ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਸੁਨ੍ਦਰਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਤ੍ਰਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵੋ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਦੇਸ਼ਕਾਲਹਿਤਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਭ੍ਰਾਤੁਰੁਤ੍ਤਰਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 1 ॥
ਸਮ੍ਯਗੁਕ੍ਤਂ ਹਿ ਭਵਤਾ ਦੂਤਵਧ੍ਯਾ ਵਿਗਰ੍ਹਿਤਾ ।
ਅਵਸ਼੍ਯਂ ਤੁ ਵਧਾਦਨ੍ਯਃ ਕ੍ਰਿਯਤਾਮਸ੍ਯ ਨਿਗ੍ਰਹਃ ॥ 2 ॥
ਕਪੀਨਾਂ ਕਿਲ ਲਾਙ੍ਗੂਲਮਿष੍ਟਂ ਭਵਤਿ ਭੂषਣਮ੍ ।
ਤਦਸ੍ਯ ਦੀਪ੍ਯਤਾਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਤੇਨ ਦਗ੍ਧੇਨ ਗਚ੍ਛਤੁ ॥ 3 ॥
ਤਤਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਵਿਮਂ ਦੀਨਮਙ੍ਗਵੈਰੂਪ੍ਯਕਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ ।
ਸਮਿਤ੍ਰਜ੍ਞਾਤਯਸ੍ਸਰ੍ਵੇ ਬਾਨ੍ਧਵਾਃ ਸਸੁਹृਜ੍ਜਨਾਃ ॥ 4 ॥
ਆਜ੍ਞਾਪਯਦ੍ਰਾਕ੍षਸੇਨ੍ਦ੍ਰਃ ਪੁਰਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸਚਤ੍ਵਰਮ੍ ।
ਲਾਙ੍ਗੂਲੇਨ ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤੇਨ ਰਕ੍षੋਭਿਃ ਪਰਿਣੀਯਤਾਮ੍ ॥ 5 ॥
ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਕ੍षਸਾਃ ਕੋਪਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ ।
ਵੇष੍ਟਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਲਾਙ੍ਗੂਲਂ ਜੀਰ੍ਣੈਃ ਕਾਰ੍ਪਾਸਕੈਃ ਪਟੈਃ ॥ 6 ॥
ਸਂਵੇष੍ਟ੍ਯਮਾਨੇ ਲਾਙ੍ਗੂਲੇ ਵ੍ਯਵਰ੍ਧਤ ਮਹਾਕਪਿਃ ।
ਸ਼ੁष੍ਕਮਿਨ੍ਧਨਮਾਸਾਦ੍ਯ ਵਨੇष੍ਵਿਵ ਹੁਤਾਸ਼ਨਃ ॥ 7 ॥
ਤੈਲੇਨ ਪਰਿषਿਚ੍ਯਾਥ ਤੇऽਗ੍ਨਿਂ ਤਤ੍ਰਾਭ੍ਯਪਾਤਯਨ੍ ।
ਲਾਙ੍ਗੂਲੇਨ ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤੇਨ ਰਾਕ੍षਸਾਂਸ੍ਤਾਨਪਾਤਯਤ੍ ॥ 8 ॥
ਰੋषਾਮਰ੍षਪਰੀਤਾਤ੍ਮਾ ਬਾਲਸੂਰ੍ਯਸਮਾਨਨਃ ।
ਲਾਙ੍ਗੂਲਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤਂ ਤੁ ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਤਸ੍ਯ ਹਨੂਮਤਃ ॥ 9 ॥
ਸਹਸ੍ਤ੍ਰੀਬਾਲਵृਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਜਗ੍ਮੁਃ ਪ੍ਰੀਤਾ ਨਿਸ਼ਾਚਰਾਃ ।
ਸ ਭੂਯਃ ਸਙ੍ਗਤੈਃ ਕ੍ਰੂਰੈਰ੍ਰਾਕ੍षਸੈਰ੍ਹਰਿਸਤ੍ਤਮਃ ॥ 10 ॥
ਨਿਬਦ੍ਧਃ ਕृਤਵਾਨ੍ਵੀਰਸ੍ਤਤ੍ਕਾਲਸਦृਸ਼ੀਂ ਮਤਿਮ੍ ।
ਕਾਮਂ ਖਲੁ ਨ ਮੇ ਸ਼ਕ੍ਤਾ ਨਿਬਦ੍ਧਸ੍ਯਾਪਿ ਰਾਕ੍षਸਾਃ ॥ 11 ॥
ਛਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਪਾਸ਼ਾਨ੍ ਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਯ ਹਨ੍ਯਾਮਹਮਿਮਾਨ੍ਪੁਨਃ ।
ਯਦਿ ਭਰ੍ਤੁਰ੍ਹਿਤਾਰ੍ਥਾਯ ਚਰਨ੍ਤਂ ਭਰ੍ਤृਸ਼ਾਸਨਾਤ੍ ॥ 12 ॥
ਬਧ੍ਨਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਦੁਰਾਤ੍ਮਨੋ ਨ ਤੁ ਮੇ ਨਿष੍ਕृਤਿਃ ਕृਤਾ ।
ਸਰ੍ਵੇषਾਮੇਵ ਪਰ੍ਯਾਪ੍ਤੋ ਰਾਕ੍षਸਾਨਾਮਹਂ ਯੁਧਿ ॥ 13 ॥
ਕਿਨ੍ਤੁ ਰਾਮਸ੍ਯ ਪ੍ਰੀਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਿषਹਿष੍ਯੇऽਹਮੀਦृਸ਼ਮ੍ ।
ਲਙ੍ਕਾ ਚਾਰਯਿਤਵ੍ਯਾ ਵੈ ਪੁਨਰੇਵ ਭਵੇਦਿਤਿ ॥ 14 ॥
ਰਾਤ੍ਰੌ ਨ ਹਿ ਸੁਦृष੍ਟਾ ਮੇ ਦੁਰ੍ਗਕਰ੍ਮਵਿਧਾਨਤਃ ।
ਅਵਸ਼੍ਯਮੇਵ ਦ੍ਰष੍ਟਵ੍ਯਾ ਮਯਾ ਲਙ੍ਕਾ ਨਿਸ਼ਾਕ੍षਯੇ ॥ 15 ॥
ਕਾਮਂ ਬਦ੍ਧਸ੍ਯ ਮੇ ਭੂਯਃ ਪੁਚ੍ਛਸ੍ਯੋਦ੍ਦੀਪਨੇਨ ਚ ।
ਪੀਡਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੁ ਰਕ੍षਾਂਸਿ ਨ ਮੇऽਸ੍ਤਿ ਮਨਸਸ਼੍ਸ਼੍ਰਮਃ ॥ 16 ॥
ਤਤਸ੍ਤੇ ਸਂਵृਤਾਕਾਰਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਨ੍ਤਂ ਮਹਾਕਪਿਮ੍ ।
