শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে সুন্দরকাণ্ডম্ ।
অথ অষ্টচত্বারিংশস্সর্গঃ ।
ততস্তু রক্ষোধিপতির্মহাত্মা হনূমতাক্ষে নিহতে কুমারে ।
মনস্সমাধায সদেবকল্পং সমাদিদেশেন্দ্রজিতং সরোষঃ ॥ 1 ॥
ত্বমস্ত্রবিচ্ছস্ত্রবিদাং বরিষ্ঠস্সুরাসুরাণামপি শোকদাতা ।
সুরেষু সেন্দ্রেষু চ দৃষ্টকর্মা পিতামহারাধনসঞ্চিতাস্ত্রঃ ॥ 2 ॥
তবাস্ত্রবলমাসাদ্য সসুরাঃ সমরুদ্গণাঃ ।
ন শেকুস্সমরে স্থাতুং সুরেশ্বরসমাশ্রিতাঃ ॥ 3 ॥
ন কশ্চিত্ত্রিষু লোকেষু সংযুগেন গতশ্রমঃ ।
ভুজবীর্যাভিগুপ্তশ্চ তপসা চাভিরক্ষিতঃ ॥ 4 ॥
দেশকালবিভাগজ্ঞস্ত্বমেব মতিসত্তমঃ ।
ন তেঽস্ত্যশক্যং সমরেষু কর্মণা ন তেঽস্ত্যকার্যং মতিপূর্বমন্ত্রণে ।
ন সোঽস্তি কশ্চিত্ত্রিষু সঙ্গ্রহেষু বৈ ন বেদ যস্তেঽস্ত্রবলং বলং চ তে ॥ 5 ॥
মমানুরূপং তপসো বলং চ তে পরাক্রমশ্চাস্ত্রবলং চ সংযুগে ।
ন ত্বাং সমাসাদ্য রণাবমর্দে মনশ্শ্রমং গচ্ছতি নিশ্চিতার্থম্ ॥ 6 ॥
নিহতাঃ কিঙ্করাস্সর্বে জম্বুমালী চ রাক্ষসঃ ।
অমাত্যপুত্রা বীরাশ্চ পঞ্চ সেনাগ্রযাযিনঃ ॥ 7 ॥
বলানি সুসমৃদ্ধানি সাশ্বনাগরথানি চ ।
সহোদরস্তে দযিতঃ কুমারোঽক্ষশ্চ সূদিতঃ ॥ 8 ॥
ন হি তেষ্বেব মে সারো যস্ত্বয্যরিনিষূদন ।
ইদং হি দৃষ্ট্বা মতিমন্মহদ্বলং কপেঃ প্রভাবং চ পরাক্রমং চ ।
ত্বমাত্মনশ্চাপি সমীক্ষ্য সারং কুরুষ্ব বেগং স্ববলানুরূপম্ ॥ 9 ॥
বলাবমর্থস্তযি সন্নিকৃষ্টে যথা গতে শাম্যতি শান্তশত্রৌ ।
তথা সমীক্ষ্যাত্মবলং পরং চ সমারভস্বাস্ত্রবিদাং বরিষ্ঠ ॥ 10 ॥
ন বীরসেনা গণশোচ্যবন্তি ন বজ্রমাদায বিশালসারম্ ।
ন মারুতস্যাস্য গতেঃ প্রমাণং ন চাগ্নিকল্পঃ করণেন হন্তুম্ ॥ 11 ॥
তমেবমর্থং প্রসমীক্ষ্য সম্যক্ স্বকর্মসাম্যাদ্ধি সমাহিতাত্মা ।
স্মরংশ্চ দিব্যং ধনুষোঽস্ত্রবীর্যং ব্রজাক্ষতং কর্ম সমারভস্ব ॥ 12 ॥
ন খল্বিযং মতিশ্শ্রেষ্ঠা যত্ত্বাং সম্প্রেষযাম্যহম্ ।
ইযং চ রাজধর্মাণাং ক্ষত্রিযস্য মতির্মতা ॥ 13 ॥
নানাশস্ত্রেষু সঙ্গ্রামে বৈশারদ্যমরিন্দম ।
অবশ্যমেব বোদ্ধব্যং কাম্যশ্চ বিজযো রণে ॥ 14 ॥
ততঃ পিতুস্তদ্বচনং নিশম্য প্রদক্ষিণং দক্ষসুতপ্রভাবঃ ।
চকার ভর্তারমদীনসত্ত্বো রণায বীরঃ প্রতিপন্নবুদ্ধিঃ ॥ 15 ॥
ততস্তৈ স্স্বগণৈরিষ্টৈরিন্দ্রজিত্ প্রতিপূজিতঃ ।
যুদ্ধোদ্ধতঃ কৃতোত্সাহস্সঙ্গ্রামং প্রত্যপদ্যত ॥ 16 ॥
শ্রীমান্পদ্মপলাশাক্ষো রাক্ষসাধিপতেস্সুতঃ ।
নির্জগাম মহাতেজাস্সমুদ্র ইব পর্বসু ॥ 17 ॥
স পক্ষিরাজোপমতুল্যবেগৈ ।
র্ব্যালৈশ্চতুর্ভিঃ সিততীক্ষ্ণদম্ষ্ট্রৈঃ ।
রথং সমাযুক্তমসম্গবেগম্ ।
সমারুরোহেন্দ্রজিদিন্দ্রকল্পঃ ॥ 18 ॥
স রথী ধন্বিনাং শ্রেষ্ঠঃ শস্ত্রজ্ঞোস্ত্রবিদাং বরঃ ।
রথেনাভিযযৌ ক্ষিপ্রং হনুমান্যত্র সোঽভবত্ ॥ 19 ॥
স তস্য রথনির্ঘোষং জ্যাস্বনং কার্মুকস্য চ ।
নিশম্য হরিবীরোঽসৌ সম্প্রহৃষ্টতরোঽভবত্ ॥ 20 ॥
সুমহচ্চাপমাদায শিতশল্যাংশ্চ সাযকান্ ।
হনুমন্তমভিপ্রেত্য জগাম রণপণ্ডিতঃ ॥ 21 ॥
তস্মিংস্ততঃ সংযতি জাতহর্ষে রণায নির্গচ্ছতি চাপপাণৌ ।
দিশশ্চ সর্বাঃ কলুষা বভূবু র্মৃগাশ্চ রৌদ্রা বহুধা বিনেদুঃ ॥ 22 ॥
সমাগতাস্তত্র তু নাগযক্ষা মহর্ষযশ্চক্রচরাশ্চ সিদ্ধাঃ ।
নভস্সমাবৃত্য চ পক্ষিসঙ্ঘা বিনেদুরুচ্চৈঃ পরমপ্রহৃষ্টাঃ ॥ 23 ॥
আযান্তং সরথং দৃষ্ট্বা তূর্ণমিন্দ্রজিতং কপিঃ ।
বিননাদ মহানাদং ব্যবর্ধত চ বেগবান্ ॥ 24 ॥
ইন্দ্রজিত্তু রথং দিব্যমাস্থিতশ্চিত্রকার্মুকঃ ।
ধনুর্বিষ্ফারযামাস তটিদূর্জিতন্নিস্স্বনম্ ॥ 25 ॥
ততস্সমেতাবতিতীক্ষ্ণবেগৌ মহাবলৌ তৌ রণনির্বিশঙ্কৌ ।
কপিশ্চ রক্ষোধিপতেস্তনূজঃ সুরাসুরেন্দ্রাবিব বদ্ধবৈরৌ ॥ 26 ॥
স তস্য বীরস্য মহারথস্য ধনুষ্মতঃ সংযতি সম্মতস্য ।
শরপ্রবেগং ব্যহনত্প্রবৃদ্ধ শ্চচার মার্গে পিতুরপ্রমেযঃ ॥ 27 ॥
ততশ্শরানাযততীক্ষ্ণশল্যান্ সুপত্রিণঃ কাঞ্চনচিত্রপুঙ্খান্ ।
মুমোচ বীরঃ পরবীরহন্তা সুসন্নতান্ বজ্রনিপাতবেগান্ ॥ 28 ॥
ততস্তু তত্স্যন্দননিস্স্বনং চ মৃদঙ্গভেরীপটহস্বনং চ ।
বিকৃষ্যমাণস্য চ কার্মুকস্য নিশম্য ঘোষং পুনরুত্পপাত ॥ 29 ॥
শরাণামন্তরেষ্বাশু ব্যবর্তত মহাকপিঃ ।
হরিস্তস্যাভিলক্ষ্যস্য মোঘযন্লক্ষ্যসঙ্গ্রহম্ ॥ 30 ॥
শরাণামগ্রতস্তস্য পুনঃ সমভিবর্তত ।
প্রসার্য হস্তৌ হনুমানুত্পপাতানিলাত্মজঃ ॥ 31 ॥
তাবুভৌ বেগসম্পন্নৌ রণকর্মবিশারদৌ ।
সর্বভূতমনোগ্রাহি চক্রতুর্যুদ্ধমুত্তমম্ ॥ 32 ॥
হনুমতো বেদ ন রাক্ষসোঽন্তরং ন মারুতিস্তস্য মহাত্মনোঽন্তরম্ ।
