ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦଶଗ୍ରୀଵୋ ମହାତ୍ମନଃ ।
ଦେଶକାଲହିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଭ୍ରାତୁରୁତ୍ତରମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 1 ॥
ସମ୍ଯଗୁକ୍ତଂ ହି ଭଵତା ଦୂତଵଧ୍ଯା ଵିଗର୍ହିତା ।
ଅଵଶ୍ଯଂ ତୁ ଵଧାଦନ୍ଯଃ କ୍ରିଯତାମସ୍ଯ ନିଗ୍ରହଃ ॥ 2 ॥
କପୀନାଂ କିଲ ଲାଙ୍ଗୂଲମିଷ୍ଟଂ ଭଵତି ଭୂଷଣମ୍ ।
ତଦସ୍ଯ ଦୀପ୍ଯତାଂ ଶୀଘ୍ରଂ ତେନ ଦଗ୍ଧେନ ଗଚ୍ଛତୁ ॥ 3 ॥
ତତଃ ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଵିମଂ ଦୀନମଙ୍ଗଵୈରୂପ୍ଯକର୍ଶିତମ୍ ।
ସମିତ୍ରଜ୍ଞାତଯସ୍ସର୍ଵେ ବାନ୍ଧଵାଃ ସସୁହୃଜ୍ଜନାଃ ॥ 4 ॥
ଆଜ୍ଞାପଯଦ୍ରାକ୍ଷସେନ୍ଦ୍ରଃ ପୁରଂ ସର୍ଵଂ ସଚତ୍ଵରମ୍ ।
ଲାଙ୍ଗୂଲେନ ପ୍ରଦୀପ୍ତେନ ରକ୍ଷୋଭିଃ ପରିଣୀଯତାମ୍ ॥ 5 ॥
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାକ୍ଷସାଃ କୋପକର୍ଶିତାଃ ।
ଵେଷ୍ଟଯନ୍ତି ସ୍ମ ଲାଙ୍ଗୂଲଂ ଜୀର୍ଣୈଃ କାର୍ପାସକୈଃ ପଟୈଃ ॥ 6 ॥
ସଂଵେଷ୍ଟ୍ଯମାନେ ଲାଙ୍ଗୂଲେ ଵ୍ଯଵର୍ଧତ ମହାକପିଃ ।
ଶୁଷ୍କମିନ୍ଧନମାସାଦ୍ଯ ଵନେଷ୍ଵିଵ ହୁତାଶନଃ ॥ 7 ॥
ତୈଲେନ ପରିଷିଚ୍ଯାଥ ତେଽଗ୍ନିଂ ତତ୍ରାଭ୍ଯପାତଯନ୍ ।
ଲାଙ୍ଗୂଲେନ ପ୍ରଦୀପ୍ତେନ ରାକ୍ଷସାଂସ୍ତାନପାତଯତ୍ ॥ 8 ॥
ରୋଷାମର୍ଷପରୀତାତ୍ମା ବାଲସୂର୍ଯସମାନନଃ ।
ଲାଙ୍ଗୂଲଂ ସମ୍ପ୍ରଦୀପ୍ତଂ ତୁ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତସ୍ଯ ହନୂମତଃ ॥ 9 ॥
ସହସ୍ତ୍ରୀବାଲଵୃଦ୍ଧାଶ୍ଚ ଜଗ୍ମୁଃ ପ୍ରୀତା ନିଶାଚରାଃ ।
ସ ଭୂଯଃ ସଙ୍ଗତୈଃ କ୍ରୂରୈର୍ରାକ୍ଷସୈର୍ହରିସତ୍ତମଃ ॥ 10 ॥
ନିବଦ୍ଧଃ କୃତଵାନ୍ଵୀରସ୍ତତ୍କାଲସଦୃଶୀଂ ମତିମ୍ ।
କାମଂ ଖଲୁ ନ ମେ ଶକ୍ତା ନିବଦ୍ଧସ୍ଯାପି ରାକ୍ଷସାଃ ॥ 11 ॥
ଛିତ୍ତ୍ଵା ପାଶାନ୍ ସମୁତ୍ପତ୍ଯ ହନ୍ଯାମହମିମାନ୍ପୁନଃ ।
ଯଦି ଭର୍ତୁର୍ହିତାର୍ଥାଯ ଚରନ୍ତଂ ଭର୍ତୃଶାସନାତ୍ ॥ 12 ॥
ବଧ୍ନନ୍ତ୍ଯେତେ ଦୁରାତ୍ମନୋ ନ ତୁ ମେ ନିଷ୍କୃତିଃ କୃତା ।
ସର୍ଵେଷାମେଵ ପର୍ଯାପ୍ତୋ ରାକ୍ଷସାନାମହଂ ଯୁଧି ॥ 13 ॥
କିନ୍ତୁ ରାମସ୍ଯ ପ୍ରୀତ୍ଯର୍ଥଂ ଵିଷହିଷ୍ଯେଽହମୀଦୃଶମ୍ ।
ଲଙ୍କା ଚାରଯିତଵ୍ଯା ଵୈ ପୁନରେଵ ଭଵେଦିତି ॥ 14 ॥
ରାତ୍ରୌ ନ ହି ସୁଦୃଷ୍ଟା ମେ ଦୁର୍ଗକର୍ମଵିଧାନତଃ ।
ଅଵଶ୍ଯମେଵ ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯା ମଯା ଲଙ୍କା ନିଶାକ୍ଷଯେ ॥ 15 ॥
କାମଂ ବଦ୍ଧସ୍ଯ ମେ ଭୂଯଃ ପୁଚ୍ଛସ୍ଯୋଦ୍ଦୀପନେନ ଚ ।
ପୀଡାଂ କୁର୍ଵନ୍ତୁ ରକ୍ଷାଂସି ନ ମେଽସ୍ତି ମନସଶ୍ଶ୍ରମଃ ॥ 16 ॥
ତତସ୍ତେ ସଂଵୃତାକାରଂ ସତ୍ତ୍ଵଵନ୍ତଂ ମହାକପିମ୍ ।
ପରିଗୃହ୍ଯ ଯଯୁର୍ହୃଷ୍ଟା ରାକ୍ଷସାଃ କପିକୁଞ୍ଜରମ୍ ॥ 17 ॥
ଶଙ୍ଖଭେରୀନିନାଦୈସ୍ତଂ ଘୋଷଯନ୍ତଃ ସ୍ଵକର୍ମଭିଃ ।
ରାକ୍ଷସାଃ କ୍ରୂରକର୍ମାଣଶ୍ଚାରଯନ୍ତି ସ୍ମ ତାଂ ପୁରୀମ୍ ॥ 18 ॥
ଅନ୍ଵୀଯମାନୋ ରକ୍ଷୋଭିର୍ଯଯୌ ସୁଖମରିନ୍ଦମଃ ।
ହନୁମାଂଶ୍ଚାରଯାମାସ ରାକ୍ଷସାନାଂ ମହାପୁରୀମ୍ ॥ 19 ॥
ଅଥାପଶ୍ଯଦ୍ଵିମାନାନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ମହାକପିଃ ।
ସଂଵୃତାନ୍ ଭୂମିଭାଗାଂଶ୍ଚ ସୁଵିଭକ୍ତାଂଶ୍ଚ ଚତ୍ଵରାନ୍ ॥ 20 ॥
ଵୀଥୀଶ୍ଚ ଗୃହସମ୍ବାଧାଃ କପିଶ୍ଶୃଙ୍ଗାଟକାନି ଚ ।
ତଥା ରଥ୍ଯୋପରଥ୍ଯାଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଗୃହକାନ୍ତରାନ୍ ॥ 21 ॥
ଗୃହାଂଶ୍ଚ ମେଘସଙ୍କାଶାନ୍ ଦଦର୍ଶ ପଵନାତ୍ମଜଃ ।