ਪਰਿਗृਹ੍ਯ ਯਯੁਰ੍ਹृष੍ਟਾ ਰਾਕ੍षਸਾਃ ਕਪਿਕੁਞ੍ਜਰਮ੍ ॥ 17 ॥
ਸ਼ਙ੍ਖਭੇਰੀਨਿਨਾਦੈਸ੍ਤਂ ਘੋषਯਨ੍ਤਃ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਭਿਃ ।
ਰਾਕ੍षਸਾਃ ਕ੍ਰੂਰਕਰ੍ਮਾਣਸ਼੍ਚਾਰਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਤਾਂ ਪੁਰੀਮ੍ ॥ 18 ॥
ਅਨ੍ਵੀਯਮਾਨੋ ਰਕ੍षੋਭਿਰ੍ਯਯੌ ਸੁਖਮਰਿਨ੍ਦਮਃ ।
ਹਨੁਮਾਂਸ਼੍ਚਾਰਯਾਮਾਸ ਰਾਕ੍षਸਾਨਾਂ ਮਹਾਪੁਰੀਮ੍ ॥ 19 ॥
ਅਥਾਪਸ਼੍ਯਦ੍ਵਿਮਾਨਾਨਿ ਵਿਚਿਤ੍ਰਾਣਿ ਮਹਾਕਪਿਃ ।
ਸਂਵृਤਾਨ੍ ਭੂਮਿਭਾਗਾਂਸ਼੍ਚ ਸੁਵਿਭਕ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਚਤ੍ਵਰਾਨ੍ ॥ 20 ॥
ਵੀਥੀਸ਼੍ਚ ਗृਹਸਮ੍ਬਾਧਾਃ ਕਪਿਸ਼੍ਸ਼ृਙ੍ਗਾਟਕਾਨਿ ਚ ।
ਤਥਾ ਰਥ੍ਯੋਪਰਥ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਗृਹਕਾਨ੍ਤਰਾਨ੍ ॥ 21 ॥
ਗृਹਾਂਸ਼੍ਚ ਮੇਘਸਙ੍ਕਾਸ਼ਾਨ੍ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਪਵਨਾਤ੍ਮਜਃ ।
ਚਤ੍ਵਰੇषੁ ਚਤੁष੍ਕੇषੁ ਰਾਜਮਾਰ੍ਗੇ ਤਥੈਵ ਚ ॥ 22 ॥
ਘੋषਯਨ੍ਤਿ ਕਪਿਂ ਸਰ੍ਵੇ ਚਾਰੀਕ ਇਤਿ ਰਾਕ੍षਸਾਃ ।
ਸ੍ਤ੍ਰੀਬਾਲਵृਦ੍ਧਾਃ ਨਿਰ੍ਜਗ੍ਮੁਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤਤ੍ਰ ਕੁਤੂਹਲਾਤ੍ ॥ 23 ॥
ਤਂ ਪ੍ਰਦੀਪਿਤਲਾਙ੍ਗੂਲਂ ਹਨੁਮਨ੍ਤਂ ਦਿਦृਕ੍षਵਃ ।
ਦੀਪ੍ਯਮਾਨੇ ਤਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਲਾਙ੍ਗੂਲਾਗ੍ਰੇ ਹਨੂਮਤਃ ॥ 24 ॥
ਰਾਕ੍षਸ੍ਯਸ੍ਤਾ ਵਿਰੂਪਾਕ੍ष੍ਯ ਸ਼੍ਸ਼ਂਸੁਰ੍ਦੇਵ੍ਯਾਸ੍ਤਦਪ੍ਰਿਯਮ੍ ।
ਯਸ੍ਤ੍ਵਯਾ ਕृਤਸਂਵਾਦ ਸ੍ਸੀਤੇ ਤਾਮ੍ਰਮੁਖਃ ਕਪਿਃ ॥ 25 ॥
ਲਾਙ੍ਗੂਲੇਨ ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤੇਨ ਸ ਏष ਪਰਿਣੀਯਤੇ ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਕ੍ਰੂਰਮਾਤ੍ਮਾਪਹਰਣੋਪਮਮ੍ ॥ 26 ॥
ਵੈਦੇਹੀ ਸ਼ੋਕਸਨ੍ਤਪ੍ਤਾ ਹੁਤਾਸ਼ਨਮੁਪਾਗਮਤ੍ ।
ਮਙ੍ਗਲਾਭਿਮੁਖੀ ਤਸ੍ਯ ਸਾ ਤਦਾऽਸੀਨ੍ਮਹਾਕਪੇਃ ॥ 27 ॥
ਉਪਤਸ੍ਥੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍षੀ ਪ੍ਰਯਤਾ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨਮ੍ ।
ਯਦ੍ਯਸ੍ਤਿ ਪਤਿਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਾ ਯਦ੍ਯਸ੍ਤਿ ਚਰਿਤਂ ਤਪਃ ।
ਯਦਿ ਚਾਸ੍ਤ੍ਯੇਕਪਤ੍ਨੀਤ੍ਵਂ ਸ਼ੀਤੋ ਭਵ ਹਨੂਮਤਃ ॥ 28 ॥
ਯਦਿ ਕਿਞ੍ਚਿਦਨੁਕ੍ਰੋਸ਼ਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਯ੍ਯਸ੍ਤਿ ਧੀਮਤਃ ॥ 29 ॥
ਯਦਿ ਵਾ ਭਾਗ੍ਯਸ਼ੇषੋ ਮੇ ਸ਼ੀਤੋ ਭਵ ਹਨੂਮਤਃ ।
ਯਦਿ ਮਾਂ ਵृਤ੍ਤਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਂ ਤਤ੍ਸਮਾਗਮਲਾਲਸਾਮ੍ ॥ 30 ॥
ਸ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਸ਼ੀਤੋ ਭਵ ਹਨੂਮਤਃ ।
ਯਦਿ ਮਾਂ ਤਾਰਯੇਦਾਰ੍ਯਸ੍ਸੁਗ੍ਰੀਵਃ ਸਤ੍ਯਸਙ੍ਗਰਃ ॥ 31 ॥
ਅਸ੍ਮਾਦ੍ਧੁਃਖਾਮ੍ਬੁਸਂਰੋਧਾਚ੍ਛੀਤੋ ਭਵ ਹਨੂਮਤਃ ।
ਤਤਸ੍ਤੀਕ੍ष੍ਣਾਰ੍ਚਿਰਵ੍ਯਗ੍ਰਃ ਪ੍ਰਦਕ੍षਿਣਸ਼ਿਖੋऽਨਲਃ ॥ 32 ॥
ਜਜ੍ਵਾਲ ਮृਗਸ਼ਾਬਾਕ੍ष੍ਯਾ ਸ਼੍ਸ਼ਂਸਨ੍ਨਿਵ ਸ਼ਿਵਂ ਕਪੇਃ ।
ਹਨੁਮਜ੍ਜਨਕਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪੁਚ੍ਛਾਨਲਯੁਤੋऽਨਿਲਃ ॥ 33 ॥
ਵਵੌ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਕਰੋ ਦੇਵ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਾਲੇਯਾਨਿਲਸ਼ੀਤਲਃ ।
ਦਹ੍ਯਮਾਨੇ ਚ ਲਾਙ੍ਗੂਲੇ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਵਾਨਰਃ ॥ 34 ॥
ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤੋऽਗ੍ਨਿਰਯਂ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਮਾਂ ਦਹਤਿ ਸਰ੍ਵਤਃ ।
ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਚ ਮਹਾਜ੍ਵਾਲਃ ਕਰੋਤਿ ਨ ਚ ਮੇ ਰੁਜਮ੍ ॥ 35 ॥
ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਸ੍ਯੇਵ ਸਙ੍ਘਾਤੋ ਲਾਙ੍ਗੂਲਾਗ੍ਰੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ ।
ਅਥਵਾ ਤਦਿਦਂ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਯਦ੍ਦृष੍ਟਂ ਪ੍ਲਵਤਾ ਮਯਾ ॥ 36 ॥
ਰਾਮਪ੍ਰਭਾਵਾਦਾਸ਼੍ਚਰ੍ਯਂ ਪਰ੍ਵਤ ਸ੍ਸਰਿਤਾਂ ਪਤੌ ।
ਯਦਿ ਤਾਵਤ੍ਸਮੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਮੈਨਾਕਸ੍ਯ ਚ ਧੀਮਤਃ ॥ 37 ॥
ਰਾਮਾਰ੍ਥਂ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਸ੍ਤਾਦृਕ੍ਕਿਮਗ੍ਨਿਰ੍ਨ ਕਰਿष੍ਯਤਿ ।
ਸੀਤਾਯਾਸ਼੍ਚਾਨृਸ਼ਂਸ੍ਯੇਨ ਤੇਜਸਾ ਰਾਘਵਸ੍ਯ ਚ ॥ 38 ॥
ਪਿਤੁਸ਼੍ਚ ਮਮ ਸਖ੍ਯੇਨ ਨ ਮਾਂ ਦਹਤਿ ਪਾਵਕਃ ।
ਭੂਯਸ੍ਸ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਕਪਿਕੁਞ੍ਜਰਃ ॥ 39 ॥
ਉਤ੍ਪਪਾਤਾਥ ਵੇਗੇਨ ਨਨਾਦ ਚ ਮਹਾਕਪਿਃ ।
ਪੁਰਦ੍ਵਾਰਂ ਤਤਸ਼੍ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ ਸ਼ੈਲਸ਼ृਙ੍ਗਮਿਵੋਨ੍ਨਤਮ੍ ॥ 40 ॥
ਵਿਭਕ੍ਤਰਕ੍षਸ੍ਸਮ੍ਬਾਧਮਾਸਸਾਦਾਨਿਲਾਤ੍ਮਜਃ ।
ਸ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸ਼ੈਲਸਙ੍ਕਾਸ਼ਃ ਕ੍षਣੇਨ ਪੁਨਰਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ ॥ 41 ॥
ਹ੍ਰਸ੍ਵਤਾਂ ਪਰਮਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਬਨ੍ਧਨਾਨ੍ਯਵਸ਼ਾਤਯਤ੍ ।
ਵਿਮੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਾਭਵਛ੍ਰਚੀਮਾਨ੍ ਪੁਨਃ ਪਰ੍ਵਤਸਨ੍ਨਿਭਃ ॥ 42 ॥
ਵੀਕ੍षਮਾਣਸ਼੍ਚ ਦਦृਸ਼ੇ ਪਰਿਘਂ ਤੋਰਣਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍ ।
ਸ ਤਂ ਗृਹ੍ਯ ਮਹਾਬਾਹੁਃ ਕਾਲਾਯਸਪਰਿष੍ਕृਤਮ੍ ॥ 43 ॥
ਰਕ੍षਿਣਸ੍ਤਾਨ੍ ਪੁਨਸ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਸੂਦਯਾਮਾਸ ਮਾਰੁਤਿਃ ।
ਸ ਤਾਨ੍ਨਿਹਤ੍ਤ੍ਵਾ ਰਣਚਣ੍ਡਵਿਕ੍ਰਮ ਸ੍ਸਮੀਕ੍षਮਾਣਃ ਪੁਨਰੇਵ ਲਙ੍ਕਾਮ੍ ।
ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤਲਾਙ੍ਗੂਲਕृਤਾਰ੍ਚਿਮਾਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾਦਿਤ੍ਯ ਇਵਾਰ੍ਚਿਮਾਲੀ ॥ 44 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸੁਨ੍ਦਰਕਾਣ੍ਡੇ ਤ੍ਰਿਪਞ੍ਚਾਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha tripañcāśassargaḥ |
tasya tadvacanaṃ śrutvā daśagrīvo mahātmanaḥ |
deśakālahitaṃ vākyaṃ bhrāturuttaramabravīt || 1 ||
samyaguktaṃ hi bhavatā dūtavadhyā vigarhitā |
avaśyaṃ tu vadhādanyaḥ kriyatāmasya nigrahaḥ || 2 ||
kapīnāṃ kila lāṅgūlamiṣṭaṃ bhavati bhūṣaṇam |
tadasya dīpyatāṃ śīghraṃ tena dagdhena gacchatu || 3 ||
tataḥ paśyantvimaṃ dīnamaṅgavairūpyakarśitam |
samitrajñātayassarve bāndhavāḥ sasuhṛjjanāḥ || 4 ||
ājñāpayadrākṣasendraḥ puraṃ sarvaṃ sacatvaram |
lāṅgūlena pradīptena rakṣobhiḥ pariṇīyatām || 5 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāḥ kopakarśitāḥ |
veṣṭayanti sma lāṅgūlaṃ jīrṇaiḥ kārpāsakaiḥ paṭaiḥ || 6 ||
saṃveṣṭyamāne lāṅgūle vyavardhata mahākapiḥ |
śuṣkamindhanamāsādya vaneṣviva hutāśanaḥ || 7 ||
tailena pariṣicyātha te'gniṃ tatrābhyapātayan |