পরস্পরং নির্বিষহৌ বভূবতুঃ সমেত্য তৌ দেবসমানবিক্রমৌ ॥ 33 ॥
ততস্তু লক্ষ্যে স বিহন্যমানে শরেষ্বমোঘেষু চ সম্পতত্সু ।
জগাম চিন্তাং মহতীং মহাত্মা সমাধিসংযোগসমাহিতাত্মা ॥ 34 ॥
ততো মতিং রাক্ষসরাজসূনু শ্চকার তস্মিন্ হরিবীরমুখ্যে ।
অবধ্যতাং তস্য কপেস্সমীক্ষ্য কথং নিগচ্ছেদিতি নিগ্রহার্থম্ ॥ 35 ॥
ততঃ পৈতামহং বীরঃ সোঽস্ত্রমস্ত্রবিদাং বরঃ ।
সন্দধে সুমহত্তেজাঃ তং হরিপ্রবরং প্রতি ॥ 36 ॥
অবধ্যোঽযমিতি জ্ঞাত্বা তমস্ত্রেণাস্ত্রতত্ত্ববিত্ ।
নিজগ্রাহ মহাবাহুর্মারুতাত্মজমিন্দ্রজিত্ ॥ 37 ॥
তেন বদ্ধস্ততোঽস্ত্রেণ রাক্ষসেন স বানরঃ ।
অভবন্নির্বিচেষ্টশ্চ পপাত স মহীতলে ॥ 38 ॥
ততোঽথ বুদ্ধ্বা স তদস্ত্রবন্ধং প্রভোঃ প্রভাবাদ্বিগতাত্মবেগঃ ।
পিতামহানুগ্রহমাত্মনশ্চ বিচিন্তযামাস হরিপ্রবীরঃ ॥ 39 ॥
তত স্স্বাযম্বুবৈর্মন্ত্রৈর্ব্রহ্মাস্ত্রমভিমন্ত্রিতম্ ।
হনুমাংশ্চিন্তযামাস বরদানং পিতামহাত্ ॥ 40 ॥
ন মেঽস্ত্রবন্ধস্য চ শক্তিরস্তি বিমোক্ষণে লোকগুরোঃ প্রভাবাত্ ।
ইত্যেব মত্বা বিহিতোঽস্ত্রবন্ধো মযাত্মযোনেরনুবর্তিতব্যঃ ॥ 41 ॥
স বীর্যমস্ত্রস্য কপির্বিচার্য পিতামহানুগ্রহমাত্মনশ্চ ।
বিমোক্ষশক্তিং পরিচিন্তযিত্বা পিতামহাজ্ঞামনুবর্ততে স্ম ॥ 42 ॥
অস্ত্রেণাপি হি বদ্ধস্য ভযং মম ন জাযতে ।
পিতামহমহেন্দ্রাভ্যাং রক্ষিতস্যানিলেন চ ॥ 43 ॥
গ্রহণে চাপি রক্ষোভির্মহন্মে গুণদর্শনম্ ।
রাক্ষসেন্দ্রেণ সংবাদস্তস্মাদ্গৃহ্ণন্তু মাং পরে ॥ 44 ॥
স নিশ্চিতার্থঃ পরবীরহন্তা সমীক্ষ্যকারী বিনিবৃত্তচেষ্টঃ ।
পরৈঃ প্রসহ্যাভিগতৈর্নিগৃহ্য ননাদ তৈস্ত্রৈঃ পরিভর্ত্স্যমানঃ ॥ 45 ॥
ততস্তং রাক্ষসা দৃষ্ট্বা নির্বিচেষ্টমরিন্দমম্ ।
ববন্ধুশ্শণবল্কৈশ্চ দ্রুমচীরৈশ্চ সংহতৈঃ ॥ 46 ॥
স রোচযামাস পরৈশ্চ বন্ধনং প্রসহ্য বীরৈরভিনিগ্রহং চ ।
কৌতূহলান্মাং যদি রাক্ষসেন্দ্রো দ্রষ্টুং ব্যবস্যেদিতি নিশ্চিতার্থঃ ॥ 47 ॥
স বদ্ধস্তেন বল্কেন বিমুক্তোঽস্ত্রেণ বীর্যবান্ ।
অস্ত্রবন্ধঃ স চান্যং হি ন বন্ধমনুবর্ততে ॥ 48 ॥
অথেন্দ্রজিত্তু দ্রুমচীরবদ্ধং বিচার্য বীরঃ কপিসত্তমং তম্ ।
বিমুক্তমস্ত্রেণ জগাম চিন্তাং নান্যেন বদ্ধো হ্যনুবর্ততেঽস্ত্রম্ ॥ 49 ॥
অহো মহত্কর্ম কৃতং নিরর্থকম্কং ন রাক্ষসৈর্মন্ত্রগতির্বিমৃষ্টা ।
পুনশ্চ মন্ত্রে বিহতেঽস্ত্রমন্যত্প্রবর্ততে সংশযিতা স্স্মসর্বে ॥ 50 ॥
অস্ত্রেণ হনুমান্মুক্তো নাত্মানমববুধ্যত ।
কৃষ্যমাণস্তু রক্ষোভি স্তৌশ্চ বন্ধৈর্নিপীডিতঃ ॥ 51 ॥
হন্যমানস্ততঃ ক্রূরৈ রাক্ষসৈঃ কাষ্ঠমুষ্টিভিঃ ।
সমীপং রাক্ষসেন্দ্রস্য প্রাকৃষ্যত স বানরঃ ॥ 52 ॥
অথেন্দ্রজিত্তং প্রসমীক্ষ্য মুক্তমস্ত্রেণ বদ্ধং দ্রুমচীরসূত্রৈঃ ।
ন্যদর্শযত্তত্র মহাবলং তং হরিপ্রবীরং সগণায রাজ্ঞে ॥ 53 ॥
তং মত্তমিব মাতঙ্গং বদ্ধং কপিবরোত্তমম্ ।
রাক্ষসা রাক্ষসেন্দ্রায রাবণায ন্যবেদযন্ ॥ 54 ॥
কোঽযং কস্য কুতোবাত্র কিং কার্যং কো ব্যপাশ্রযঃ ।
ইতি রাক্ষসবীরাণাং তত্র সঞ্জজ্ঞিরে কথাঃ ॥ 55 ॥
হন্যতাং দহ্যতাং বাপি ভক্ষ্যতামিতি চাপরে ।
রাক্ষসাস্তত্র সঙ্ক্রুদ্ধাঃ পরস্পরমথাব্রুবন্ ॥ 56 ॥
অতীত্য মার্গং সহসা মহাত্মা স তত্র রক্ষোধিপপাদমূলে ।
দদর্শ রাজ্ঞঃ পরিচারবৃদ্ধান্ গৃহং মহারত্নবিভূষিতং চ ॥ 57 ॥
স দদর্শ মহাতেজা রাবণঃ কপিসত্তমম্ ।
রক্ষোভির্বিকৃতাকারৈঃ কৃষ্যমাণমিতস্ততঃ ॥ 58 ॥
রাক্ষসাধিপতিং চাপি দদর্শ কপিসত্তমঃ ।
তেজোবলসমাযুক্তং তপন্তমিব ভাস্করম্ ॥ 59 ॥
সরোষসম্বর্তিততাম্রদৃষ্টির্দশাননস্তং কপিমন্ববেক্ষ্য ।
অথোপবিষ্টান্ কুলশীলবৃদ্ধান্ সমাদিশত্তং প্রতি মন্ত্রিমুখ্যান্ ॥ 60 ॥
যথাক্রমং তৈস্স কপির্বিপৃষ্টঃ কার্যার্থমর্ধস্য চ মূলমাদৌ ।
নিবেদযামাস হরীশ্বরস্য দূতঃ সকাশাদহমাগতোঽস্মি ॥ 61 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে সুন্দরকাণ্ডে অষ্টচত্বারিংশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha aṣṭacatvāriṃśassargaḥ |
tatastu rakṣodhipatirmahātmā hanūmatākṣe nihate kumāre |
manassamādhāya sadevakalpaṃ samādideśendrajitaṃ saroṣaḥ || 1 ||
tvamastravicchastravidāṃ variṣṭhassurāsurāṇāmapi śokadātā |
sureṣu sendreṣu ca dṛṣṭakarmā pitāmahārādhanasañcitāstraḥ || 2 ||
tavāstrabalamāsādya sasurāḥ samarudgaṇāḥ |
na śekussamare sthātuṃ sureśvarasamāśritāḥ || 3 ||
