ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਸੁਨ੍ਦਰਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਅष੍ਟਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਤਤਸ੍ਤੁ ਰਕ੍षੋਧਿਪਤਿਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਹਨੂਮਤਾਕ੍षੇ ਨਿਹਤੇ ਕੁਮਾਰੇ ।
ਮਨਸ੍ਸਮਾਧਾਯ ਸਦੇਵਕਲ੍ਪਂ ਸਮਾਦਿਦੇਸ਼ੇਨ੍ਦ੍ਰਜਿਤਂ ਸਰੋषਃ ॥ 1 ॥
ਤ੍ਵਮਸ੍ਤ੍ਰਵਿਚ੍ਛਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦਾਂ ਵਰਿष੍ਠਸ੍ਸੁਰਾਸੁਰਾਣਾਮਪਿ ਸ਼ੋਕਦਾਤਾ ।
ਸੁਰੇषੁ ਸੇਨ੍ਦ੍ਰੇषੁ ਚ ਦृष੍ਟਕਰ੍ਮਾ ਪਿਤਾਮਹਾਰਾਧਨਸਞ੍ਚਿਤਾਸ੍ਤ੍ਰਃ ॥ 2 ॥
ਤਵਾਸ੍ਤ੍ਰਬਲਮਾਸਾਦ੍ਯ ਸਸੁਰਾਃ ਸਮਰੁਦ੍ਗਣਾਃ ।
ਨ ਸ਼ੇਕੁਸ੍ਸਮਰੇ ਸ੍ਥਾਤੁਂ ਸੁਰੇਸ਼੍ਵਰਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ॥ 3 ॥
ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤ੍ਰਿषੁ ਲੋਕੇषੁ ਸਂਯੁਗੇਨ ਗਤਸ਼੍ਰਮਃ ।
ਭੁਜਵੀਰ੍ਯਾਭਿਗੁਪ੍ਤਸ਼੍ਚ ਤਪਸਾ ਚਾਭਿਰਕ੍षਿਤਃ ॥ 4 ॥
ਦੇਸ਼ਕਾਲਵਿਭਾਗਜ੍ਞਸ੍ਤ੍ਵਮੇਵ ਮਤਿਸਤ੍ਤਮਃ ।
ਨ ਤੇऽਸ੍ਤ੍ਯਸ਼ਕ੍ਯਂ ਸਮਰੇषੁ ਕਰ੍ਮਣਾ ਨ ਤੇऽਸ੍ਤ੍ਯਕਾਰ੍ਯਂ ਮਤਿਪੂਰ੍ਵਮਨ੍ਤ੍ਰਣੇ ।
ਨ ਸੋऽਸ੍ਤਿ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤ੍ਰਿषੁ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇषੁ ਵੈ ਨ ਵੇਦ ਯਸ੍ਤੇऽਸ੍ਤ੍ਰਬਲਂ ਬਲਂ ਚ ਤੇ ॥ 5 ॥
ਮਮਾਨੁਰੂਪਂ ਤਪਸੋ ਬਲਂ ਚ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚਾਸ੍ਤ੍ਰਬਲਂ ਚ ਸਂਯੁਗੇ ।
ਨ ਤ੍ਵਾਂ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਰਣਾਵਮਰ੍ਦੇ ਮਨਸ਼੍ਸ਼੍ਰਮਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾਰ੍ਥਮ੍ ॥ 6 ॥
ਨਿਹਤਾਃ ਕਿਙ੍ਕਰਾਸ੍ਸਰ੍ਵੇ ਜਮ੍ਬੁਮਾਲੀ ਚ ਰਾਕ੍षਸਃ ।
ਅਮਾਤ੍ਯਪੁਤ੍ਰਾ ਵੀਰਾਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚ ਸੇਨਾਗ੍ਰਯਾਯਿਨਃ ॥ 7 ॥
ਬਲਾਨਿ ਸੁਸਮृਦ੍ਧਾਨਿ ਸਾਸ਼੍ਵਨਾਗਰਥਾਨਿ ਚ ।
ਸਹੋਦਰਸ੍ਤੇ ਦਯਿਤਃ ਕੁਮਾਰੋऽਕ੍षਸ਼੍ਚ ਸੂਦਿਤਃ ॥ 8 ॥
ਨ ਹਿ ਤੇष੍ਵੇਵ ਮੇ ਸਾਰੋ ਯਸ੍ਤ੍ਵਯ੍ਯਰਿਨਿषੂਦਨ ।
ਇਦਂ ਹਿ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮਤਿਮਨ੍ਮਹਦ੍ਬਲਂ ਕਪੇਃ ਪ੍ਰਭਾਵਂ ਚ ਪਰਾਕ੍ਰਮਂ ਚ ।
ਤ੍ਵਮਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸਮੀਕ੍ष੍ਯ ਸਾਰਂ ਕੁਰੁष੍ਵ ਵੇਗਂ ਸ੍ਵਬਲਾਨੁਰੂਪਮ੍ ॥ 9 ॥