lāṅgūlena pradīptena rākṣasāṃstānapātayat || 8 ||
roṣāmarṣaparītātmā bālasūryasamānanaḥ |
lāṅgūlaṃ sampradīptaṃ tu draṣṭuṃ tasya hanūmataḥ || 9 ||
sahastrībālavṛddhāśca jagmuḥ prītā niśācarāḥ |
sa bhūyaḥ saṅgataiḥ krūrairrākṣasairharisattamaḥ || 10 ||
nibaddhaḥ kṛtavānvīrastatkālasadṛśīṃ matim |
kāmaṃ khalu na me śaktā nibaddhasyāpi rākṣasāḥ || 11 ||
chittvā pāśān samutpatya hanyāmahamimānpunaḥ |
yadi bharturhitārthāya carantaṃ bhartṛśāsanāt || 12 ||
badhnantyete durātmano na tu me niṣkṛtiḥ kṛtā |
sarveṣāmeva paryāpto rākṣasānāmahaṃ yudhi || 13 ||
kintu rāmasya prītyarthaṃ viṣahiṣye'hamīdṛśam |
laṅkā cārayitavyā vai punareva bhavediti || 14 ||
rātrau na hi sudṛṣṭā me durgakarmavidhānataḥ |
avaśyameva draṣṭavyā mayā laṅkā niśākṣaye || 15 ||
kāmaṃ baddhasya me bhūyaḥ pucchasyoddīpanena ca |
pīḍāṃ kurvantu rakṣāṃsi na me'sti manasaśśramaḥ || 16 ||
tataste saṃvṛtākāraṃ sattvavantaṃ mahākapim |
parigṛhya yayurhṛṣṭā rākṣasāḥ kapikuñjaram || 17 ||
śaṅkhabherīninādaistaṃ ghoṣayantaḥ svakarmabhiḥ |
rākṣasāḥ krūrakarmāṇaścārayanti sma tāṃ purīm || 18 ||
anvīyamāno rakṣobhiryayau sukhamarindamaḥ |
hanumāṃścārayāmāsa rākṣasānāṃ mahāpurīm || 19 ||
athāpaśyadvimānāni vicitrāṇi mahākapiḥ |
saṃvṛtān bhūmibhāgāṃśca suvibhaktāṃśca catvarān || 20 ||
vīthīśca gṛhasambādhāḥ kapiśśṛṅgāṭakāni ca |
tathā rathyoparathyāśca tathaiva gṛhakāntarān || 21 ||
gṛhāṃśca meghasaṅkāśān dadarśa pavanātmajaḥ |
catvareṣu catuṣkeṣu rājamārge tathaiva ca || 22 ||
ghoṣayanti kapiṃ sarve cārīka iti rākṣasāḥ |
strībālavṛddhāḥ nirjagmustatra tatra kutūhalāt || 23 ||
taṃ pradīpitalāṅgūlaṃ hanumantaṃ didṛkṣavaḥ |
dīpyamāne tatastatra lāṅgūlāgre hanūmataḥ || 24 ||
rākṣasyastā virūpākṣya śśaṃsurdevyāstadapriyam |
yastvayā kṛtasaṃvāda ssīte tāmramukhaḥ kapiḥ || 25 ||
lāṅgūlena pradīptena sa eṣa pariṇīyate |
śrutvā tadvacanaṃ krūramātmāpaharaṇopamam || 26 ||
vaidehī śokasantaptā hutāśanamupāgamat |
maṅgalābhimukhī tasya sā tadā'sīnmahākapeḥ || 27 ||
upatasthe viśālākṣī prayatā havyavāhanam |
yadyasti patiśuśrūṣā yadyasti caritaṃ tapaḥ |
yadi cāstyekapatnītvaṃ śīto bhava hanūmataḥ || 28 ||
yadi kiñcidanukrośastasya mayyasti dhīmataḥ || 29 ||
yadi vā bhāgyaśeṣo me śīto bhava hanūmataḥ |
yadi māṃ vṛttasampannāṃ tatsamāgamalālasām || 30 ||
sa vijānāti dharmātmā śīto bhava hanūmataḥ |
yadi māṃ tārayedāryassugrīvaḥ satyasaṅgaraḥ || 31 ||
asmāddhuḥkhāmbusaṃrodhācchīto bhava hanūmataḥ |
tatastīkṣṇārciravyagraḥ pradakṣiṇaśikho'nalaḥ || 32 ||
jajvāla mṛgaśābākṣyā śśaṃsanniva śivaṃ kapeḥ |
hanumajjanakaścāpi pucchānalayuto'nilaḥ || 33 ||
vavau svāsthyakaro devyāḥ prāleyānilaśītalaḥ |