na kaścittriṣu lokeṣu saṃyugena gataśramaḥ |
bhujavīryābhiguptaśca tapasā cābhirakṣitaḥ || 4 ||
deśakālavibhāgajñastvameva matisattamaḥ |
na te'styaśakyaṃ samareṣu karmaṇā na te'styakāryaṃ matipūrvamantraṇe |
na so'sti kaścittriṣu saṅgraheṣu vai na veda yaste'strabalaṃ balaṃ ca te || 5 ||
mamānurūpaṃ tapaso balaṃ ca te parākramaścāstrabalaṃ ca saṃyuge |
na tvāṃ samāsādya raṇāvamarde manaśśramaṃ gacchati niścitārtham || 6 ||
nihatāḥ kiṅkarāssarve jambumālī ca rākṣasaḥ |
amātyaputrā vīrāśca pañca senāgrayāyinaḥ || 7 ||
balāni susamṛddhāni sāśvanāgarathāni ca |
sahodaraste dayitaḥ kumāro'kṣaśca sūditaḥ || 8 ||
na hi teṣveva me sāro yastvayyariniṣūdana |
idaṃ hi dṛṣṭvā matimanmahadbalaṃ kapeḥ prabhāvaṃ ca parākramaṃ ca |
tvamātmanaścāpi samīkṣya sāraṃ kuruṣva vegaṃ svabalānurūpam || 9 ||
balāvamarthastayi sannikṛṣṭe yathā gate śāmyati śāntaśatrau |
tathā samīkṣyātmabalaṃ paraṃ ca samārabhasvāstravidāṃ variṣṭha || 10 ||
na vīrasenā gaṇaśocyavanti na vajramādāya viśālasāram |
na mārutasyāsya gateḥ pramāṇaṃ na cāgnikalpaḥ karaṇena hantum || 11 ||
tamevamarthaṃ prasamīkṣya samyak svakarmasāmyāddhi samāhitātmā |
smaraṃśca divyaṃ dhanuṣo'stravīryaṃ vrajākṣataṃ karma samārabhasva || 12 ||
na khalviyaṃ matiśśreṣṭhā yattvāṃ sampreṣayāmyaham |
iyaṃ ca rājadharmāṇāṃ kṣatriyasya matirmatā || 13 ||
nānāśastreṣu saṅgrāme vaiśāradyamarindama |
avaśyameva boddhavyaṃ kāmyaśca vijayo raṇe || 14 ||
tataḥ pitustadvacanaṃ niśamya pradakṣiṇaṃ dakṣasutaprabhāvaḥ |
cakāra bhartāramadīnasattvo raṇāya vīraḥ pratipannabuddhiḥ || 15 ||
tatastai ssvagaṇairiṣṭairindrajit pratipūjitaḥ |
yuddhoddhataḥ kṛtotsāhassaṅgrāmaṃ pratyapadyata || 16 ||
śrīmānpadmapalāśākṣo rākṣasādhipatessutaḥ |
nirjagāma mahātejāssamudra iva parvasu || 17 ||
sa pakṣirājopamatulyavegai |
rvyālaiścaturbhiḥ sitatīkṣṇadamṣṭraiḥ |
rathaṃ samāyuktamasamgavegam |
samārurohendrajidindrakalpaḥ || 18 ||
sa rathī dhanvināṃ śreṣṭhaḥ śastrajñostravidāṃ varaḥ |
rathenābhiyayau kṣipraṃ hanumānyatra so'bhavat || 19 ||
sa tasya rathanirghoṣaṃ jyāsvanaṃ kārmukasya ca |
niśamya harivīro'sau samprahṛṣṭataro'bhavat || 20 ||
sumahaccāpamādāya śitaśalyāṃśca sāyakān |
hanumantamabhipretya jagāma raṇapaṇḍitaḥ || 21 ||
tasmiṃstataḥ saṃyati jātaharṣe raṇāya nirgacchati cāpapāṇau |
diśaśca sarvāḥ kaluṣā babhūvu rmṛgāśca raudrā bahudhā vineduḥ || 22 ||
samāgatāstatra tu nāgayakṣā maharṣayaścakracarāśca siddhāḥ |
nabhassamāvṛtya ca pakṣisaṅghā vineduruccaiḥ paramaprahṛṣṭāḥ || 23 ||
āyāntaṃ sarathaṃ dṛṣṭvā tūrṇamindrajitaṃ kapiḥ |
vinanāda mahānādaṃ vyavardhata ca vegavān || 24 ||
indrajittu rathaṃ divyamāsthitaścitrakārmukaḥ |
dhanurviṣphārayāmāsa taṭidūrjitannissvanam || 25 ||
tatassametāvatitīkṣṇavegau mahābalau tau raṇanirviśaṅkau |
kapiśca rakṣodhipatestanūjaḥ surāsurendrāviva baddhavairau || 26 ||
sa tasya vīrasya mahārathasya dhanuṣmataḥ saṃyati sammatasya |
śarapravegaṃ vyahanatpravṛddha ścacāra mārge pituraprameyaḥ || 27 ||
tataśśarānāyatatīkṣṇaśalyān supatriṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhān |
mumoca vīraḥ paravīrahantā susannatān vajranipātavegān || 28 ||
tatastu tatsyandananissvanaṃ ca mṛdaṅgabherīpaṭahasvanaṃ ca |
vikṛṣyamāṇasya ca kārmukasya niśamya ghoṣaṃ punarutpapāta || 29 ||
śarāṇāmantareṣvāśu vyavartata mahākapiḥ |
haristasyābhilakṣyasya moghayanlakṣyasaṅgraham || 30 ||
śarāṇāmagratastasya punaḥ samabhivartata |
prasārya hastau hanumānutpapātānilātmajaḥ || 31 ||
tāvubhau vegasampannau raṇakarmaviśāradau |
sarvabhūtamanogrāhi cakraturyuddhamuttamam || 32 ||