ਬਲਾਵਮਰ੍ਥਸ੍ਤਯਿ ਸਨ੍ਨਿਕृष੍ਟੇ ਯਥਾ ਗਤੇ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸ਼ਤ੍ਰੌ ।
ਤਥਾ ਸਮੀਕ੍ष੍ਯਾਤ੍ਮਬਲਂ ਪਰਂ ਚ ਸਮਾਰਭਸ੍ਵਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦਾਂ ਵਰਿष੍ਠ ॥ 10 ॥
ਨ ਵੀਰਸੇਨਾ ਗਣਸ਼ੋਚ੍ਯਵਨ੍ਤਿ ਨ ਵਜ੍ਰਮਾਦਾਯ ਵਿਸ਼ਾਲਸਾਰਮ੍ ।
ਨ ਮਾਰੁਤਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਗਤੇਃ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਨ ਚਾਗ੍ਨਿਕਲ੍ਪਃ ਕਰਣੇਨ ਹਨ੍ਤੁਮ੍ ॥ 11 ॥
ਤਮੇਵਮਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਸਮੀਕ੍ष੍ਯ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਸਾਮ੍ਯਾਦ੍ਧਿ ਸਮਾਹਿਤਾਤ੍ਮਾ ।
ਸ੍ਮਰਂਸ਼੍ਚ ਦਿਵ੍ਯਂ ਧਨੁषੋऽਸ੍ਤ੍ਰਵੀਰ੍ਯਂ ਵ੍ਰਜਾਕ੍षਤਂ ਕਰ੍ਮ ਸਮਾਰਭਸ੍ਵ ॥ 12 ॥
ਨ ਖਲ੍ਵਿਯਂ ਮਤਿਸ਼੍ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਾ ਯਤ੍ਤ੍ਵਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰੇषਯਾਮ੍ਯਹਮ੍ ।
ਇਯਂ ਚ ਰਾਜਧਰ੍ਮਾਣਾਂ ਕ੍षਤ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਮਤਿਰ੍ਮਤਾ ॥ 13 ॥
ਨਾਨਾਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮੇ ਵੈਸ਼ਾਰਦ੍ਯਮਰਿਨ੍ਦਮ ।
ਅਵਸ਼੍ਯਮੇਵ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਕਾਮ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵਿਜਯੋ ਰਣੇ ॥ 14 ॥
ਤਤਃ ਪਿਤੁਸ੍ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਪ੍ਰਦਕ੍षਿਣਂ ਦਕ੍षਸੁਤਪ੍ਰਭਾਵਃ ।
ਚਕਾਰ ਭਰ੍ਤਾਰਮਦੀਨਸਤ੍ਤ੍ਵੋ ਰਣਾਯ ਵੀਰਃ ਪ੍ਰਤਿਪਨ੍ਨਬੁਦ੍ਧਿਃ ॥ 15 ॥
ਤਤਸ੍ਤੈ ਸ੍ਸ੍ਵਗਣੈਰਿष੍ਟੈਰਿਨ੍ਦ੍ਰਜਿਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਪੂਜਿਤਃ ।
ਯੁਦ੍ਧੋਦ੍ਧਤਃ ਕृਤੋਤ੍ਸਾਹਸ੍ਸਙ੍ਗ੍ਰਾਮਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਦ੍ਯਤ ॥ 16 ॥
ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ੍ਪਦ੍ਮਪਲਾਸ਼ਾਕ੍षੋ ਰਾਕ੍षਸਾਧਿਪਤੇਸ੍ਸੁਤਃ ।
ਨਿਰ੍ਜਗਾਮ ਮਹਾਤੇਜਾਸ੍ਸਮੁਦ੍ਰ ਇਵ ਪਰ੍ਵਸੁ ॥ 17 ॥
ਸ ਪਕ੍षਿਰਾਜੋਪਮਤੁਲ੍ਯਵੇਗੈ ।
ਰ੍ਵ੍ਯਾਲੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਸਿਤਤੀਕ੍ष੍ਣਦਮ੍ष੍ਟ੍ਰੈਃ ।
ਰਥਂ ਸਮਾਯੁਕ੍ਤਮਸਮ੍ਗਵੇਗਮ੍ ।
ਸਮਾਰੁਰੋਹੇਨ੍ਦ੍ਰਜਿਦਿਨ੍ਦ੍ਰਕਲ੍ਪਃ ॥ 18 ॥