dahyamāne ca lāṅgūle cintayāmāsa vānaraḥ || 34 ||
pradīpto'gnirayaṃ kasmānna māṃ dahati sarvataḥ |
dṛśyate ca mahājvālaḥ karoti na ca me rujam || 35 ||
śiśirasyeva saṅghāto lāṅgūlāgre pratiṣṭhitaḥ |
athavā tadidaṃ vyaktaṃ yaddṛṣṭaṃ plavatā mayā || 36 ||
rāmaprabhāvādāścaryaṃ parvata ssaritāṃ patau |
yadi tāvatsamudrasya mainākasya ca dhīmataḥ || 37 ||
rāmārthaṃ sambhramastādṛkkimagnirna kariṣyati |
sītāyāścānṛśaṃsyena tejasā rāghavasya ca || 38 ||
pituśca mama sakhyena na māṃ dahati pāvakaḥ |
bhūyassa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ || 39 ||
utpapātātha vegena nanāda ca mahākapiḥ |
puradvāraṃ tataśśrīmān śailaśṛṅgamivonnatam || 40 ||
vibhaktarakṣassambādhamāsasādānilātmajaḥ |
sa bhūtvā śailasaṅkāśaḥ kṣaṇena punarātmavān || 41 ||
hrasvatāṃ paramāṃ prāpto bandhanānyavaśātayat |
vimuktaścābhavachracīmān punaḥ parvatasannibhaḥ || 42 ||
vīkṣamāṇaśca dadṛśe parighaṃ toraṇāśritam |
sa taṃ gṛhya mahābāhuḥ kālāyasapariṣkṛtam || 43 ||
rakṣiṇastān punassarvānsūdayāmāsa mārutiḥ |
sa tānnihattvā raṇacaṇḍavikrama ssamīkṣamāṇaḥ punareva laṅkām |
pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī prakāśatāditya ivārcimālī || 44 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe tripañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ त्रिपञ्चाशस्सर्गः ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दशग्रीवो महात्मनः ।
देशकालहितं वाक्यं भ्रातुरुत्तरमब्रवीत् ॥ 1 ॥
सम्यगुक्तं हि भवता दूतवध्या विगर्हिता ।
अवश्यं तु वधादन्यः क्रियतामस्य निग्रहः ॥ 2 ॥
कपीनां किल लाङ्गूलमिष्टं भवति भूषणम् ।
तदस्य दीप्यतां शीघ्रं तेन दग्धेन गच्छतु ॥ 3 ॥
ततः पश्यन्त्विमं दीनमङ्गवैरूप्यकर्शितम् ।
समित्रज्ञातयस्सर्वे बान्धवाः ससुहृज्जनाः ॥ 4 ॥
आज्ञापयद्राक्षसेन्द्रः पुरं सर्वं सचत्वरम् ।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन रक्षोभिः परिणीयताम् ॥ 5 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसाः कोपकर्शिताः ।
वेष्टयन्ति स्म लाङ्गूलं जीर्णैः कार्पासकैः पटैः ॥ 6 ॥
संवेष्ट्यमाने लाङ्गूले व्यवर्धत महाकपिः ।
शुष्कमिन्धनमासाद्य वनेष्विव हुताशनः ॥ 7 ॥
तैलेन परिषिच्याथ तेऽग्निं तत्राभ्यपातयन् ।
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन राक्षसांस्तानपातयत् ॥ 8 ॥
रोषामर्षपरीतात्मा बालसूर्यसमाननः ।
लाङ्गूलं सम्प्रदीप्तं तु द्रष्टुं तस्य हनूमतः ॥ 9 ॥
सहस्त्रीबालवृद्धाश्च जग्मुः प्रीता निशाचराः ।
स भूयः सङ्गतैः क्रूरैर्राक्षसैर्हरिसत्तमः ॥ 10 ॥
निबद्धः कृतवान्वीरस्तत्कालसदृशीं मतिम् ।
कामं खलु न मे शक्ता निबद्धस्यापि राक्षसाः ॥ 11 ॥
छित्त्वा पाशान् समुत्पत्य हन्यामहमिमान्पुनः ।
यदि भर्तुर्हितार्थाय चरन्तं भर्तृशासनात् ॥ 12 ॥
बध्नन्त्येते दुरात्मनो न तु मे निष्कृतिः कृता ।