hanumato veda na rākṣaso'ntaraṃ na mārutistasya mahātmano'ntaram |
parasparaṃ nirviṣahau babhūvatuḥ sametya tau devasamānavikramau || 33 ||
tatastu lakṣye sa vihanyamāne śareṣvamogheṣu ca sampatatsu |
jagāma cintāṃ mahatīṃ mahātmā samādhisaṃyogasamāhitātmā || 34 ||
tato matiṃ rākṣasarājasūnu ścakāra tasmin harivīramukhye |
avadhyatāṃ tasya kapessamīkṣya kathaṃ nigacchediti nigrahārtham || 35 ||
tataḥ paitāmahaṃ vīraḥ so'stramastravidāṃ varaḥ |
sandadhe sumahattejāḥ taṃ haripravaraṃ prati || 36 ||
avadhyo'yamiti jñātvā tamastreṇāstratattvavit |
nijagrāha mahābāhurmārutātmajamindrajit || 37 ||
tena baddhastato'streṇa rākṣasena sa vānaraḥ |
abhavannirviceṣṭaśca papāta sa mahītale || 38 ||
tato'tha buddhvā sa tadastrabandhaṃ prabhoḥ prabhāvādvigatātmavegaḥ |
pitāmahānugrahamātmanaśca vicintayāmāsa haripravīraḥ || 39 ||
tata ssvāyambuvairmantrairbrahmāstramabhimantritam |
hanumāṃścintayāmāsa varadānaṃ pitāmahāt || 40 ||
na me'strabandhasya ca śaktirasti vimokṣaṇe lokaguroḥ prabhāvāt |
ityeva matvā vihito'strabandho mayātmayoneranuvartitavyaḥ || 41 ||
sa vīryamastrasya kapirvicārya pitāmahānugrahamātmanaśca |
vimokṣaśaktiṃ paricintayitvā pitāmahājñāmanuvartate sma || 42 ||
astreṇāpi hi baddhasya bhayaṃ mama na jāyate |
pitāmahamahendrābhyāṃ rakṣitasyānilena ca || 43 ||
grahaṇe cāpi rakṣobhirmahanme guṇadarśanam |
rākṣasendreṇa saṃvādastasmādgṛhṇantu māṃ pare || 44 ||
sa niścitārthaḥ paravīrahantā samīkṣyakārī vinivṛttaceṣṭaḥ |
paraiḥ prasahyābhigatairnigṛhya nanāda taistraiḥ paribhartsyamānaḥ || 45 ||
tatastaṃ rākṣasā dṛṣṭvā nirviceṣṭamarindamam |
babandhuśśaṇavalkaiśca drumacīraiśca saṃhataiḥ || 46 ||
sa rocayāmāsa paraiśca bandhanaṃ prasahya vīrairabhinigrahaṃ ca |
kautūhalānmāṃ yadi rākṣasendro draṣṭuṃ vyavasyediti niścitārthaḥ || 47 ||
sa baddhastena valkena vimukto'streṇa vīryavān |
astrabandhaḥ sa cānyaṃ hi na bandhamanuvartate || 48 ||
athendrajittu drumacīrabaddhaṃ vicārya vīraḥ kapisattamaṃ tam |
vimuktamastreṇa jagāma cintāṃ nānyena baddho hyanuvartate'stram || 49 ||
aho mahatkarma kṛtaṃ nirarthakamkaṃ na rākṣasairmantragatirvimṛṣṭā |
punaśca mantre vihate'stramanyatpravartate saṃśayitā ssmasarve || 50 ||
astreṇa hanumānmukto nātmānamavabudhyata |
kṛṣyamāṇastu rakṣobhi stauśca bandhairnipīḍitaḥ || 51 ||
hanyamānastataḥ krūrai rākṣasaiḥ kāṣṭhamuṣṭibhiḥ |
samīpaṃ rākṣasendrasya prākṛṣyata sa vānaraḥ || 52 ||
athendrajittaṃ prasamīkṣya muktamastreṇa baddhaṃ drumacīrasūtraiḥ |
nyadarśayattatra mahābalaṃ taṃ haripravīraṃ sagaṇāya rājñe || 53 ||
taṃ mattamiva mātaṅgaṃ baddhaṃ kapivarottamam |
rākṣasā rākṣasendrāya rāvaṇāya nyavedayan || 54 ||
ko'yaṃ kasya kutovātra kiṃ kāryaṃ ko vyapāśrayaḥ |
iti rākṣasavīrāṇāṃ tatra sañjajñire kathāḥ || 55 ||
hanyatāṃ dahyatāṃ vāpi bhakṣyatāmiti cāpare |
rākṣasāstatra saṅkruddhāḥ parasparamathābruvan || 56 ||
atītya mārgaṃ sahasā mahātmā sa tatra rakṣodhipapādamūle |
dadarśa rājñaḥ paricāravṛddhān gṛhaṃ mahāratnavibhūṣitaṃ ca || 57 ||
sa dadarśa mahātejā rāvaṇaḥ kapisattamam |
rakṣobhirvikṛtākāraiḥ kṛṣyamāṇamitastataḥ || 58 ||
rākṣasādhipatiṃ cāpi dadarśa kapisattamaḥ |
tejobalasamāyuktaṃ tapantamiva bhāskaram || 59 ||
saroṣasamvartitatāmradṛṣṭirdaśānanastaṃ kapimanvavekṣya |
athopaviṣṭān kulaśīlavṛddhān samādiśattaṃ prati mantrimukhyān || 60 ||
yathākramaṃ taissa kapirvipṛṣṭaḥ kāryārthamardhasya ca mūlamādau |
nivedayāmāsa harīśvarasya dūtaḥ sakāśādahamāgato'smi || 61 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe aṣṭacatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ अष्टचत्वारिंशस्सर्गः ।
