શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે સુન્દરકાણ્ડમ્ ।
અથ ત્રિપઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ।
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા દશગ્રીવો મહાત્મનઃ ।
દેશકાલહિતં વાક્યં ભ્રાતુરુત્તરમબ્રવીત્ ॥ 1 ॥
સમ્યગુક્તં હિ ભવતા દૂતવધ્યા વિગર્હિતા ।
અવશ્યં તુ વધાદન્યઃ ક્રિયતામસ્ય નિગ્રહઃ ॥ 2 ॥
કપીનાં કિલ લાઙ્ગૂલમિષ્ટં ભવતિ ભૂષણમ્ ।
તદસ્ય દીપ્યતાં શીઘ્રં તેન દગ્ધેન ગચ્છતુ ॥ 3 ॥
તતઃ પશ્યન્ત્વિમં દીનમઙ્ગવૈરૂપ્યકર્શિતમ્ ।
સમિત્રજ્ઞાતયસ્સર્વે બાન્ધવાઃ સસુહૃજ્જનાઃ ॥ 4 ॥
આજ્ઞાપયદ્રાક્ષસેન્દ્રઃ પુરં સર્વં સચત્વરમ્ ।
લાઙ્ગૂલેન પ્રદીપ્તેન રક્ષોભિઃ પરિણીયતામ્ ॥ 5 ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા રાક્ષસાઃ કોપકર્શિતાઃ ।
વેષ્ટયન્તિ સ્મ લાઙ્ગૂલં જીર્ણૈઃ કાર્પાસકૈઃ પટૈઃ ॥ 6 ॥
સંવેષ્ટ્યમાને લાઙ્ગૂલે વ્યવર્ધત મહાકપિઃ ।
શુષ્કમિન્ધનમાસાદ્ય વનેષ્વિવ હુતાશનઃ ॥ 7 ॥
તૈલેન પરિષિચ્યાથ તેઽગ્નિં તત્રાભ્યપાતયન્ ।
લાઙ્ગૂલેન પ્રદીપ્તેન રાક્ષસાંસ્તાનપાતયત્ ॥ 8 ॥
રોષામર્ષપરીતાત્મા બાલસૂર્યસમાનનઃ ।
લાઙ્ગૂલં સમ્પ્રદીપ્તં તુ દ્રષ્ટું તસ્ય હનૂમતઃ ॥ 9 ॥
સહસ્ત્રીબાલવૃદ્ધાશ્ચ જગ્મુઃ પ્રીતા નિશાચરાઃ ।
સ ભૂયઃ સઙ્ગતૈઃ ક્રૂરૈર્રાક્ષસૈર્હરિસત્તમઃ ॥ 10 ॥
નિબદ્ધઃ કૃતવાન્વીરસ્તત્કાલસદૃશીં મતિમ્ ।
કામં ખલુ ન મે શક્તા નિબદ્ધસ્યાપિ રાક્ષસાઃ ॥ 11 ॥
છિત્ત્વા પાશાન્ સમુત્પત્ય હન્યામહમિમાન્પુનઃ ।
યદિ ભર્તુર્હિતાર્થાય ચરન્તં ભર્તૃશાસનાત્ ॥ 12 ॥
બધ્નન્ત્યેતે દુરાત્મનો ન તુ મે નિષ્કૃતિઃ કૃતા ।
સર્વેષામેવ પર્યાપ્તો રાક્ષસાનામહં યુધિ ॥ 13 ॥
કિન્તુ રામસ્ય પ્રીત્યર્થં વિષહિષ્યેઽહમીદૃશમ્ ।
લઙ્કા ચારયિતવ્યા વૈ પુનરેવ ભવેદિતિ ॥ 14 ॥
રાત્રૌ ન હિ સુદૃષ્ટા મે દુર્ગકર્મવિધાનતઃ ।
અવશ્યમેવ દ્રષ્ટવ્યા મયા લઙ્કા નિશાક્ષયે ॥ 15 ॥
કામં બદ્ધસ્ય મે ભૂયઃ પુચ્છસ્યોદ્દીપનેન ચ ।
પીડાં કુર્વન્તુ રક્ષાંસિ ન મેઽસ્તિ મનસશ્શ્રમઃ ॥ 16 ॥
તતસ્તે સંવૃતાકારં સત્ત્વવન્તં મહાકપિમ્ ।
પરિગૃહ્ય યયુર્હૃષ્ટા રાક્ષસાઃ કપિકુઞ્જરમ્ ॥ 17 ॥
શઙ્ખભેરીનિનાદૈસ્તં ઘોષયન્તઃ સ્વકર્મભિઃ ।
રાક્ષસાઃ ક્રૂરકર્માણશ્ચારયન્તિ સ્મ તાં પુરીમ્ ॥ 18 ॥
અન્વીયમાનો રક્ષોભિર્યયૌ સુખમરિન્દમઃ ।
હનુમાંશ્ચારયામાસ રાક્ષસાનાં મહાપુરીમ્ ॥ 19 ॥
અથાપશ્યદ્વિમાનાનિ વિચિત્રાણિ મહાકપિઃ ।
સંવૃતાન્ ભૂમિભાગાંશ્ચ સુવિભક્તાંશ્ચ ચત્વરાન્ ॥ 20 ॥
વીથીશ્ચ ગૃહસમ્બાધાઃ કપિશ્શૃઙ્ગાટકાનિ ચ ।
તથા રથ્યોપરથ્યાશ્ચ તથૈવ ગૃહકાન્તરાન્ ॥ 21 ॥
ગૃહાંશ્ચ મેઘસઙ્કાશાન્ દદર્શ પવનાત્મજઃ ।
ચત્વરેષુ ચતુષ્કેષુ રાજમાર્ગે તથૈવ ચ ॥ 22 ॥
ઘોષયન્તિ કપિં સર્વે ચારીક ઇતિ રાક્ષસાઃ ।
સ્ત્રીબાલવૃદ્ધાઃ નિર્જગ્મુસ્તત્ર તત્ર કુતૂહલાત્ ॥ 23 ॥