सर्वेषामेव पर्याप्तो राक्षसानामहं युधि ॥ 13 ॥
किन्तु रामस्य प्रीत्यर्थं विषहिष्येऽहमीदृशम् ।
लङ्का चारयितव्या वै पुनरेव भवेदिति ॥ 14 ॥
रात्रौ न हि सुदृष्टा मे दुर्गकर्मविधानतः ।
अवश्यमेव द्रष्टव्या मया लङ्का निशाक्षये ॥ 15 ॥
कामं बद्धस्य मे भूयः पुच्छस्योद्दीपनेन च ।
पीडां कुर्वन्तु रक्षांसि न मेऽस्ति मनसश्श्रमः ॥ 16 ॥
ततस्ते संवृताकारं सत्त्ववन्तं महाकपिम् ।
परिगृह्य ययुर्हृष्टा राक्षसाः कपिकुञ्जरम् ॥ 17 ॥
शङ्खभेरीनिनादैस्तं घोषयन्तः स्वकर्मभिः ।
राक्षसाः क्रूरकर्माणश्चारयन्ति स्म तां पुरीम् ॥ 18 ॥
अन्वीयमानो रक्षोभिर्ययौ सुखमरिन्दमः ।
हनुमांश्चारयामास राक्षसानां महापुरीम् ॥ 19 ॥
अथापश्यद्विमानानि विचित्राणि महाकपिः ।
संवृतान् भूमिभागांश्च सुविभक्तांश्च चत्वरान् ॥ 20 ॥
वीथीश्च गृहसम्बाधाः कपिश्शृङ्गाटकानि च ।
तथा रथ्योपरथ्याश्च तथैव गृहकान्तरान् ॥ 21 ॥
गृहांश्च मेघसङ्काशान् ददर्श पवनात्मजः ।
चत्वरेषु चतुष्केषु राजमार्गे तथैव च ॥ 22 ॥
घोषयन्ति कपिं सर्वे चारीक इति राक्षसाः ।
स्त्रीबालवृद्धाः निर्जग्मुस्तत्र तत्र कुतूहलात् ॥ 23 ॥
तं प्रदीपितलाङ्गूलं हनुमन्तं दिदृक्षवः ।
दीप्यमाने ततस्तत्र लाङ्गूलाग्रे हनूमतः ॥ 24 ॥
राक्षस्यस्ता विरूपाक्ष्य श्शंसुर्देव्यास्तदप्रियम् ।
यस्त्वया कृतसंवाद स्सीते ताम्रमुखः कपिः ॥ 25 ॥
लाङ्गूलेन प्रदीप्तेन स एष परिणीयते ।
श्रुत्वा तद्वचनं क्रूरमात्मापहरणोपमम् ॥ 26 ॥
वैदेही शोकसन्तप्ता हुताशनमुपागमत् ।
मङ्गलाभिमुखी तस्य सा तदाऽसीन्महाकपेः ॥ 27 ॥
उपतस्थे विशालाक्षी प्रयता हव्यवाहनम् ।
यद्यस्ति पतिशुश्रूषा यद्यस्ति चरितं तपः ।
यदि चास्त्येकपत्नीत्वं शीतो भव हनूमतः ॥ 28 ॥
यदि किञ्चिदनुक्रोशस्तस्य मय्यस्ति धीमतः ॥ 29 ॥
यदि वा भाग्यशेषो मे शीतो भव हनूमतः ।
यदि मां वृत्तसम्पन्नां तत्समागमलालसाम् ॥ 30 ॥
स विजानाति धर्मात्मा शीतो भव हनूमतः ।
यदि मां तारयेदार्यस्सुग्रीवः सत्यसङ्गरः ॥ 31 ॥
अस्माद्धुःखाम्बुसंरोधाच्छीतो भव हनूमतः ।
ततस्तीक्ष्णार्चिरव्यग्रः प्रदक्षिणशिखोऽनलः ॥ 32 ॥
जज्वाल मृगशाबाक्ष्या श्शंसन्निव शिवं कपेः ।
हनुमज्जनकश्चापि पुच्छानलयुतोऽनिलः ॥ 33 ॥
ववौ स्वास्थ्यकरो देव्याः प्रालेयानिलशीतलः ।
दह्यमाने च लाङ्गूले चिन्तयामास वानरः ॥ 34 ॥
प्रदीप्तोऽग्निरयं कस्मान्न मां दहति सर्वतः ।
दृश्यते च महाज्वालः करोति न च मे रुजम् ॥ 35 ॥
शिशिरस्येव सङ्घातो लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितः ।
अथवा तदिदं व्यक्तं यद्दृष्टं प्लवता मया ॥ 36 ॥
रामप्रभावादाश्चर्यं पर्वत स्सरितां पतौ ।
यदि तावत्समुद्रस्य मैनाकस्य च धीमतः ॥ 37 ॥
रामार्थं सम्भ्रमस्तादृक्किमग्निर्न करिष्यति ।
सीतायाश्चानृशंस्येन तेजसा राघवस्य च ॥ 38 ॥
पितुश्च मम सख्येन न मां दहति पावकः ।
भूयस्स चिन्तयामास मुहूर्तं कपिकुञ्जरः ॥ 39 ॥
उत्पपाताथ वेगेन ननाद च महाकपिः ।
पुरद्वारं ततश्श्रीमान् शैलशृङ्गमिवोन्नतम् ॥ 40 ॥
विभक्तरक्षस्सम्बाधमाससादानिलात्मजः ।
स भूत्वा शैलसङ्काशः क्षणेन पुनरात्मवान् ॥ 41 ॥