ततस्तु रक्षोधिपतिर्महात्मा हनूमताक्षे निहते कुमारे ।
मनस्समाधाय सदेवकल्पं समादिदेशेन्द्रजितं सरोषः ॥ 1 ॥
त्वमस्त्रविच्छस्त्रविदां वरिष्ठस्सुरासुराणामपि शोकदाता ।
सुरेषु सेन्द्रेषु च दृष्टकर्मा पितामहाराधनसञ्चितास्त्रः ॥ 2 ॥
तवास्त्रबलमासाद्य ससुराः समरुद्गणाः ।
न शेकुस्समरे स्थातुं सुरेश्वरसमाश्रिताः ॥ 3 ॥
न कश्चित्त्रिषु लोकेषु संयुगेन गतश्रमः ।
भुजवीर्याभिगुप्तश्च तपसा चाभिरक्षितः ॥ 4 ॥
देशकालविभागज्ञस्त्वमेव मतिसत्तमः ।
न तेऽस्त्यशक्यं समरेषु कर्मणा न तेऽस्त्यकार्यं मतिपूर्वमन्त्रणे ।
न सोऽस्ति कश्चित्त्रिषु सङ्ग्रहेषु वै न वेद यस्तेऽस्त्रबलं बलं च ते ॥ 5 ॥
ममानुरूपं तपसो बलं च ते पराक्रमश्चास्त्रबलं च संयुगे ।
न त्वां समासाद्य रणावमर्दे मनश्श्रमं गच्छति निश्चितार्थम् ॥ 6 ॥
निहताः किङ्करास्सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः ।
अमात्यपुत्रा वीराश्च पञ्च सेनाग्रयायिनः ॥ 7 ॥
बलानि सुसमृद्धानि साश्वनागरथानि च ।
सहोदरस्ते दयितः कुमारोऽक्षश्च सूदितः ॥ 8 ॥
न हि तेष्वेव मे सारो यस्त्वय्यरिनिषूदन ।
इदं हि दृष्ट्वा मतिमन्महद्बलं कपेः प्रभावं च पराक्रमं च ।
त्वमात्मनश्चापि समीक्ष्य सारं कुरुष्व वेगं स्वबलानुरूपम् ॥ 9 ॥
बलावमर्थस्तयि सन्निकृष्टे यथा गते शाम्यति शान्तशत्रौ ।
तथा समीक्ष्यात्मबलं परं च समारभस्वास्त्रविदां वरिष्ठ ॥ 10 ॥
न वीरसेना गणशोच्यवन्ति न वज्रमादाय विशालसारम् ।
न मारुतस्यास्य गतेः प्रमाणं न चाग्निकल्पः करणेन हन्तुम् ॥ 11 ॥
तमेवमर्थं प्रसमीक्ष्य सम्यक् स्वकर्मसाम्याद्धि समाहितात्मा ।
स्मरंश्च दिव्यं धनुषोऽस्त्रवीर्यं व्रजाक्षतं कर्म समारभस्व ॥ 12 ॥
न खल्वियं मतिश्श्रेष्ठा यत्त्वां सम्प्रेषयाम्यहम् ।
इयं च राजधर्माणां क्षत्रियस्य मतिर्मता ॥ 13 ॥
नानाशस्त्रेषु सङ्ग्रामे वैशारद्यमरिन्दम ।
अवश्यमेव बोद्धव्यं काम्यश्च विजयो रणे ॥ 14 ॥
ततः पितुस्तद्वचनं निशम्य प्रदक्षिणं दक्षसुतप्रभावः ।
चकार भर्तारमदीनसत्त्वो रणाय वीरः प्रतिपन्नबुद्धिः ॥ 15 ॥
ततस्तै स्स्वगणैरिष्टैरिन्द्रजित् प्रतिपूजितः ।
युद्धोद्धतः कृतोत्साहस्सङ्ग्रामं प्रत्यपद्यत ॥ 16 ॥
श्रीमान्पद्मपलाशाक्षो राक्षसाधिपतेस्सुतः ।
निर्जगाम महातेजास्समुद्र इव पर्वसु ॥ 17 ॥
स पक्षिराजोपमतुल्यवेगै ।
र्व्यालैश्चतुर्भिः सिततीक्ष्णदम्ष्ट्रैः ।
रथं समायुक्तमसम्गवेगम् ।
समारुरोहेन्द्रजिदिन्द्रकल्पः ॥ 18 ॥
स रथी धन्विनां श्रेष्ठः शस्त्रज्ञोस्त्रविदां वरः ।
रथेनाभिययौ क्षिप्रं हनुमान्यत्र सोऽभवत् ॥ 19 ॥
स तस्य रथनिर्घोषं ज्यास्वनं कार्मुकस्य च ।
निशम्य हरिवीरोऽसौ सम्प्रहृष्टतरोऽभवत् ॥ 20 ॥
सुमहच्चापमादाय शितशल्यांश्च सायकान् ।
हनुमन्तमभिप्रेत्य जगाम रणपण्डितः ॥ 21 ॥
तस्मिंस्ततः संयति जातहर्षे रणाय निर्गच्छति चापपाणौ ।
दिशश्च सर्वाः कलुषा बभूवु र्मृगाश्च रौद्रा बहुधा विनेदुः ॥ 22 ॥
समागतास्तत्र तु नागयक्षा महर्षयश्चक्रचराश्च सिद्धाः ।
नभस्समावृत्य च पक्षिसङ्घा विनेदुरुच्चैः परमप्रहृष्टाः ॥ 23 ॥
आयान्तं सरथं दृष्ट्वा तूर्णमिन्द्रजितं कपिः ।
विननाद महानादं व्यवर्धत च वेगवान् ॥ 24 ॥
इन्द्रजित्तु रथं दिव्यमास्थितश्चित्रकार्मुकः ।
धनुर्विष्फारयामास तटिदूर्जितन्निस्स्वनम् ॥ 25 ॥
ततस्समेतावतितीक्ष्णवेगौ महाबलौ तौ रणनिर्विशङ्कौ ।
कपिश्च रक्षोधिपतेस्तनूजः सुरासुरेन्द्राविव बद्धवैरौ ॥ 26 ॥
स तस्य वीरस्य महारथस्य धनुष्मतः संयति सम्मतस्य ।
शरप्रवेगं व्यहनत्प्रवृद्ध श्चचार मार्गे पितुरप्रमेयः ॥ 27 ॥
ततश्शरानायततीक्ष्णशल्यान् सुपत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खान् ।
मुमोच वीरः परवीरहन्ता सुसन्नतान् वज्रनिपातवेगान् ॥ 28 ॥
ततस्तु तत्स्यन्दननिस्स्वनं च मृदङ्गभेरीपटहस्वनं च ।
विकृष्यमाणस्य च कार्मुकस्य निशम्य घोषं पुनरुत्पपात ॥ 29 ॥
शराणामन्तरेष्वाशु व्यवर्तत महाकपिः ।
हरिस्तस्याभिलक्ष्यस्य मोघयन्लक्ष्यसङ्ग्रहम् ॥ 30 ॥
शराणामग्रतस्तस्य पुनः समभिवर्तत ।
प्रसार्य हस्तौ हनुमानुत्पपातानिलात्मजः ॥ 31 ॥
तावुभौ वेगसम्पन्नौ रणकर्मविशारदौ ।
सर्वभूतमनोग्राहि चक्रतुर्युद्धमुत्तमम् ॥ 32 ॥
हनुमतो वेद न राक्षसोऽन्तरं न मारुतिस्तस्य महात्मनोऽन्तरम् ।