તં પ્રદીપિતલાઙ્ગૂલં હનુમન્તં દિદૃક્ષવઃ ।
દીપ્યમાને તતસ્તત્ર લાઙ્ગૂલાગ્રે હનૂમતઃ ॥ 24 ॥
રાક્ષસ્યસ્તા વિરૂપાક્ષ્ય શ્શંસુર્દેવ્યાસ્તદપ્રિયમ્ ।
યસ્ત્વયા કૃતસંવાદ સ્સીતે તામ્રમુખઃ કપિઃ ॥ 25 ॥
લાઙ્ગૂલેન પ્રદીપ્તેન સ એષ પરિણીયતે ।
શ્રુત્વા તદ્વચનં ક્રૂરમાત્માપહરણોપમમ્ ॥ 26 ॥
વૈદેહી શોકસન્તપ્તા હુતાશનમુપાગમત્ ।
મઙ્ગલાભિમુખી તસ્ય સા તદાઽસીન્મહાકપેઃ ॥ 27 ॥
ઉપતસ્થે વિશાલાક્ષી પ્રયતા હવ્યવાહનમ્ ।
યદ્યસ્તિ પતિશુશ્રૂષા યદ્યસ્તિ ચરિતં તપઃ ।
યદિ ચાસ્ત્યેકપત્નીત્વં શીતો ભવ હનૂમતઃ ॥ 28 ॥
યદિ કિઞ્ચિદનુક્રોશસ્તસ્ય મય્યસ્તિ ધીમતઃ ॥ 29 ॥
યદિ વા ભાગ્યશેષો મે શીતો ભવ હનૂમતઃ ।
યદિ માં વૃત્તસમ્પન્નાં તત્સમાગમલાલસામ્ ॥ 30 ॥
સ વિજાનાતિ ધર્માત્મા શીતો ભવ હનૂમતઃ ।
યદિ માં તારયેદાર્યસ્સુગ્રીવઃ સત્યસઙ્ગરઃ ॥ 31 ॥
અસ્માદ્ધુઃખામ્બુસંરોધાચ્છીતો ભવ હનૂમતઃ ।
તતસ્તીક્ષ્ણાર્ચિરવ્યગ્રઃ પ્રદક્ષિણશિખોઽનલઃ ॥ 32 ॥
જજ્વાલ મૃગશાબાક્ષ્યા શ્શંસન્નિવ શિવં કપેઃ ।
હનુમજ્જનકશ્ચાપિ પુચ્છાનલયુતોઽનિલઃ ॥ 33 ॥
વવૌ સ્વાસ્થ્યકરો દેવ્યાઃ પ્રાલેયાનિલશીતલઃ ।
દહ્યમાને ચ લાઙ્ગૂલે ચિન્તયામાસ વાનરઃ ॥ 34 ॥
પ્રદીપ્તોઽગ્નિરયં કસ્માન્ન માં દહતિ સર્વતઃ ।
દૃશ્યતે ચ મહાજ્વાલઃ કરોતિ ન ચ મે રુજમ્ ॥ 35 ॥
શિશિરસ્યેવ સઙ્ઘાતો લાઙ્ગૂલાગ્રે પ્રતિષ્ઠિતઃ ।
અથવા તદિદં વ્યક્તં યદ્દૃષ્ટં પ્લવતા મયા ॥ 36 ॥
રામપ્રભાવાદાશ્ચર્યં પર્વત સ્સરિતાં પતૌ ।
યદિ તાવત્સમુદ્રસ્ય મૈનાકસ્ય ચ ધીમતઃ ॥ 37 ॥
રામાર્થં સમ્ભ્રમસ્તાદૃક્કિમગ્નિર્ન કરિષ્યતિ ।
સીતાયાશ્ચાનૃશંસ્યેન તેજસા રાઘવસ્ય ચ ॥ 38 ॥
પિતુશ્ચ મમ સખ્યેન ન માં દહતિ પાવકઃ ।
ભૂયસ્સ ચિન્તયામાસ મુહૂર્તં કપિકુઞ્જરઃ ॥ 39 ॥
ઉત્પપાતાથ વેગેન નનાદ ચ મહાકપિઃ ।
પુરદ્વારં તતશ્શ્રીમાન્ શૈલશૃઙ્ગમિવોન્નતમ્ ॥ 40 ॥
વિભક્તરક્ષસ્સમ્બાધમાસસાદાનિલાત્મજઃ ।
સ ભૂત્વા શૈલસઙ્કાશઃ ક્ષણેન પુનરાત્મવાન્ ॥ 41 ॥
હ્રસ્વતાં પરમાં પ્રાપ્તો બન્ધનાન્યવશાતયત્ ।
વિમુક્તશ્ચાભવછ્રચીમાન્ પુનઃ પર્વતસન્નિભઃ ॥ 42 ॥
વીક્ષમાણશ્ચ દદૃશે પરિઘં તોરણાશ્રિતમ્ ।
સ તં ગૃહ્ય મહાબાહુઃ કાલાયસપરિષ્કૃતમ્ ॥ 43 ॥
રક્ષિણસ્તાન્ પુનસ્સર્વાન્સૂદયામાસ મારુતિઃ ।
સ તાન્નિહત્ત્વા રણચણ્ડવિક્રમ સ્સમીક્ષમાણઃ પુનરેવ લઙ્કામ્ ।
પ્રદીપ્તલાઙ્ગૂલકૃતાર્ચિમાલી પ્રકાશતાદિત્ય ઇવાર્ચિમાલી ॥ 44 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે સુન્દરકાણ્ડે ત્રિપઞ્ચાશસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha tripañcāśassargaḥ |
tasya tadvacanaṃ śrutvā daśagrīvo mahātmanaḥ |
deśakālahitaṃ vākyaṃ bhrāturuttaramabravīt || 1 ||
samyaguktaṃ hi bhavatā dūtavadhyā vigarhitā |
avaśyaṃ tu vadhādanyaḥ kriyatāmasya nigrahaḥ || 2 ||