ଚତ୍ଵରେଷୁ ଚତୁଷ୍କେଷୁ ରାଜମାର୍ଗେ ତଥୈଵ ଚ ॥ 22 ॥
ଘୋଷଯନ୍ତି କପିଂ ସର୍ଵେ ଚାରୀକ ଇତି ରାକ୍ଷସାଃ ।
ସ୍ତ୍ରୀବାଲଵୃଦ୍ଧାଃ ନିର୍ଜଗ୍ମୁସ୍ତତ୍ର ତତ୍ର କୁତୂହଲାତ୍ ॥ 23 ॥
ତଂ ପ୍ରଦୀପିତଲାଙ୍ଗୂଲଂ ହନୁମନ୍ତଂ ଦିଦୃକ୍ଷଵଃ ।
ଦୀପ୍ଯମାନେ ତତସ୍ତତ୍ର ଲାଙ୍ଗୂଲାଗ୍ରେ ହନୂମତଃ ॥ 24 ॥
ରାକ୍ଷସ୍ଯସ୍ତା ଵିରୂପାକ୍ଷ୍ଯ ଶ୍ଶଂସୁର୍ଦେଵ୍ଯାସ୍ତଦପ୍ରିଯମ୍ ।
ଯସ୍ତ୍ଵଯା କୃତସଂଵାଦ ସ୍ସୀତେ ତାମ୍ରମୁଖଃ କପିଃ ॥ 25 ॥
ଲାଙ୍ଗୂଲେନ ପ୍ରଦୀପ୍ତେନ ସ ଏଷ ପରିଣୀଯତେ ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦ୍ଵଚନଂ କ୍ରୂରମାତ୍ମାପହରଣୋପମମ୍ ॥ 26 ॥
ଵୈଦେହୀ ଶୋକସନ୍ତପ୍ତା ହୁତାଶନମୁପାଗମତ୍ ।
ମଙ୍ଗଲାଭିମୁଖୀ ତସ୍ଯ ସା ତଦାଽସୀନ୍ମହାକପେଃ ॥ 27 ॥
ଉପତସ୍ଥେ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ପ୍ରଯତା ହଵ୍ଯଵାହନମ୍ ।
ଯଦ୍ଯସ୍ତି ପତିଶୁଶ୍ରୂଷା ଯଦ୍ଯସ୍ତି ଚରିତଂ ତପଃ ।
ଯଦି ଚାସ୍ତ୍ଯେକପତ୍ନୀତ୍ଵଂ ଶୀତୋ ଭଵ ହନୂମତଃ ॥ 28 ॥
ଯଦି କିଞ୍ଚିଦନୁକ୍ରୋଶସ୍ତସ୍ଯ ମଯ୍ଯସ୍ତି ଧୀମତଃ ॥ 29 ॥
ଯଦି ଵା ଭାଗ୍ଯଶେଷୋ ମେ ଶୀତୋ ଭଵ ହନୂମତଃ ।
ଯଦି ମାଂ ଵୃତ୍ତସମ୍ପନ୍ନାଂ ତତ୍ସମାଗମଲାଲସାମ୍ ॥ 30 ॥
ସ ଵିଜାନାତି ଧର୍ମାତ୍ମା ଶୀତୋ ଭଵ ହନୂମତଃ ।
ଯଦି ମାଂ ତାରଯେଦାର୍ଯସ୍ସୁଗ୍ରୀଵଃ ସତ୍ଯସଙ୍ଗରଃ ॥ 31 ॥
ଅସ୍ମାଦ୍ଧୁଃଖାମ୍ବୁସଂରୋଧାଚ୍ଛୀତୋ ଭଵ ହନୂମତଃ ।
ତତସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣାର୍ଚିରଵ୍ଯଗ୍ରଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଶିଖୋଽନଲଃ ॥ 32 ॥
ଜଜ୍ଵାଲ ମୃଗଶାବାକ୍ଷ୍ଯା ଶ୍ଶଂସନ୍ନିଵ ଶିଵଂ କପେଃ ।
ହନୁମଜ୍ଜନକଶ୍ଚାପି ପୁଚ୍ଛାନଲଯୁତୋଽନିଲଃ ॥ 33 ॥
ଵଵୌ ସ୍ଵାସ୍ଥ୍ଯକରୋ ଦେଵ୍ଯାଃ ପ୍ରାଲେଯାନିଲଶୀତଲଃ ।
ଦହ୍ଯମାନେ ଚ ଲାଙ୍ଗୂଲେ ଚିନ୍ତଯାମାସ ଵାନରଃ ॥ 34 ॥
ପ୍ରଦୀପ୍ତୋଽଗ୍ନିରଯଂ କସ୍ମାନ୍ନ ମାଂ ଦହତି ସର୍ଵତଃ ।
ଦୃଶ୍ଯତେ ଚ ମହାଜ୍ଵାଲଃ କରୋତି ନ ଚ ମେ ରୁଜମ୍ ॥ 35 ॥
ଶିଶିରସ୍ଯେଵ ସଙ୍ଘାତୋ ଲାଙ୍ଗୂଲାଗ୍ରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ ।
ଅଥଵା ତଦିଦଂ ଵ୍ଯକ୍ତଂ ଯଦ୍ଦୃଷ୍ଟଂ ପ୍ଲଵତା ମଯା ॥ 36 ॥
ରାମପ୍ରଭାଵାଦାଶ୍ଚର୍ଯଂ ପର୍ଵତ ସ୍ସରିତାଂ ପତୌ ।
ଯଦି ତାଵତ୍ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ମୈନାକସ୍ଯ ଚ ଧୀମତଃ ॥ 37 ॥
ରାମାର୍ଥଂ ସମ୍ଭ୍ରମସ୍ତାଦୃକ୍କିମଗ୍ନିର୍ନ କରିଷ୍ଯତି ।
ସୀତାଯାଶ୍ଚାନୃଶଂସ୍ଯେନ ତେଜସା ରାଘଵସ୍ଯ ଚ ॥ 38 ॥
ପିତୁଶ୍ଚ ମମ ସଖ୍ଯେନ ନ ମାଂ ଦହତି ପାଵକଃ ।
ଭୂଯସ୍ସ ଚିନ୍ତଯାମାସ ମୁହୂର୍ତଂ କପିକୁଞ୍ଜରଃ ॥ 39 ॥
ଉତ୍ପପାତାଥ ଵେଗେନ ନନାଦ ଚ ମହାକପିଃ ।
ପୁରଦ୍ଵାରଂ ତତଶ୍ଶ୍ରୀମାନ୍ ଶୈଲଶୃଙ୍ଗମିଵୋନ୍ନତମ୍ ॥ 40 ॥
ଵିଭକ୍ତରକ୍ଷସ୍ସମ୍ବାଧମାସସାଦାନିଲାତ୍ମଜଃ ।
ସ ଭୂତ୍ଵା ଶୈଲସଙ୍କାଶଃ କ୍ଷଣେନ ପୁନରାତ୍ମଵାନ୍ ॥ 41 ॥
ହ୍ରସ୍ଵତାଂ ପରମାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ବନ୍ଧନାନ୍ଯଵଶାତଯତ୍ ।
ଵିମୁକ୍ତଶ୍ଚାଭଵଛ୍ରଚୀମାନ୍ ପୁନଃ ପର୍ଵତସନ୍ନିଭଃ ॥ 42 ॥
ଵୀକ୍ଷମାଣଶ୍ଚ ଦଦୃଶେ ପରିଘଂ ତୋରଣାଶ୍ରିତମ୍ ।
ସ ତଂ ଗୃହ୍ଯ ମହାବାହୁଃ କାଲାଯସପରିଷ୍କୃତମ୍ ॥ 43 ॥
ରକ୍ଷିଣସ୍ତାନ୍ ପୁନସ୍ସର୍ଵାନ୍ସୂଦଯାମାସ ମାରୁତିଃ ।
ସ ତାନ୍ନିହତ୍ତ୍ଵା ରଣଚଣ୍ଡଵିକ୍ରମ ସ୍ସମୀକ୍ଷମାଣଃ ପୁନରେଵ ଲଙ୍କାମ୍ ।