ह्रस्वतां परमां प्राप्तो बन्धनान्यवशातयत् ।
विमुक्तश्चाभवछ्रचीमान् पुनः पर्वतसन्निभः ॥ 42 ॥
वीक्षमाणश्च ददृशे परिघं तोरणाश्रितम् ।
स तं गृह्य महाबाहुः कालायसपरिष्कृतम् ॥ 43 ॥
रक्षिणस्तान् पुनस्सर्वान्सूदयामास मारुतिः ।
स तान्निहत्त्वा रणचण्डविक्रम स्समीक्षमाणः पुनरेव लङ्काम् ।
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली प्रकाशतादित्य इवार्चिमाली ॥ 44 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रिपञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha tripañcāśassargaḥ |
tasya tadvacanaṃ śrutvā daśagrīvo mahātmanaḥ |
deśakālahitaṃ vākyaṃ bhrāturuttaramabravīt || 1 ||
samyaguktaṃ hi bhavatā dūtavadhyā vigarhitā |
avaśyaṃ tu vadhādanyaḥ kriyatāmasya nigrahaḥ || 2 ||
kapīnāṃ kila lāṅgūlamiṣṭaṃ bhavati bhūṣaṇam |
tadasya dīpyatāṃ śīghraṃ tena dagdhena gacchatu || 3 ||
tataḥ paśyantvimaṃ dīnamaṅgavairūpyakarśitam |
samitrajñātayassarve bāndhavāḥ sasuhṛjjanāḥ || 4 ||
ājñāpayadrākṣasendraḥ puraṃ sarvaṃ sacatvaram |
lāṅgūlena pradīptena rakṣobhiḥ pariṇīyatām || 5 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāḥ kopakarśitāḥ |
veṣṭayanti sma lāṅgūlaṃ jīrṇaiḥ kārpāsakaiḥ paṭaiḥ || 6 ||
saṃveṣṭyamāne lāṅgūle vyavardhata mahākapiḥ |
śuṣkamindhanamāsādya vaneṣviva hutāśanaḥ || 7 ||
tailena pariṣicyātha te'gniṃ tatrābhyapātayan |
lāṅgūlena pradīptena rākṣasāṃstānapātayat || 8 ||
roṣāmarṣaparītātmā bālasūryasamānanaḥ |
lāṅgūlaṃ sampradīptaṃ tu draṣṭuṃ tasya hanūmataḥ || 9 ||
sahastrībālavṛddhāśca jagmuḥ prītā niśācarāḥ |
sa bhūyaḥ saṅgataiḥ krūrairrākṣasairharisattamaḥ || 10 ||
nibaddhaḥ kṛtavānvīrastatkālasadṛśīṃ matim |
kāmaṃ khalu na me śaktā nibaddhasyāpi rākṣasāḥ || 11 ||
chittvā pāśān samutpatya hanyāmahamimānpunaḥ |
yadi bharturhitārthāya carantaṃ bhartṛśāsanāt || 12 ||
badhnantyete durātmano na tu me niṣkṛtiḥ kṛtā |
sarveṣāmeva paryāpto rākṣasānāmahaṃ yudhi || 13 ||
kintu rāmasya prītyarthaṃ viṣahiṣye'hamīdṛśam |
laṅkā cārayitavyā vai punareva bhavediti || 14 ||
rātrau na hi sudṛṣṭā me durgakarmavidhānataḥ |
avaśyameva draṣṭavyā mayā laṅkā niśākṣaye || 15 ||
kāmaṃ baddhasya me bhūyaḥ pucchasyoddīpanena ca |
pīḍāṃ kurvantu rakṣāṃsi na me'sti manasaśśramaḥ || 16 ||
tataste saṃvṛtākāraṃ sattvavantaṃ mahākapim |
parigṛhya yayurhṛṣṭā rākṣasāḥ kapikuñjaram || 17 ||
śaṅkhabherīninādaistaṃ ghoṣayantaḥ svakarmabhiḥ |
rākṣasāḥ krūrakarmāṇaścārayanti sma tāṃ purīm || 18 ||
anvīyamāno rakṣobhiryayau sukhamarindamaḥ |
hanumāṃścārayāmāsa rākṣasānāṃ mahāpurīm || 19 ||
athāpaśyadvimānāni vicitrāṇi mahākapiḥ |
saṃvṛtān bhūmibhāgāṃśca suvibhaktāṃśca catvarān || 20 ||
vīthīśca gṛhasambādhāḥ kapiśśṛṅgāṭakāni ca |