kapīnāṃ kila lāṅgūlamiṣṭaṃ bhavati bhūṣaṇam |
tadasya dīpyatāṃ śīghraṃ tena dagdhena gacchatu || 3 ||
tataḥ paśyantvimaṃ dīnamaṅgavairūpyakarśitam |
samitrajñātayassarve bāndhavāḥ sasuhṛjjanāḥ || 4 ||
ājñāpayadrākṣasendraḥ puraṃ sarvaṃ sacatvaram |
lāṅgūlena pradīptena rakṣobhiḥ pariṇīyatām || 5 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāḥ kopakarśitāḥ |
veṣṭayanti sma lāṅgūlaṃ jīrṇaiḥ kārpāsakaiḥ paṭaiḥ || 6 ||
saṃveṣṭyamāne lāṅgūle vyavardhata mahākapiḥ |
śuṣkamindhanamāsādya vaneṣviva hutāśanaḥ || 7 ||
tailena pariṣicyātha te'gniṃ tatrābhyapātayan |
lāṅgūlena pradīptena rākṣasāṃstānapātayat || 8 ||
roṣāmarṣaparītātmā bālasūryasamānanaḥ |
lāṅgūlaṃ sampradīptaṃ tu draṣṭuṃ tasya hanūmataḥ || 9 ||
sahastrībālavṛddhāśca jagmuḥ prītā niśācarāḥ |
sa bhūyaḥ saṅgataiḥ krūrairrākṣasairharisattamaḥ || 10 ||
nibaddhaḥ kṛtavānvīrastatkālasadṛśīṃ matim |
kāmaṃ khalu na me śaktā nibaddhasyāpi rākṣasāḥ || 11 ||
chittvā pāśān samutpatya hanyāmahamimānpunaḥ |
yadi bharturhitārthāya carantaṃ bhartṛśāsanāt || 12 ||
badhnantyete durātmano na tu me niṣkṛtiḥ kṛtā |
sarveṣāmeva paryāpto rākṣasānāmahaṃ yudhi || 13 ||
kintu rāmasya prītyarthaṃ viṣahiṣye'hamīdṛśam |
laṅkā cārayitavyā vai punareva bhavediti || 14 ||
rātrau na hi sudṛṣṭā me durgakarmavidhānataḥ |
avaśyameva draṣṭavyā mayā laṅkā niśākṣaye || 15 ||
kāmaṃ baddhasya me bhūyaḥ pucchasyoddīpanena ca |
pīḍāṃ kurvantu rakṣāṃsi na me'sti manasaśśramaḥ || 16 ||
tataste saṃvṛtākāraṃ sattvavantaṃ mahākapim |
parigṛhya yayurhṛṣṭā rākṣasāḥ kapikuñjaram || 17 ||
śaṅkhabherīninādaistaṃ ghoṣayantaḥ svakarmabhiḥ |
rākṣasāḥ krūrakarmāṇaścārayanti sma tāṃ purīm || 18 ||
anvīyamāno rakṣobhiryayau sukhamarindamaḥ |
hanumāṃścārayāmāsa rākṣasānāṃ mahāpurīm || 19 ||
athāpaśyadvimānāni vicitrāṇi mahākapiḥ |
saṃvṛtān bhūmibhāgāṃśca suvibhaktāṃśca catvarān || 20 ||
vīthīśca gṛhasambādhāḥ kapiśśṛṅgāṭakāni ca |
tathā rathyoparathyāśca tathaiva gṛhakāntarān || 21 ||
gṛhāṃśca meghasaṅkāśān dadarśa pavanātmajaḥ |
catvareṣu catuṣkeṣu rājamārge tathaiva ca || 22 ||
ghoṣayanti kapiṃ sarve cārīka iti rākṣasāḥ |
strībālavṛddhāḥ nirjagmustatra tatra kutūhalāt || 23 ||
taṃ pradīpitalāṅgūlaṃ hanumantaṃ didṛkṣavaḥ |
dīpyamāne tatastatra lāṅgūlāgre hanūmataḥ || 24 ||
rākṣasyastā virūpākṣya śśaṃsurdevyāstadapriyam |