ପ୍ରଦୀପ୍ତଲାଙ୍ଗୂଲକୃତାର୍ଚିମାଲୀ ପ୍ରକାଶତାଦିତ୍ଯ ଇଵାର୍ଚିମାଲୀ ॥ 44 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ତ୍ରିପଞ୍ଚାଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha tripañcāśassargaḥ |
tasya tadvacanaṃ śrutvā daśagrīvo mahātmanaḥ |
deśakālahitaṃ vākyaṃ bhrāturuttaramabravīt || 1 ||
samyaguktaṃ hi bhavatā dūtavadhyā vigarhitā |
avaśyaṃ tu vadhādanyaḥ kriyatāmasya nigrahaḥ || 2 ||
kapīnāṃ kila lāṅgūlamiṣṭaṃ bhavati bhūṣaṇam |
tadasya dīpyatāṃ śīghraṃ tena dagdhena gacchatu || 3 ||
tataḥ paśyantvimaṃ dīnamaṅgavairūpyakarśitam |
samitrajñātayassarve bāndhavāḥ sasuhṛjjanāḥ || 4 ||
ājñāpayadrākṣasendraḥ puraṃ sarvaṃ sacatvaram |
lāṅgūlena pradīptena rakṣobhiḥ pariṇīyatām || 5 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāḥ kopakarśitāḥ |
veṣṭayanti sma lāṅgūlaṃ jīrṇaiḥ kārpāsakaiḥ paṭaiḥ || 6 ||
saṃveṣṭyamāne lāṅgūle vyavardhata mahākapiḥ |
śuṣkamindhanamāsādya vaneṣviva hutāśanaḥ || 7 ||
tailena pariṣicyātha te'gniṃ tatrābhyapātayan |
lāṅgūlena pradīptena rākṣasāṃstānapātayat || 8 ||
roṣāmarṣaparītātmā bālasūryasamānanaḥ |
lāṅgūlaṃ sampradīptaṃ tu draṣṭuṃ tasya hanūmataḥ || 9 ||
sahastrībālavṛddhāśca jagmuḥ prītā niśācarāḥ |
sa bhūyaḥ saṅgataiḥ krūrairrākṣasairharisattamaḥ || 10 ||
nibaddhaḥ kṛtavānvīrastatkālasadṛśīṃ matim |
kāmaṃ khalu na me śaktā nibaddhasyāpi rākṣasāḥ || 11 ||
chittvā pāśān samutpatya hanyāmahamimānpunaḥ |
yadi bharturhitārthāya carantaṃ bhartṛśāsanāt || 12 ||
badhnantyete durātmano na tu me niṣkṛtiḥ kṛtā |
sarveṣāmeva paryāpto rākṣasānāmahaṃ yudhi || 13 ||
kintu rāmasya prītyarthaṃ viṣahiṣye'hamīdṛśam |
laṅkā cārayitavyā vai punareva bhavediti || 14 ||
rātrau na hi sudṛṣṭā me durgakarmavidhānataḥ |
avaśyameva draṣṭavyā mayā laṅkā niśākṣaye || 15 ||
kāmaṃ baddhasya me bhūyaḥ pucchasyoddīpanena ca |
pīḍāṃ kurvantu rakṣāṃsi na me'sti manasaśśramaḥ || 16 ||
tataste saṃvṛtākāraṃ sattvavantaṃ mahākapim |
parigṛhya yayurhṛṣṭā rākṣasāḥ kapikuñjaram || 17 ||
śaṅkhabherīninādaistaṃ ghoṣayantaḥ svakarmabhiḥ |
rākṣasāḥ krūrakarmāṇaścārayanti sma tāṃ purīm || 18 ||
anvīyamāno rakṣobhiryayau sukhamarindamaḥ |
hanumāṃścārayāmāsa rākṣasānāṃ mahāpurīm || 19 ||
athāpaśyadvimānāni vicitrāṇi mahākapiḥ |
saṃvṛtān bhūmibhāgāṃśca suvibhaktāṃśca catvarān || 20 ||
vīthīśca gṛhasambādhāḥ kapiśśṛṅgāṭakāni ca |
tathā rathyoparathyāśca tathaiva gṛhakāntarān || 21 ||
gṛhāṃśca meghasaṅkāśān dadarśa pavanātmajaḥ |