परस्परं निर्विषहौ बभूवतुः समेत्य तौ देवसमानविक्रमौ ॥ 33 ॥
ततस्तु लक्ष्ये स विहन्यमाने शरेष्वमोघेषु च सम्पतत्सु ।
जगाम चिन्तां महतीं महात्मा समाधिसंयोगसमाहितात्मा ॥ 34 ॥
ततो मतिं राक्षसराजसूनु श्चकार तस्मिन् हरिवीरमुख्ये ।
अवध्यतां तस्य कपेस्समीक्ष्य कथं निगच्छेदिति निग्रहार्थम् ॥ 35 ॥
ततः पैतामहं वीरः सोऽस्त्रमस्त्रविदां वरः ।
सन्दधे सुमहत्तेजाः तं हरिप्रवरं प्रति ॥ 36 ॥
अवध्योऽयमिति ज्ञात्वा तमस्त्रेणास्त्रतत्त्ववित् ।
निजग्राह महाबाहुर्मारुतात्मजमिन्द्रजित् ॥ 37 ॥
तेन बद्धस्ततोऽस्त्रेण राक्षसेन स वानरः ।
अभवन्निर्विचेष्टश्च पपात स महीतले ॥ 38 ॥
ततोऽथ बुद्ध्वा स तदस्त्रबन्धं प्रभोः प्रभावाद्विगतात्मवेगः ।
पितामहानुग्रहमात्मनश्च विचिन्तयामास हरिप्रवीरः ॥ 39 ॥
तत स्स्वायम्बुवैर्मन्त्रैर्ब्रह्मास्त्रमभिमन्त्रितम् ।
हनुमांश्चिन्तयामास वरदानं पितामहात् ॥ 40 ॥
न मेऽस्त्रबन्धस्य च शक्तिरस्ति विमोक्षणे लोकगुरोः प्रभावात् ।
इत्येव मत्वा विहितोऽस्त्रबन्धो मयात्मयोनेरनुवर्तितव्यः ॥ 41 ॥
स वीर्यमस्त्रस्य कपिर्विचार्य पितामहानुग्रहमात्मनश्च ।
विमोक्षशक्तिं परिचिन्तयित्वा पितामहाज्ञामनुवर्तते स्म ॥ 42 ॥
अस्त्रेणापि हि बद्धस्य भयं मम न जायते ।
पितामहमहेन्द्राभ्यां रक्षितस्यानिलेन च ॥ 43 ॥
ग्रहणे चापि रक्षोभिर्महन्मे गुणदर्शनम् ।
राक्षसेन्द्रेण संवादस्तस्माद्गृह्णन्तु मां परे ॥ 44 ॥
स निश्चितार्थः परवीरहन्ता समीक्ष्यकारी विनिवृत्तचेष्टः ।
परैः प्रसह्याभिगतैर्निगृह्य ननाद तैस्त्रैः परिभर्त्स्यमानः ॥ 45 ॥
ततस्तं राक्षसा दृष्ट्वा निर्विचेष्टमरिन्दमम् ।
बबन्धुश्शणवल्कैश्च द्रुमचीरैश्च संहतैः ॥ 46 ॥
स रोचयामास परैश्च बन्धनं प्रसह्य वीरैरभिनिग्रहं च ।
कौतूहलान्मां यदि राक्षसेन्द्रो द्रष्टुं व्यवस्येदिति निश्चितार्थः ॥ 47 ॥
स बद्धस्तेन वल्केन विमुक्तोऽस्त्रेण वीर्यवान् ।
अस्त्रबन्धः स चान्यं हि न बन्धमनुवर्तते ॥ 48 ॥
अथेन्द्रजित्तु द्रुमचीरबद्धं विचार्य वीरः कपिसत्तमं तम् ।
विमुक्तमस्त्रेण जगाम चिन्तां नान्येन बद्धो ह्यनुवर्ततेऽस्त्रम् ॥ 49 ॥
अहो महत्कर्म कृतं निरर्थकम्कं न राक्षसैर्मन्त्रगतिर्विमृष्टा ।
पुनश्च मन्त्रे विहतेऽस्त्रमन्यत्प्रवर्तते संशयिता स्स्मसर्वे ॥ 50 ॥
अस्त्रेण हनुमान्मुक्तो नात्मानमवबुध्यत ।
कृष्यमाणस्तु रक्षोभि स्तौश्च बन्धैर्निपीडितः ॥ 51 ॥
हन्यमानस्ततः क्रूरै राक्षसैः काष्ठमुष्टिभिः ।
समीपं राक्षसेन्द्रस्य प्राकृष्यत स वानरः ॥ 52 ॥
अथेन्द्रजित्तं प्रसमीक्ष्य मुक्तमस्त्रेण बद्धं द्रुमचीरसूत्रैः ।
न्यदर्शयत्तत्र महाबलं तं हरिप्रवीरं सगणाय राज्ञे ॥ 53 ॥
तं मत्तमिव मातङ्गं बद्धं कपिवरोत्तमम् ।
राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन् ॥ 54 ॥
कोऽयं कस्य कुतोवात्र किं कार्यं को व्यपाश्रयः ।
इति राक्षसवीराणां तत्र सञ्जज्ञिरे कथाः ॥ 55 ॥
हन्यतां दह्यतां वापि भक्ष्यतामिति चापरे ।
राक्षसास्तत्र सङ्क्रुद्धाः परस्परमथाब्रुवन् ॥ 56 ॥
अतीत्य मार्गं सहसा महात्मा स तत्र रक्षोधिपपादमूले ।
ददर्श राज्ञः परिचारवृद्धान् गृहं महारत्नविभूषितं च ॥ 57 ॥
स ददर्श महातेजा रावणः कपिसत्तमम् ।
रक्षोभिर्विकृताकारैः कृष्यमाणमितस्ततः ॥ 58 ॥
राक्षसाधिपतिं चापि ददर्श कपिसत्तमः ।
तेजोबलसमायुक्तं तपन्तमिव भास्करम् ॥ 59 ॥
सरोषसम्वर्तितताम्रदृष्टिर्दशाननस्तं कपिमन्ववेक्ष्य ।
अथोपविष्टान् कुलशीलवृद्धान् समादिशत्तं प्रति मन्त्रिमुख्यान् ॥ 60 ॥
यथाक्रमं तैस्स कपिर्विपृष्टः कार्यार्थमर्धस्य च मूलमादौ ।
निवेदयामास हरीश्वरस्य दूतः सकाशादहमागतोऽस्मि ॥ 61 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे अष्टचत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha aṣṭacatvāriṃśassargaḥ |
tatastu rakṣodhipatirmahātmā hanūmatākṣe nihate kumāre |
manassamādhāya sadevakalpaṃ samādideśendrajitaṃ saroṣaḥ || 1 ||
tvamastravicchastravidāṃ variṣṭhassurāsurāṇāmapi śokadātā |
sureṣu sendreṣu ca dṛṣṭakarmā pitāmahārādhanasañcitāstraḥ || 2 ||
tavāstrabalamāsādya sasurāḥ samarudgaṇāḥ |
na śekussamare sthātuṃ sureśvarasamāśritāḥ || 3 ||