yastvayā kṛtasaṃvāda ssīte tāmramukhaḥ kapiḥ || 25 ||
lāṅgūlena pradīptena sa eṣa pariṇīyate |
śrutvā tadvacanaṃ krūramātmāpaharaṇopamam || 26 ||
vaidehī śokasantaptā hutāśanamupāgamat |
maṅgalābhimukhī tasya sā tadā'sīnmahākapeḥ || 27 ||
upatasthe viśālākṣī prayatā havyavāhanam |
yadyasti patiśuśrūṣā yadyasti caritaṃ tapaḥ |
yadi cāstyekapatnītvaṃ śīto bhava hanūmataḥ || 28 ||
yadi kiñcidanukrośastasya mayyasti dhīmataḥ || 29 ||
yadi vā bhāgyaśeṣo me śīto bhava hanūmataḥ |
yadi māṃ vṛttasampannāṃ tatsamāgamalālasām || 30 ||
sa vijānāti dharmātmā śīto bhava hanūmataḥ |
yadi māṃ tārayedāryassugrīvaḥ satyasaṅgaraḥ || 31 ||
asmāddhuḥkhāmbusaṃrodhācchīto bhava hanūmataḥ |
tatastīkṣṇārciravyagraḥ pradakṣiṇaśikho'nalaḥ || 32 ||
jajvāla mṛgaśābākṣyā śśaṃsanniva śivaṃ kapeḥ |
hanumajjanakaścāpi pucchānalayuto'nilaḥ || 33 ||
vavau svāsthyakaro devyāḥ prāleyānilaśītalaḥ |
dahyamāne ca lāṅgūle cintayāmāsa vānaraḥ || 34 ||
pradīpto'gnirayaṃ kasmānna māṃ dahati sarvataḥ |
dṛśyate ca mahājvālaḥ karoti na ca me rujam || 35 ||
śiśirasyeva saṅghāto lāṅgūlāgre pratiṣṭhitaḥ |
athavā tadidaṃ vyaktaṃ yaddṛṣṭaṃ plavatā mayā || 36 ||
rāmaprabhāvādāścaryaṃ parvata ssaritāṃ patau |
yadi tāvatsamudrasya mainākasya ca dhīmataḥ || 37 ||
rāmārthaṃ sambhramastādṛkkimagnirna kariṣyati |
sītāyāścānṛśaṃsyena tejasā rāghavasya ca || 38 ||
pituśca mama sakhyena na māṃ dahati pāvakaḥ |
bhūyassa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ || 39 ||
utpapātātha vegena nanāda ca mahākapiḥ |
puradvāraṃ tataśśrīmān śailaśṛṅgamivonnatam || 40 ||
vibhaktarakṣassambādhamāsasādānilātmajaḥ |
sa bhūtvā śailasaṅkāśaḥ kṣaṇena punarātmavān || 41 ||
hrasvatāṃ paramāṃ prāpto bandhanānyavaśātayat |
vimuktaścābhavachracīmān punaḥ parvatasannibhaḥ || 42 ||
vīkṣamāṇaśca dadṛśe parighaṃ toraṇāśritam |
sa taṃ gṛhya mahābāhuḥ kālāyasapariṣkṛtam || 43 ||
rakṣiṇastān punassarvānsūdayāmāsa mārutiḥ |
sa tānnihattvā raṇacaṇḍavikrama ssamīkṣamāṇaḥ punareva laṅkām |
pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī prakāśatāditya ivārcimālī || 44 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe tripañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ त्रिपञ्चाशस्सर्गः ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवो महात्मनः ।