catvareṣu catuṣkeṣu rājamārge tathaiva ca || 22 ||
ghoṣayanti kapiṃ sarve cārīka iti rākṣasāḥ |
strībālavṛddhāḥ nirjagmustatra tatra kutūhalāt || 23 ||
taṃ pradīpitalāṅgūlaṃ hanumantaṃ didṛkṣavaḥ |
dīpyamāne tatastatra lāṅgūlāgre hanūmataḥ || 24 ||
rākṣasyastā virūpākṣya śśaṃsurdevyāstadapriyam |
yastvayā kṛtasaṃvāda ssīte tāmramukhaḥ kapiḥ || 25 ||
lāṅgūlena pradīptena sa eṣa pariṇīyate |
śrutvā tadvacanaṃ krūramātmāpaharaṇopamam || 26 ||
vaidehī śokasantaptā hutāśanamupāgamat |
maṅgalābhimukhī tasya sā tadā'sīnmahākapeḥ || 27 ||
upatasthe viśālākṣī prayatā havyavāhanam |
yadyasti patiśuśrūṣā yadyasti caritaṃ tapaḥ |
yadi cāstyekapatnītvaṃ śīto bhava hanūmataḥ || 28 ||
yadi kiñcidanukrośastasya mayyasti dhīmataḥ || 29 ||
yadi vā bhāgyaśeṣo me śīto bhava hanūmataḥ |
yadi māṃ vṛttasampannāṃ tatsamāgamalālasām || 30 ||
sa vijānāti dharmātmā śīto bhava hanūmataḥ |
yadi māṃ tārayedāryassugrīvaḥ satyasaṅgaraḥ || 31 ||
asmāddhuḥkhāmbusaṃrodhācchīto bhava hanūmataḥ |
tatastīkṣṇārciravyagraḥ pradakṣiṇaśikho'nalaḥ || 32 ||
jajvāla mṛgaśābākṣyā śśaṃsanniva śivaṃ kapeḥ |
hanumajjanakaścāpi pucchānalayuto'nilaḥ || 33 ||
vavau svāsthyakaro devyāḥ prāleyānilaśītalaḥ |
dahyamāne ca lāṅgūle cintayāmāsa vānaraḥ || 34 ||
pradīpto'gnirayaṃ kasmānna māṃ dahati sarvataḥ |
dṛśyate ca mahājvālaḥ karoti na ca me rujam || 35 ||
śiśirasyeva saṅghāto lāṅgūlāgre pratiṣṭhitaḥ |
athavā tadidaṃ vyaktaṃ yaddṛṣṭaṃ plavatā mayā || 36 ||
rāmaprabhāvādāścaryaṃ parvata ssaritāṃ patau |
yadi tāvatsamudrasya mainākasya ca dhīmataḥ || 37 ||
rāmārthaṃ sambhramastādṛkkimagnirna kariṣyati |
sītāyāścānṛśaṃsyena tejasā rāghavasya ca || 38 ||
pituśca mama sakhyena na māṃ dahati pāvakaḥ |
bhūyassa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ || 39 ||
utpapātātha vegena nanāda ca mahākapiḥ |
puradvāraṃ tataśśrīmān śailaśṛṅgamivonnatam || 40 ||
vibhaktarakṣassambādhamāsasādānilātmajaḥ |
sa bhūtvā śailasaṅkāśaḥ kṣaṇena punarātmavān || 41 ||
hrasvatāṃ paramāṃ prāpto bandhanānyavaśātayat |
vimuktaścābhavachracīmān punaḥ parvatasannibhaḥ || 42 ||
vīkṣamāṇaśca dadṛśe parighaṃ toraṇāśritam |
sa taṃ gṛhya mahābāhuḥ kālāyasapariṣkṛtam || 43 ||
rakṣiṇastān punassarvānsūdayāmāsa mārutiḥ |
sa tānnihattvā raṇacaṇḍavikrama ssamīkṣamāṇaḥ punareva laṅkām |
pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī prakāśatāditya ivārcimālī || 44 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe tripañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ त्रिपञ्चाशस्सर्गः ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवो महात्मनः ।
देशकालहितं वाक्यं भ्रातुरुत्तरमब्रवीत् ॥ 1 ॥
सम्यगुक्तं हि भवता दूतवध्या विगर्हिता ।
अवश्यं तु वधादन्यः क्रियतामस्य निग्रहः ॥ 2 ॥
कपीनां किल लाङ्गूलमिष्टं भवति भूषणम् ।
तदस्य दीप्यतां शीघ्रं तेन दग्धेन गच्छतु ॥ 3 ॥
ततः पश्यन्त्विमं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम् ।
समित्रज्ञातयस्सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः ॥ 4 ॥
आज्ञापयद्राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम् ।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम् ॥ 5 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसाः कोपकर्शिताः ।
वेष्टयन्ति स्म लाङ्गूलं जीर्णैः कार्पासकैः पटैः ॥ 6 ॥
संवेष्ट्यमाने लाङ्गूले व्यवर्धत महाकपिः ।
शुष्कमिन्धनमासाद्य वनेष्विव हुताशनः ॥ 7 ॥
तैलेन परिषिच्याथ तेऽग्निं तत्राभ्यपातयन् ।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन राक्षसांस्तानपातयत् ॥ 8 ॥
रोषामर्षपरीतात्मा बालसूर्यसमाननः ।
लाङ्गूलं सम्प्रदीप्तं तु द्रष्टुं तस्य हनूमतः ॥ 9 ॥
सहस्त्रीबालवृद्धाश्च जग्मुः प्रीता निशाचराः ।
स भूयः सङ्गतैः क्रूरैर्राक्षसैर्हरिसत्तमः ॥ 10 ॥
निबद्धः कृतवान्वीरस्तत्कालसदृशीं मतिम् ।
कामं खलु न मे शक्ता निबद्धस्यापि राक्षसाः ॥ 11 ॥
छित्त्वा पाशान् समुत्पत्य हन्यामहमिमान्पुनः ।
यदि भर्तुर्हितार्थाय चरन्तं भर्तृशासनात् ॥ 12 ॥
बध्नन्त्येते दुरात्मनो न तु मे निष्कृतिः कृता ।
सर्वेषामेव पर्याप्तो राक्षसानामहं युधि ॥ 13 ॥
किन्तु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्येऽहमीदृशम् ।
लङ्का चारयितव्या वै पुनरेव भवेदिति ॥ 14 ॥
रात्रौ न हि सुदृष्टा मे दुर्गकर्मविधानतः ।
अवश्यमेव द्रष्टव्या मया लङ्का निशाक्षये ॥ 15 ॥
कामं बद्धस्य मे भूयः पुच्छस्योद्दीपनेन च ।
पीडां कुर्वन्तु रक्षांसि न मेऽस्ति मनसश्श्रमः ॥ 16 ॥
ततस्ते संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिम् ।
परिगृह्य ययुर्हृष्टा राक्षसाः कपिकुञ्जरम् ॥ 17 ॥
शङ्खभेरीनिनादैस्तं घोषयन्तः स्वकर्मभिः ।
राक्षसाः क्रूरकर्माणश्चारयन्ति स्म तां पुरीम् ॥ 18 ॥
अन्वीयमानो रक्षोभिर्ययौ सुखमरिन्दमः ।
हनुमांश्चारयामास राक्षसानां महापुरीम् ॥ 19 ॥
अथापश्यद्विमानानि विचित्राणि महाकपिः ।
संवृतान् भूमिभागांश्च सुविभक्तांश्च चत्वरान् ॥ 20 ॥
वीथीश्च गृहसम्बाधाः कपिश्शृङ्गाटकानि च ।
तथा रथ्योपरथ्याश्च तथैव गृहकान्तरान् ॥ 21 ॥
गृहांश्च मेघसङ्काशान् ददर्श पवनात्मजः ।
चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गे तथैव च ॥ 22 ॥
घोषयन्ति कपिं सर्वे चारीक इति राक्षसाः ।
स्त्रीबालवृद्धाः निर्जग्मुस्तत्र तत्र कुतूहलात् ॥ 23 ॥
तं प्रदीपितलाङ्गूलं हनुमन्तं दिदृक्षवः ।
दीप्यमाने ततस्तत्र लाङ्गूलाग्रे हनूमतः ॥ 24 ॥
राक्षस्यस्ता विरूपाक्ष्य श्शंसुर्देव्यास्तदप्रियम् ।
यस्त्वया कृतसंवाद स्सीते ताम्रमुखः कपिः ॥ 25 ॥
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन स एष परिणीयते ।
श्रुत्वा तद्वचनं क्रूरमात्मापहरणोपमम् ॥ 26 ॥
वैदेही शोकसन्तप्ता हुताशनमुपागमत् ।
मङ्गलाभिमुखी तस्य सा तदाऽसीन्महाकपेः ॥ 27 ॥
उपतस्थे विशालाक्षी प्रयता हव्यवाहनम् ।
यद्यस्ति पतिशुश्रूषा यद्यस्ति चरितं तपः ।
यदि चास्त्येकपत्नीत्वं शीतो भव हनूमतः ॥ 28 ॥
यदि किञ्चिदनुक्रोशस्तस्य मय्यस्ति धीमतः ॥ 29 ॥
यदि वा भाग्यशेषो मे शीतो भव हनूमतः ।
यदि मां वृत्तसम्पन्नां तत्समागमलालसाम् ॥ 30 ॥
स विजानाति धर्मात्मा शीतो भव हनूमतः ।
यदि मां तारयेदार्यस्सुग्रीवः सत्यसङ्गरः ॥ 31 ॥
अस्माद्धुःखाम्बुसंरोधाच्छीतो भव हनूमतः ।
ततस्तीक्ष्णार्चिरव्यग्रः प्रदक्षिणशिखोऽनलः ॥ 32 ॥
जज्वाल मृगशाबाक्ष्या श्शंसन्निव शिवं कपेः ।
हनुमज्जनकश्चापि पुच्छानलयुतोऽनिलः ॥ 33 ॥
ववौ स्वास्थ्यकरो देव्याः प्रालेयानिलशीतलः ।
दह्यमाने च लाङ्गूले चिन्तयामास वानरः ॥ 34 ॥
प्रदीप्तोऽग्निरयं कस्मान्न मां दहति सर्वतः ।
दृश्यते च महाज्वालः करोति न च मे रुजम् ॥ 35 ॥
शिशिरस्येव सङ्घातो लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितः ।
अथवा तदिदं व्यक्तं यद्दृष्टं प्लवता मया ॥ 36 ॥
रामप्रभावादाश्चर्यं पर्वत स्सरितां पतौ ।
यदि तावत्समुद्रस्य मैनाकस्य च धीमतः ॥ 37 ॥
रामार्थं सम्भ्रमस्तादृक्किमग्निर्न करिष्यति ।
सीतायाश्चानृशंस्येन तेजसा राघवस्य च ॥ 38 ॥
पितुश्च मम सख्येन न मां दहति पावकः ।
भूयस्स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ॥ 39 ॥
उत्पपाताथ वेगेन ननाद च महाकपिः ।
पुरद्वारं ततश्श्रीमान् शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ॥ 40 ॥
विभक्तरक्षस्सम्बाधमाससादानिलात्मजः ।
स भूत्वा शैलसङ्काशः क्षणेन पुनरात्मवान् ॥ 41 ॥
ह्रस्वतां परमां प्राप्तो बन्धनान्यवशातयत् ।
विमुक्तश्चाभवछ्रचीमान् पुनः पर्वतसन्निभः ॥ 42 ॥
वीक्षमाणश्च ददृशे परिघं तोरणाश्रितम् ।
स तं गृह्य महाबाहुः कालायसपरिष्कृतम् ॥ 43 ॥
रक्षिणस्तान् पुनस्सर्वान्सूदयामास मारुतिः ।
स तान्निहत्त्वा रणचण्डविक्रम स्समीक्षमाणः पुनरेव लङ्काम् ।
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली प्रकाशतादित्य इवार्चिमाली ॥ 44 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रिपञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha tripañcāśassargaḥ |