tathā rathyoparathyāśca tathaiva gṛhakāntarān || 21 ||
gṛhāṃśca meghasaṅkāśān dadarśa pavanātmajaḥ |
catvareṣu catuṣkeṣu rājamārge tathaiva ca || 22 ||
ghoṣayanti kapiṃ sarve cārīka iti rākṣasāḥ |
strībālavṛddhāḥ nirjagmustatra tatra kutūhalāt || 23 ||
taṃ pradīpitalāṅgūlaṃ hanumantaṃ didṛkṣavaḥ |
dīpyamāne tatastatra lāṅgūlāgre hanūmataḥ || 24 ||
rākṣasyastā virūpākṣya śśaṃsurdevyāstadapriyam |
yastvayā kṛtasaṃvāda ssīte tāmramukhaḥ kapiḥ || 25 ||
lāṅgūlena pradīptena sa eṣa pariṇīyate |
śrutvā tadvacanaṃ krūramātmāpaharaṇopamam || 26 ||
vaidehī śokasantaptā hutāśanamupāgamat |
maṅgalābhimukhī tasya sā tadā'sīnmahākapeḥ || 27 ||
upatasthe viśālākṣī prayatā havyavāhanam |
yadyasti patiśuśrūṣā yadyasti caritaṃ tapaḥ |
yadi cāstyekapatnītvaṃ śīto bhava hanūmataḥ || 28 ||
yadi kiñcidanukrośastasya mayyasti dhīmataḥ || 29 ||
yadi vā bhāgyaśeṣo me śīto bhava hanūmataḥ |
yadi māṃ vṛttasampannāṃ tatsamāgamalālasām || 30 ||
sa vijānāti dharmātmā śīto bhava hanūmataḥ |
yadi māṃ tārayedāryassugrīvaḥ satyasaṅgaraḥ || 31 ||
asmāddhuḥkhāmbusaṃrodhācchīto bhava hanūmataḥ |
tatastīkṣṇārciravyagraḥ pradakṣiṇaśikho'nalaḥ || 32 ||
jajvāla mṛgaśābākṣyā śśaṃsanniva śivaṃ kapeḥ |
hanumajjanakaścāpi pucchānalayuto'nilaḥ || 33 ||
vavau svāsthyakaro devyāḥ prāleyānilaśītalaḥ |
dahyamāne ca lāṅgūle cintayāmāsa vānaraḥ || 34 ||
pradīpto'gnirayaṃ kasmānna māṃ dahati sarvataḥ |
dṛśyate ca mahājvālaḥ karoti na ca me rujam || 35 ||
śiśirasyeva saṅghāto lāṅgūlāgre pratiṣṭhitaḥ |
athavā tadidaṃ vyaktaṃ yaddṛṣṭaṃ plavatā mayā || 36 ||
rāmaprabhāvādāścaryaṃ parvata ssaritāṃ patau |
yadi tāvatsamudrasya mainākasya ca dhīmataḥ || 37 ||
rāmārthaṃ sambhramastādṛkkimagnirna kariṣyati |
sītāyāścānṛśaṃsyena tejasā rāghavasya ca || 38 ||
pituśca mama sakhyena na māṃ dahati pāvakaḥ |
bhūyassa cintayāmāsa muhūrtaṃ kapikuñjaraḥ || 39 ||
utpapātātha vegena nanāda ca mahākapiḥ |
puradvāraṃ tataśśrīmān śailaśṛṅgamivonnatam || 40 ||
vibhaktarakṣassambādhamāsasādānilātmajaḥ |
sa bhūtvā śailasaṅkāśaḥ kṣaṇena punarātmavān || 41 ||
hrasvatāṃ paramāṃ prāpto bandhanānyavaśātayat |
vimuktaścābhavachracīmān punaḥ parvatasannibhaḥ || 42 ||
vīkṣamāṇaśca dadṛśe parighaṃ toraṇāśritam |
sa taṃ gṛhya mahābāhuḥ kālāyasapariṣkṛtam || 43 ||
rakṣiṇastān punassarvānsūdayāmāsa mārutiḥ |
sa tānnihattvā raṇacaṇḍavikrama ssamīkṣamāṇaḥ punareva laṅkām |
pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī prakāśatāditya ivārcimālī || 44 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe tripañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.