देशकालहितं वाक्यं भ्रातुरुत्तरमब्रवीत् ॥ 1 ॥
सम्यगुक्तं हि भवता दूतवध्या विगर्हिता ।
अवश्यं तु वधादन्यः क्रियतामस्य निग्रहः ॥ 2 ॥
कपीनां किल लाङ्गूलमिष्टं भवति भूषणम् ।
तदस्य दीप्यतां शीघ्रं तेन दग्धेन गच्छतु ॥ 3 ॥
ततः पश्यन्त्विमं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम् ।
समित्रज्ञातयस्सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः ॥ 4 ॥
आज्ञापयद्राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम् ।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम् ॥ 5 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसाः कोपकर्शिताः ।
वेष्टयन्ति स्म लाङ्गूलं जीर्णैः कार्पासकैः पटैः ॥ 6 ॥
संवेष्ट्यमाने लाङ्गूले व्यवर्धत महाकपिः ।
शुष्कमिन्धनमासाद्य वनेष्विव हुताशनः ॥ 7 ॥
तैलेन परिषिच्याथ तेऽग्निं तत्राभ्यपातयन् ।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन राक्षसांस्तानपातयत् ॥ 8 ॥
रोषामर्षपरीतात्मा बालसूर्यसमाननः ।
लाङ्गूलं सम्प्रदीप्तं तु द्रष्टुं तस्य हनूमतः ॥ 9 ॥
सहस्त्रीबालवृद्धाश्च जग्मुः प्रीता निशाचराः ।
स भूयः सङ्गतैः क्रूरैर्राक्षसैर्हरिसत्तमः ॥ 10 ॥
निबद्धः कृतवान्वीरस्तत्कालसदृशीं मतिम् ।
कामं खलु न मे शक्ता निबद्धस्यापि राक्षसाः ॥ 11 ॥
छित्त्वा पाशान् समुत्पत्य हन्यामहमिमान्पुनः ।
यदि भर्तुर्हितार्थाय चरन्तं भर्तृशासनात् ॥ 12 ॥
बध्नन्त्येते दुरात्मनो न तु मे निष्कृतिः कृता ।
सर्वेषामेव पर्याप्तो राक्षसानामहं युधि ॥ 13 ॥
किन्तु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्येऽहमीदृशम् ।
लङ्का चारयितव्या वै पुनरेव भवेदिति ॥ 14 ॥
रात्रौ न हि सुदृष्टा मे दुर्गकर्मविधानतः ।
अवश्यमेव द्रष्टव्या मया लङ्का निशाक्षये ॥ 15 ॥
कामं बद्धस्य मे भूयः पुच्छस्योद्दीपनेन च ।
पीडां कुर्वन्तु रक्षांसि न मेऽस्ति मनसश्श्रमः ॥ 16 ॥
ततस्ते संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिम् ।
परिगृह्य ययुर्हृष्टा राक्षसाः कपिकुञ्जरम् ॥ 17 ॥
शङ्खभेरीनिनादैस्तं घोषयन्तः स्वकर्मभिः ।
राक्षसाः क्रूरकर्माणश्चारयन्ति स्म तां पुरीम् ॥ 18 ॥
अन्वीयमानो रक्षोभिर्ययौ सुखमरिन्दमः ।
हनुमांश्चारयामास राक्षसानां महापुरीम् ॥ 19 ॥
अथापश्यद्विमानानि विचित्राणि महाकपिः ।
संवृतान् भूमिभागांश्च सुविभक्तांश्च चत्वरान् ॥ 20 ॥
वीथीश्च गृहसम्बाधाः कपिश्शृङ्गाटकानि च ।
तथा रथ्योपरथ्याश्च तथैव गृहकान्तरान् ॥ 21 ॥
गृहांश्च मेघसङ्काशान् ददर्श पवनात्मजः ।
चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गे तथैव च ॥ 22 ॥
घोषयन्ति कपिं सर्वे चारीक इति राक्षसाः ।
स्त्रीबालवृद्धाः निर्जग्मुस्तत्र तत्र कुतूहलात् ॥ 23 ॥