tasya tadvacanaṃ śrutvā daśagrīvo mahātmanaḥ |
deśakālahitaṃ vākyaṃ bhrāturuttaramabravīt || 1 ||
samyaguktaṃ hi bhavatā dūtavadhyā vigarhitā |
avaśyaṃ tu vadhādanyaḥ kriyatāmasya nigrahaḥ || 2 ||
kapīnāṃ kila lāṅgūlamiṣṭaṃ bhavati bhūṣaṇam |
tadasya dīpyatāṃ śīghraṃ tena dagdhena gacchatu || 3 ||
tataḥ paśyantvimaṃ dīnamaṅgavairūpyakarśitam |
samitrajñātayassarve bāndhavāḥ sasuhṛjjanāḥ || 4 ||
ājñāpayadrākṣasendraḥ puraṃ sarvaṃ sacatvaram |
lāṅgūlena pradīptena rakṣobhiḥ pariṇīyatām || 5 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāḥ kopakarśitāḥ |
veṣṭayanti sma lāṅgūlaṃ jīrṇaiḥ kārpāsakaiḥ paṭaiḥ || 6 ||
saṃveṣṭyamāne lāṅgūle vyavardhata mahākapiḥ |
śuṣkamindhanamāsādya vaneṣviva hutāśanaḥ || 7 ||
tailena pariṣicyātha te'gniṃ tatrābhyapātayan |
lāṅgūlena pradīptena rākṣasāṃstānapātayat || 8 ||
roṣāmarṣaparītātmā bālasūryasamānanaḥ |
lāṅgūlaṃ sampradīptaṃ tu draṣṭuṃ tasya hanūmataḥ || 9 ||
sahastrībālavṛddhāśca jagmuḥ prītā niśācarāḥ |
sa bhūyaḥ saṅgataiḥ krūrairrākṣasairharisattamaḥ || 10 ||
nibaddhaḥ kṛtavānvīrastatkālasadṛśīṃ matim |
kāmaṃ khalu na me śaktā nibaddhasyāpi rākṣasāḥ || 11 ||
chittvā pāśān samutpatya hanyāmahamimānpunaḥ |
yadi bharturhitārthāya carantaṃ bhartṛśāsanāt || 12 ||
badhnantyete durātmano na tu me niṣkṛtiḥ kṛtā |
sarveṣāmeva paryāpto rākṣasānāmahaṃ yudhi || 13 ||
kintu rāmasya prītyarthaṃ viṣahiṣye'hamīdṛśam |
laṅkā cārayitavyā vai punareva bhavediti || 14 ||
rātrau na hi sudṛṣṭā me durgakarmavidhānataḥ |
avaśyameva draṣṭavyā mayā laṅkā niśākṣaye || 15 ||
kāmaṃ baddhasya me bhūyaḥ pucchasyoddīpanena ca |
pīḍāṃ kurvantu rakṣāṃsi na me'sti manasaśśramaḥ || 16 ||
tataste saṃvṛtākāraṃ sattvavantaṃ mahākapim |
parigṛhya yayurhṛṣṭā rākṣasāḥ kapikuñjaram || 17 ||
śaṅkhabherīninādaistaṃ ghoṣayantaḥ svakarmabhiḥ |
rākṣasāḥ krūrakarmāṇaścārayanti sma tāṃ purīm || 18 ||
anvīyamāno rakṣobhiryayau sukhamarindamaḥ |
hanumāṃścārayāmāsa rākṣasānāṃ mahāpurīm || 19 ||
athāpaśyadvimānāni vicitrāṇi mahākapiḥ |
saṃvṛtān bhūmibhāgāṃśca suvibhaktāṃśca catvarān || 20 ||
vīthīśca gṛhasambādhāḥ kapiśśṛṅgāṭakāni ca |
tathā rathyoparathyāśca tathaiva gṛhakāntarān || 21 ||
gṛhāṃśca meghasaṅkāśān dadarśa pavanātmajaḥ |
catvareṣu catuṣkeṣu rājamārge tathaiva ca || 22 ||
ghoṣayanti kapiṃ sarve cārīka iti rākṣasāḥ |
strībālavṛddhāḥ nirjagmustatra tatra kutūhalāt || 23 ||