na kaścittriṣu lokeṣu saṃyugena gataśramaḥ |
bhujavīryābhiguptaśca tapasā cābhirakṣitaḥ || 4 ||
deśakālavibhāgajñastvameva matisattamaḥ |
na te'styaśakyaṃ samareṣu karmaṇā na te'styakāryaṃ matipūrvamantraṇe |
na so'sti kaścittriṣu saṅgraheṣu vai na veda yaste'strabalaṃ balaṃ ca te || 5 ||
mamānurūpaṃ tapaso balaṃ ca te parākramaścāstrabalaṃ ca saṃyuge |
na tvāṃ samāsādya raṇāvamarde manaśśramaṃ gacchati niścitārtham || 6 ||
nihatāḥ kiṅkarāssarve jambumālī ca rākṣasaḥ |
amātyaputrā vīrāśca pañca senāgrayāyinaḥ || 7 ||
balāni susamṛddhāni sāśvanāgarathāni ca |
sahodaraste dayitaḥ kumāro'kṣaśca sūditaḥ || 8 ||
na hi teṣveva me sāro yastvayyariniṣūdana |
idaṃ hi dṛṣṭvā matimanmahadbalaṃ kapeḥ prabhāvaṃ ca parākramaṃ ca |
tvamātmanaścāpi samīkṣya sāraṃ kuruṣva vegaṃ svabalānurūpam || 9 ||
balāvamarthastayi sannikṛṣṭe yathā gate śāmyati śāntaśatrau |
tathā samīkṣyātmabalaṃ paraṃ ca samārabhasvāstravidāṃ variṣṭha || 10 ||
na vīrasenā gaṇaśocyavanti na vajramādāya viśālasāram |
na mārutasyāsya gateḥ pramāṇaṃ na cāgnikalpaḥ karaṇena hantum || 11 ||
tamevamarthaṃ prasamīkṣya samyak svakarmasāmyāddhi samāhitātmā |
smaraṃśca divyaṃ dhanuṣo'stravīryaṃ vrajākṣataṃ karma samārabhasva || 12 ||
na khalviyaṃ matiśśreṣṭhā yattvāṃ sampreṣayāmyaham |
iyaṃ ca rājadharmāṇāṃ kṣatriyasya matirmatā || 13 ||
nānāśastreṣu saṅgrāme vaiśāradyamarindama |
avaśyameva boddhavyaṃ kāmyaśca vijayo raṇe || 14 ||
tataḥ pitustadvacanaṃ niśamya pradakṣiṇaṃ dakṣasutaprabhāvaḥ |
cakāra bhartāramadīnasattvo raṇāya vīraḥ pratipannabuddhiḥ || 15 ||
tatastai ssvagaṇairiṣṭairindrajit pratipūjitaḥ |
yuddhoddhataḥ kṛtotsāhassaṅgrāmaṃ pratyapadyata || 16 ||
śrīmānpadmapalāśākṣo rākṣasādhipatessutaḥ |
nirjagāma mahātejāssamudra iva parvasu || 17 ||
sa pakṣirājopamatulyavegai |
rvyālaiścaturbhiḥ sitatīkṣṇadamṣṭraiḥ |
rathaṃ samāyuktamasamgavegam |
samārurohendrajidindrakalpaḥ || 18 ||
sa rathī dhanvināṃ śreṣṭhaḥ śastrajñostravidāṃ varaḥ |
rathenābhiyayau kṣipraṃ hanumānyatra so'bhavat || 19 ||
sa tasya rathanirghoṣaṃ jyāsvanaṃ kārmukasya ca |
niśamya harivīro'sau samprahṛṣṭataro'bhavat || 20 ||
sumahaccāpamādāya śitaśalyāṃśca sāyakān |
hanumantamabhipretya jagāma raṇapaṇḍitaḥ || 21 ||
tasmiṃstataḥ saṃyati jātaharṣe raṇāya nirgacchati cāpapāṇau |
diśaśca sarvāḥ kaluṣā babhūvu rmṛgāśca raudrā bahudhā vineduḥ || 22 ||
samāgatāstatra tu nāgayakṣā maharṣayaścakracarāśca siddhāḥ |
nabhassamāvṛtya ca pakṣisaṅghā vineduruccaiḥ paramaprahṛṣṭāḥ || 23 ||
āyāntaṃ sarathaṃ dṛṣṭvā tūrṇamindrajitaṃ kapiḥ |
vinanāda mahānādaṃ vyavardhata ca vegavān || 24 ||
indrajittu rathaṃ divyamāsthitaścitrakārmukaḥ |
dhanurviṣphārayāmāsa taṭidūrjitannissvanam || 25 ||
tatassametāvatitīkṣṇavegau mahābalau tau raṇanirviśaṅkau |
kapiśca rakṣodhipatestanūjaḥ surāsurendrāviva baddhavairau || 26 ||
sa tasya vīrasya mahārathasya dhanuṣmataḥ saṃyati sammatasya |
śarapravegaṃ vyahanatpravṛddha ścacāra mārge pituraprameyaḥ || 27 ||
tataśśarānāyatatīkṣṇaśalyān supatriṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhān |
mumoca vīraḥ paravīrahantā susannatān vajranipātavegān || 28 ||
tatastu tatsyandananissvanaṃ ca mṛdaṅgabherīpaṭahasvanaṃ ca |
vikṛṣyamāṇasya ca kārmukasya niśamya ghoṣaṃ punarutpapāta || 29 ||
śarāṇāmantareṣvāśu vyavartata mahākapiḥ |
haristasyābhilakṣyasya moghayanlakṣyasaṅgraham || 30 ||
śarāṇāmagratastasya punaḥ samabhivartata |
prasārya hastau hanumānutpapātānilātmajaḥ || 31 ||
tāvubhau vegasampannau raṇakarmaviśāradau |
sarvabhūtamanogrāhi cakraturyuddhamuttamam || 32 ||