तं प्रदीपितलाङ्गूलं हनुमन्तं दिदृक्षवः ।
दीप्यमाने ततस्तत्र लाङ्गूलाग्रे हनूमतः ॥ 24 ॥
राक्षस्यस्ता विरूपाक्ष्य श्शंसुर्देव्यास्तदप्रियम् ।
यस्त्वया कृतसंवाद स्सीते ताम्रमुखः कपिः ॥ 25 ॥
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन स एष परिणीयते ।
श्रुत्वा तद्वचनं क्रूरमात्मापहरणोपमम् ॥ 26 ॥
वैदेही शोकसन्तप्ता हुताशनमुपागमत् ।
मङ्गलाभिमुखी तस्य सा तदाऽसीन्महाकपेः ॥ 27 ॥
उपतस्थे विशालाक्षी प्रयता हव्यवाहनम् ।
यद्यस्ति पतिशुश्रूषा यद्यस्ति चरितं तपः ।
यदि चास्त्येकपत्नीत्वं शीतो भव हनूमतः ॥ 28 ॥
यदि किञ्चिदनुक्रोशस्तस्य मय्यस्ति धीमतः ॥ 29 ॥
यदि वा भाग्यशेषो मे शीतो भव हनूमतः ।
यदि मां वृत्तसम्पन्नां तत्समागमलालसाम् ॥ 30 ॥
स विजानाति धर्मात्मा शीतो भव हनूमतः ।
यदि मां तारयेदार्यस्सुग्रीवः सत्यसङ्गरः ॥ 31 ॥
अस्माद्धुःखाम्बुसंरोधाच्छीतो भव हनूमतः ।
ततस्तीक्ष्णार्चिरव्यग्रः प्रदक्षिणशिखोऽनलः ॥ 32 ॥
जज्वाल मृगशाबाक्ष्या श्शंसन्निव शिवं कपेः ।
हनुमज्जनकश्चापि पुच्छानलयुतोऽनिलः ॥ 33 ॥
ववौ स्वास्थ्यकरो देव्याः प्रालेयानिलशीतलः ।
दह्यमाने च लाङ्गूले चिन्तयामास वानरः ॥ 34 ॥
प्रदीप्तोऽग्निरयं कस्मान्न मां दहति सर्वतः ।
दृश्यते च महाज्वालः करोति न च मे रुजम् ॥ 35 ॥
शिशिरस्येव सङ्घातो लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितः ।
अथवा तदिदं व्यक्तं यद्दृष्टं प्लवता मया ॥ 36 ॥
रामप्रभावादाश्चर्यं पर्वत स्सरितां पतौ ।
यदि तावत्समुद्रस्य मैनाकस्य च धीमतः ॥ 37 ॥
रामार्थं सम्भ्रमस्तादृक्किमग्निर्न करिष्यति ।
सीतायाश्चानृशंस्येन तेजसा राघवस्य च ॥ 38 ॥
पितुश्च मम सख्येन न मां दहति पावकः ।
भूयस्स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ॥ 39 ॥
उत्पपाताथ वेगेन ननाद च महाकपिः ।
पुरद्वारं ततश्श्रीमान् शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ॥ 40 ॥
विभक्तरक्षस्सम्बाधमाससादानिलात्मजः ।
स भूत्वा शैलसङ्काशः क्षणेन पुनरात्मवान् ॥ 41 ॥
ह्रस्वतां परमां प्राप्तो बन्धनान्यवशातयत् ।
विमुक्तश्चाभवछ्रचीमान् पुनः पर्वतसन्निभः ॥ 42 ॥
वीक्षमाणश्च ददृशे परिघं तोरणाश्रितम् ।
स तं गृह्य महाबाहुः कालायसपरिष्कृतम् ॥ 43 ॥
रक्षिणस्तान् पुनस्सर्वान्सूदयामास मारुतिः ।
स तान्निहत्त्वा रणचण्डविक्रम स्समीक्षमाणः पुनरेव लङ्काम् ।
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली प्रकाशतादित्य इवार्चिमाली ॥ 44 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रिपञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha tripañcāśassargaḥ |
tasya tadvacanaṃ śrutvā daśagrīvo mahātmanaḥ |
deśakālahitaṃ vākyaṃ bhrāturuttaramabravīt || 1 ||
