṃ śreṣṭhassatyavānbalavānapi |
kimarthamastraṃ rakṣassu na yojayasi rāghava || 43 ||
na nāgā nā'pi gandharvā nāsurā na marudgaṇāḥ |
rāmasya samare vegaṃ śaktāḥ pratisamādhitum || 44 ||
tasya vīryavataḥ kaścidyadyasti mayi sambhramaḥ |
kimarthaṃ na śaraistīkṣṇaiḥ kṣayaṃ nayati rākṣasān || 45 ||
bhrāturādeśamādāya lakṣmaṇo vā parantapaḥ |
kasya hetorna māṃ vīraḥ paritrāti mahābalaḥ || 46 ||
yadi tau puruṣavyāghrau vāyvagnisamatejasau |
surāṇāmapi durdharṣau kimarthaṃ māmupekṣataḥ || 47 ||
mamaiva duṣkṛtaṃ kiñcinmahadasti na saṃśayaḥ |
samarthāvapi tau yanmāṃ nāvekṣete parantapau || 48 ||
vaidehyā vacanaṃ śrutvā karuṇaṃ sāśrubhāṣitam |
athābravīnmahātejā hanumānmārutātmajaḥ || 49 ||
tvacchokavimukho rāmo devi satyena te śape |
rāme duḥkhābhipanne ca lakṣmaṇaḥ paritapyate || 50 ||
kathañcidbhavatī dṛṣṭā na kālaḥ paridevitum |
imaṃ muhūrtaṃ duḥkhānāṃ drakṣyasyantamanindite || 51 ||
tāvubhau puruṣavyāghrau rājaputrau mahābalau |
tvaddarśanakṛtotsāhau laṅkāṃ bhasmīkariṣyataḥ || 52 ||
hattvā ca samare krūraṃ rāvaṇaṃ sahabāndhavam |
rāghavastvāṃ viśālākṣi neṣyati svāṃ purīṃ prati || 53 ||
brūhi yadrāghavo vācyo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ |
sugrīvo vāpi tejasvī harayo'pi samāgatāḥ || 54 ||
ityuktavati tasmiṃstu sītā surasutopamā |
uvāca śokasantaptā hanumantaṃ plavaṅgamam || 55 ||
kausalyā lokabhartāraṃ suṣuve yaṃ manasvinī |
taṃ mamārthe sukhaṃ pṛccha śirasā cābhivādaya || 56 ||
srajaśca sarvaratnāni priyā yāśca varāṅganāḥ |
aiśvaryaṃ ca viśālāyāṃ pṛthivyāmapi durlabham || 57 ||
pitaraṃ mātaraṃ caiva sammānyābhiprasādya ca |
anupravrajito rāmaṃ sumitrā yena suprajāḥ || 58 ||
ānukūlyena dharmātmā tyaktvā sukhamanuttamam |
anugacchati kākutsthaṃ bhrātaraṃ pālayanvane || 59 ||
siṃhaskandho mahābāhurmanasvī priyadarśinaḥ |
pitṛvadvartate rāme mātṛvanmāṃ samācaran || 60 ||
hriyamāṇāṃ tadā vīro na tu māṃ veda lakṣmaṇaḥ |
vṛddhopasevī lakṣmīvān śakto na bahubhāṣitā || 61 ||
rājaputraḥ priyaḥ śreṣṭhaḥ sadṛśaḥ śvaśurasya me |
mamaḥ priyataro nityaṃ bhrātā rāmasya lakṣmaṇaḥ || 62 ||
niyukto dhuri yasyāṃ tu tāmudvahati vīryavān |
yaṃ dṛṣṭvā rāghavo naiva vṛttamāryamanusmaret || 63 ||
sa mamārthāya kuśalaṃ vaktavyo vacanānmama |
mṛdurnityaṃ śucirdakṣaḥ priyo rāmasya lakṣmaṇaḥ || 64 ||
yathā hi vānaraśreṣṭha duḥkhakṣayakaro bhavet |
tvamasminkāryaniryoge pramāṇaṃ harisattamaḥ || 65 ||
rāghavastvatsamārambhānmayi yatnaparo bhavet |
idaṃ brūyāśca me nāthaṃ śūraṃ rāmaṃ punaḥ punaḥ || 66 ||
jīvitaṃ dhārayiṣyāmi māsaṃ daśarathātmaja |
ūrdhvaṃ māsānna jīveyaṃ satyenāhaṃ bravīmi te || 67 ||
rāvaṇenoparuddhāṃ māṃ nikṛtya pāpakarmaṇā |
trātumarhasi vīra tvaṃ pātālādiva kauśikīm || 68 ||
tato vastragataṃ muktvā divyaṃ cūḍāmaṇiṃ śubham |
pradeyo rāghavāyeti sītā hanumate dadau || 69 ||
pratigṛhya tato vīro maṇiratnamanuttamam |
aṅgulyā yojayāmāsa na hyasya prābhavadbhujaḥ || 70 ||
maṇiratnaṃ kapivaraḥ pratigṛhyābhivādya ca |
sītāṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā praṇataḥ pārvśataḥ sthitaḥ || 71 ||
harṣeṇa mahatā yuktaḥ sītādarśanajena saḥ |
hṛdayena gato rāmaṃ śarīreṇa tu viṣṭhitaḥ || 72 ||
maṇivaramupagṛhya taṃ mahārhaṃ janakanṛpātmajayā dhṛtaṃ prabhāvāt |
giririva pavanāvadhūtamuktaḥ sukhitamanāḥ pratisaṅkramaṃ prapede || 73 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe aṣṭatriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.