hanumato veda na rākṣaso'ntaraṃ na mārutistasya mahātmano'ntaram |
parasparaṃ nirviṣahau babhūvatuḥ sametya tau devasamānavikramau || 33 ||
tatastu lakṣye sa vihanyamāne śareṣvamogheṣu ca sampatatsu |
jagāma cintāṃ mahatīṃ mahātmā samādhisaṃyogasamāhitātmā || 34 ||
tato matiṃ rākṣasarājasūnu ścakāra tasmin harivīramukhye |
avadhyatāṃ tasya kapessamīkṣya kathaṃ nigacchediti nigrahārtham || 35 ||
tataḥ paitāmahaṃ vīraḥ so'stramastravidāṃ varaḥ |
sandadhe sumahattejāḥ taṃ haripravaraṃ prati || 36 ||
avadhyo'yamiti jñātvā tamastreṇāstratattvavit |
nijagrāha mahābāhurmārutātmajamindrajit || 37 ||
tena baddhastato'streṇa rākṣasena sa vānaraḥ |
abhavannirviceṣṭaśca papāta sa mahītale || 38 ||
tato'tha buddhvā sa tadastrabandhaṃ prabhoḥ prabhāvādvigatātmavegaḥ |
pitāmahānugrahamātmanaśca vicintayāmāsa haripravīraḥ || 39 ||
tata ssvāyambuvairmantrairbrahmāstramabhimantritam |
hanumāṃścintayāmāsa varadānaṃ pitāmahāt || 40 ||
na me'strabandhasya ca śaktirasti vimokṣaṇe lokaguroḥ prabhāvāt |
ityeva matvā vihito'strabandho mayātmayoneranuvartitavyaḥ || 41 ||
sa vīryamastrasya kapirvicārya pitāmahānugrahamātmanaśca |
vimokṣaśaktiṃ paricintayitvā pitāmahājñāmanuvartate sma || 42 ||
astreṇāpi hi baddhasya bhayaṃ mama na jāyate |
pitāmahamahendrābhyāṃ rakṣitasyānilena ca || 43 ||
grahaṇe cāpi rakṣobhirmahanme guṇadarśanam |
rākṣasendreṇa saṃvādastasmādgṛhṇantu māṃ pare || 44 ||
sa niścitārthaḥ paravīrahantā samīkṣyakārī vinivṛttaceṣṭaḥ |
paraiḥ prasahyābhigatairnigṛhya nanāda taistraiḥ paribhartsyamānaḥ || 45 ||
tatastaṃ rākṣasā dṛṣṭvā nirviceṣṭamarindamam |
babandhuśśaṇavalkaiśca drumacīraiśca saṃhataiḥ || 46 ||
sa rocayāmāsa paraiśca bandhanaṃ prasahya vīrairabhinigrahaṃ ca |
kautūhalānmāṃ yadi rākṣasendro draṣṭuṃ vyavasyediti niścitārthaḥ || 47 ||
sa baddhastena valkena vimukto'streṇa vīryavān |
astrabandhaḥ sa cānyaṃ hi na bandhamanuvartate || 48 ||
athendrajittu drumacīrabaddhaṃ vicārya vīraḥ kapisattamaṃ tam |
vimuktamastreṇa jagāma cintāṃ nānyena baddho hyanuvartate'stram || 49 ||
aho mahatkarma kṛtaṃ nirarthakamkaṃ na rākṣasairmantragatirvimṛṣṭā |
punaśca mantre vihate'stramanyatpravartate saṃśayitā ssmasarve || 50 ||
astreṇa hanumānmukto nātmānamavabudhyata |
kṛṣyamāṇastu rakṣobhi stauśca bandhairnipīḍitaḥ || 51 ||
hanyamānastataḥ krūrai rākṣasaiḥ kāṣṭhamuṣṭibhiḥ |
samīpaṃ rākṣasendrasya prākṛṣyata sa vānaraḥ || 52 ||
athendrajittaṃ prasamīkṣya muktamastreṇa baddhaṃ drumacīrasūtraiḥ |
nyadarśayattatra mahābalaṃ taṃ haripravīraṃ sagaṇāya rājñe || 53 ||
taṃ mattamiva mātaṅgaṃ baddhaṃ kapivarottamam |
rākṣasā rākṣasendrāya rāvaṇāya nyavedayan || 54 ||
ko'yaṃ kasya kutovātra kiṃ kāryaṃ ko vyapāśrayaḥ |
iti rākṣasavīrāṇāṃ tatra sañjajñire kathāḥ || 55 ||
hanyatāṃ dahyatāṃ vāpi bhakṣyatāmiti cāpare |
rākṣasāstatra saṅkruddhāḥ parasparamathābruvan || 56 ||
atītya mārgaṃ sahasā mahātmā sa tatra rakṣodhipapādamūle |
dadarśa rājñaḥ paricāravṛddhān gṛhaṃ mahāratnavibhūṣitaṃ ca || 57 ||
sa dadarśa mahātejā rāvaṇaḥ kapisattamam |
rakṣobhirvikṛtākāraiḥ kṛṣyamāṇamitastataḥ || 58 ||
rākṣasādhipatiṃ cāpi dadarśa kapisattamaḥ |
tejobalasamāyuktaṃ tapantamiva bhāskaram || 59 ||
saroṣasamvartitatāmradṛṣṭirdaśānanastaṃ kapimanvavekṣya |
athopaviṣṭān kulaśīlavṛddhān samādiśattaṃ prati mantrimukhyān || 60 ||
yathākramaṃ taissa kapirvipṛṣṭaḥ kāryārthamardhasya ca mūlamādau |
nivedayāmāsa harīśvarasya dūtaḥ sakāśādahamāgato'smi || 61 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe aṣṭacatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.