samyaguktaṃ hi bhavatā dūtavadhyā vigarhitā |
avaśyaṃ tu vadhādanyaḥ kriyatāmasya nigrahaḥ || 2 ||
kapīnāṃ kila lāṅgūlamiṣṭaṃ bhavati bhūṣaṇam |
tadasya dīpyatāṃ śīghraṃ tena dagdhena gacchatu || 3 ||
tataḥ paśyantvimaṃ dīnamaṅgavairūpyakarśitam |
samitrajñātayassarve bāndhavāḥ sasuhṛjjanāḥ || 4 ||
ājñāpayadrākṣasendraḥ puraṃ sarvaṃ sacatvaram |
lāṅgūlena pradīptena rakṣobhiḥ pariṇīyatām || 5 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāḥ kopakarśitāḥ |
veṣṭayanti sma lāṅgūlaṃ jīrṇaiḥ kārpāsakaiḥ paṭaiḥ || 6 ||
saṃveṣṭyamāne lāṅgūle vyavardhata mahākapiḥ |
śuṣkamindhanamāsādya vaneṣviva hutāśanaḥ || 7 ||
tailena pariṣicyātha te'gniṃ tatrābhyapātayan |
lāṅgūlena pradīptena rākṣasāṃstānapātayat || 8 ||
roṣāmarṣaparītātmā bālasūryasamānanaḥ |
lāṅgūlaṃ sampradīptaṃ tu draṣṭuṃ tasya hanūmataḥ || 9 ||
sahastrībālavṛddhāśca jagmuḥ prītā niśācarāḥ |
sa bhūyaḥ saṅgataiḥ krūrairrākṣasairharisattamaḥ || 10 ||
nibaddhaḥ kṛtavānvīrastatkālasadṛśīṃ matim |
kāmaṃ khalu na me śaktā nibaddhasyāpi rākṣasāḥ || 11 ||
chittvā pāśān samutpatya hanyāmahamimānpunaḥ |
yadi bharturhitārthāya carantaṃ bhartṛśāsanāt || 12 ||
badhnantyete durātmano na tu me niṣkṛtiḥ kṛtā |
sarveṣāmeva paryāpto rākṣasānāmahaṃ yudhi || 13 ||
kintu rāmasya prītyarthaṃ viṣahiṣye'hamīdṛśam |
laṅkā cārayitavyā vai punareva bhavediti || 14 ||
rātrau na hi sudṛṣṭā me durgakarmavidhānataḥ |
avaśyameva draṣṭavyā mayā laṅkā niśākṣaye || 15 ||
kāmaṃ baddhasya me bhūyaḥ pucchasyoddīpanena ca |
pīḍāṃ kurvantu rakṣāṃsi na me'sti manasaśśramaḥ || 16 ||
tataste saṃvṛtākāraṃ sattvavantaṃ mahākapim |
parigṛhya yayurhṛṣṭā rākṣasāḥ kapikuñjaram || 17 ||
śaṅkhabherīninādaistaṃ ghoṣayantaḥ svakarmabhiḥ |
rākṣasāḥ krūrakarmāṇaścārayanti sma tāṃ purīm || 18 ||
anvīyamāno rakṣobhiryayau sukhamarindamaḥ |
hanumāṃścārayāmāsa rākṣasānāṃ mahāpurīm || 19 ||
athāpaśyadvimānāni vicitrāṇi mahākapiḥ |
saṃvṛtān bhūmibhāgāṃśca suvibhaktāṃśca catvarān || 20 ||
vīthīśca gṛhasambādhāḥ kapiśśṛṅgāṭakāni ca |
tathā rathyoparathyāśca tathaiva gṛhakāntarān || 21 ||
gṛhāṃśca meghasaṅkāśān dadarśa pavanātmajaḥ |
catvareṣu catuṣkeṣu rājamārge tathaiva ca || 22 ||
ghoṣayanti kapiṃ sarve cārīka iti rākṣasāḥ |
strībālavṛddhāḥ nirjagmustatra tatra kutūhalāt || 23 ||
taṃ pradīpitalāṅgūlaṃ hanumantaṃ didṛkṣavaḥ |