taṃ pradīpitalāṅgūlaṃ hanumantaṃ didṛkṣavaḥ |
dīpyamāne tatastatra lāṅgūlāgre hanūmataḥ || 24 ||
rākṣasyastā virūpākṣya śśaṃsurdevyāstadapriyam |
yastvayā kṛtasaṃvāda ssīte tāmramukhaḥ kapiḥ || 25 ||
lāṅgūlena pradīptena sa eṣa pariṇīyate |
śrutvā tadvacanaṃ krūramātmāpaharaṇopamam || 26 ||
vaidehī śokasantaptā hutāśanamupāgamat |
maṅgalābhimukhī tasya sā tadā'sīnmahākapeḥ || 27 ||
upatasthe viśālākṣī prayatā havyavāhanam |
yadyasti patiśuśrūṣā yadyasti caritaṃ tapaḥ |
yadi cāstyekapatnītvaṃ śīto bhava hanūmataḥ || 28 ||
yadi kiñcidanukrośastasya mayyasti dhīmataḥ || 29 ||
yadi vā bhāgyaśeṣo me śīto bhava hanūmataḥ |
yadi māṃ vṛttasampannāṃ tatsamāgamalālasām || 30 ||
sa vijānāti dharmātmā śīto bhava hanūmataḥ |
yadi māṃ tārayedāryassugrīvaḥ satyasaṅgaraḥ || 31 ||
asmāddhuḥkhāmbusaṃrodhācchīto bhava hanūmataḥ |
tatastīkṣṇārciravyagraḥ pradakṣiṇaśikho'nalaḥ || 32 ||
jajvāla mṛgaśābākṣyā śśaṃsanniva śivaṃ kapeḥ |
hanumajjanakaścāpi pucchānalayuto'nilaḥ || 33 ||
vavau svāsthyakaro devyāḥ prāleyānilaśītalaḥ |
dahyamāne ca lāṅgūle cintayāmāsa vānaraḥ || 34 ||
pradīpto'gnirayaṃ kasmānna māṃ dahati sarvataḥ |
dṛśyate ca mahājvālaḥ karoti na ca me rujam || 35 ||
śiśirasyeva saṅghāto lāṅgūlāgre pratiṣṭhitaḥ |
athavā tadidaṃ vyaktaṃ yaddṛṣṭaṃ plavatā mayā || 36 ||
rāmaprabhāvādāścaryaṃ parvata ssaritāṃ patau |
yadi tāvatsamudrasya mainākasya ca dhīmataḥ || 37 ||
rāmārthaṃ sambhramastādṛkkimagnirna kariṣyati |
sītāyāścānṛśaṃsyena tejasā rāghavasya ca || 38 ||
pituśca mama sakhyena na māṃ dahati pāvakaḥ |
bhūyassa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ || 39 ||
utpapātātha vegena nanāda ca mahākapiḥ |
puradvāraṃ tataśśrīmān śailaśṛṅgamivonnatam || 40 ||
vibhaktarakṣassambādhamāsasādānilātmajaḥ |
sa bhūtvā śailasaṅkāśaḥ kṣaṇena punarātmavān || 41 ||
hrasvatāṃ paramāṃ prāpto bandhanānyavaśātayat |
vimuktaścābhavachracīmān punaḥ parvatasannibhaḥ || 42 ||
vīkṣamāṇaśca dadṛśe parighaṃ toraṇāśritam |
sa taṃ gṛhya mahābāhuḥ kālāyasapariṣkṛtam || 43 ||
rakṣiṇastān punassarvānsūdayāmāsa mārutiḥ |
sa tānnihattvā raṇacaṇḍavikrama ssamīkṣamāṇaḥ punareva laṅkām |
pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī prakāśatāditya ivārcimālī || 44 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe tripañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.