dīpyamāne tatastatra lāṅgūlāgre hanūmataḥ || 24 ||
rākṣasyastā virūpākṣya śśaṃsurdevyāstadapriyam |
yastvayā kṛtasaṃvāda ssīte tāmramukhaḥ kapiḥ || 25 ||
lāṅgūlena pradīptena sa eṣa pariṇīyate |
śrutvā tadvacanaṃ krūramātmāpaharaṇopamam || 26 ||
vaidehī śokasantaptā hutāśanamupāgamat |
maṅgalābhimukhī tasya sā tadā'sīnmahākapeḥ || 27 ||
upatasthe viśālākṣī prayatā havyavāhanam |
yadyasti patiśuśrūṣā yadyasti caritaṃ tapaḥ |
yadi cāstyekapatnītvaṃ śīto bhava hanūmataḥ || 28 ||
yadi kiñcidanukrośastasya mayyasti dhīmataḥ || 29 ||
yadi vā bhāgyaśeṣo me śīto bhava hanūmataḥ |
yadi māṃ vṛttasampannāṃ tatsamāgamalālasām || 30 ||
sa vijānāti dharmātmā śīto bhava hanūmataḥ |
yadi māṃ tārayedāryassugrīvaḥ satyasaṅgaraḥ || 31 ||
asmāddhuḥkhāmbusaṃrodhācchīto bhava hanūmataḥ |
tatastīkṣṇārciravyagraḥ pradakṣiṇaśikho'nalaḥ || 32 ||
jajvāla mṛgaśābākṣyā śśaṃsanniva śivaṃ kapeḥ |
hanumajjanakaścāpi pucchānalayuto'nilaḥ || 33 ||
vavau svāsthyakaro devyāḥ prāleyānilaśītalaḥ |
dahyamāne ca lāṅgūle cintayāmāsa vānaraḥ || 34 ||
pradīpto'gnirayaṃ kasmānna māṃ dahati sarvataḥ |
dṛśyate ca mahājvālaḥ karoti na ca me rujam || 35 ||
śiśirasyeva saṅghāto lāṅgūlāgre pratiṣṭhitaḥ |
athavā tadidaṃ vyaktaṃ yaddṛṣṭaṃ plavatā mayā || 36 ||
rāmaprabhāvādāścaryaṃ parvata ssaritāṃ patau |
yadi tāvatsamudrasya mainākasya ca dhīmataḥ || 37 ||
rāmārthaṃ sambhramastādṛkkimagnirna kariṣyati |
sītāyāścānṛśaṃsyena tejasā rāghavasya ca || 38 ||
pituśca mama sakhyena na māṃ dahati pāvakaḥ |
bhūyassa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ || 39 ||
utpapātātha vegena nanāda ca mahākapiḥ |
puradvāraṃ tataśśrīmān śailaśṛṅgamivonnatam || 40 ||
vibhaktarakṣassambādhamāsasādānilātmajaḥ |
sa bhūtvā śailasaṅkāśaḥ kṣaṇena punarātmavān || 41 ||
hrasvatāṃ paramāṃ prāpto bandhanānyavaśātayat |
vimuktaścābhavachracīmān punaḥ parvatasannibhaḥ || 42 ||
vīkṣamāṇaśca dadṛśe parighaṃ toraṇāśritam |
sa taṃ gṛhya mahābāhuḥ kālāyasapariṣkṛtam || 43 ||
rakṣiṇastān punassarvānsūdayāmāsa mārutiḥ |
sa tānnihattvā raṇacaṇḍavikrama ssamīkṣamāṇaḥ punareva laṅkām |
pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī prakāśatāditya ivārcimālī || 44 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe tripañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.