ਸ ਰਥੀ ਧਨ੍ਵਿਨਾਂ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਜ੍ਞੋਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦਾਂ ਵਰਃ ।
ਰਥੇਨਾਭਿਯਯੌ ਕ੍षਿਪ੍ਰਂ ਹਨੁਮਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸੋऽਭਵਤ੍ ॥ 19 ॥
ਸ ਤਸ੍ਯ ਰਥਨਿਰ੍ਘੋषਂ ਜ੍ਯਾਸ੍ਵਨਂ ਕਾਰ੍ਮੁਕਸ੍ਯ ਚ ।
ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਹਰਿਵੀਰੋऽਸੌ ਸਮ੍ਪ੍ਰਹृष੍ਟਤਰੋऽਭਵਤ੍ ॥ 20 ॥
ਸੁਮਹਚ੍ਚਾਪਮਾਦਾਯ ਸ਼ਿਤਸ਼ਲ੍ਯਾਂਸ਼੍ਚ ਸਾਯਕਾਨ੍ ।
ਹਨੁਮਨ੍ਤਮਭਿਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਜਗਾਮ ਰਣਪਣ੍ਡਿਤਃ ॥ 21 ॥
ਤਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਤਃ ਸਂਯਤਿ ਜਾਤਹਰ੍षੇ ਰਣਾਯ ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਤਿ ਚਾਪਪਾਣੌ ।
ਦਿਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕਲੁषਾ ਬਭੂਵੁ ਰ੍ਮृਗਾਸ਼੍ਚ ਰੌਦ੍ਰਾ ਬਹੁਧਾ ਵਿਨੇਦੁਃ ॥ 22 ॥
ਸਮਾਗਤਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤੁ ਨਾਗਯਕ੍षਾ ਮਹਰ੍षਯਸ਼੍ਚਕ੍ਰਚਰਾਸ਼੍ਚ ਸਿਦ੍ਧਾਃ ।
ਨਭਸ੍ਸਮਾਵृਤ੍ਯ ਚ ਪਕ੍षਿਸਙ੍ਘਾ ਵਿਨੇਦੁਰੁਚ੍ਚੈਃ ਪਰਮਪ੍ਰਹृष੍ਟਾਃ ॥ 23 ॥
ਆਯਾਨ੍ਤਂ ਸਰਥਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤੂਰ੍ਣਮਿਨ੍ਦ੍ਰਜਿਤਂ ਕਪਿਃ ।
ਵਿਨਨਾਦ ਮਹਾਨਾਦਂ ਵ੍ਯਵਰ੍ਧਤ ਚ ਵੇਗਵਾਨ੍ ॥ 24 ॥
ਇਨ੍ਦ੍ਰਜਿਤ੍ਤੁ ਰਥਂ ਦਿਵ੍ਯਮਾਸ੍ਥਿਤਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਕਾਰ੍ਮੁਕਃ ।
ਧਨੁਰ੍ਵਿष੍ਫਾਰਯਾਮਾਸ ਤਟਿਦੂਰ੍ਜਿਤਨ੍ਨਿਸ੍ਸ੍ਵਨਮ੍ ॥ 25 ॥
ਤਤਸ੍ਸਮੇਤਾਵਤਿਤੀਕ੍ष੍ਣਵੇਗੌ ਮਹਾਬਲੌ ਤੌ ਰਣਨਿਰ੍ਵਿਸ਼ਙ੍ਕੌ ।
ਕਪਿਸ਼੍ਚ ਰਕ੍षੋਧਿਪਤੇਸ੍ਤਨੂਜਃ ਸੁਰਾਸੁਰੇਨ੍ਦ੍ਰਾਵਿਵ ਬਦ੍ਧਵੈਰੌ ॥ 26 ॥
ਸ ਤਸ੍ਯ ਵੀਰਸ੍ਯ ਮਹਾਰਥਸ੍ਯ ਧਨੁष੍ਮਤਃ ਸਂਯਤਿ ਸਮ੍ਮਤਸ੍ਯ ।
ਸ਼ਰਪ੍ਰਵੇਗਂ ਵ੍ਯਹਨਤ੍ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧ ਸ਼੍ਚਚਾਰ ਮਾਰ੍ਗੇ ਪਿਤੁਰਪ੍ਰਮੇਯਃ ॥ 27 ॥
ਤਤਸ਼੍ਸ਼ਰਾਨਾਯਤਤੀਕ੍ष੍ਣਸ਼ਲ੍ਯਾਨ੍ ਸੁਪਤ੍ਰਿਣਃ ਕਾਞ੍ਚਨਚਿਤ੍ਰਪੁਙ੍ਖਾਨ੍ ।
ਮੁਮੋਚ ਵੀਰਃ ਪਰਵੀਰਹਨ੍ਤਾ ਸੁਸਨ੍ਨਤਾਨ੍ ਵਜ੍ਰਨਿਪਾਤਵੇਗਾਨ੍ ॥ 28 ॥
ਤਤਸ੍ਤੁ ਤਤ੍ਸ੍ਯਨ੍ਦਨਨਿਸ੍ਸ੍ਵਨਂ ਚ ਮृਦਙ੍ਗਭੇਰੀਪਟਹਸ੍ਵਨਂ ਚ ।
ਵਿਕृष੍ਯਮਾਣਸ੍ਯ ਚ ਕਾਰ੍ਮੁਕਸ੍ਯ ਨਿਸ਼ਮ੍ਯ ਘੋषਂ ਪੁਨਰੁਤ੍ਪਪਾਤ ॥ 29 ॥
ਸ਼ਰਾਣਾਮਨ੍ਤਰੇष੍ਵਾਸ਼ੁ ਵ੍ਯਵਰ੍ਤਤ ਮਹਾਕਪਿਃ ।
ਹਰਿਸ੍ਤਸ੍ਯਾਭਿਲਕ੍ष੍ਯਸ੍ਯ ਮੋਘਯਨ੍ਲਕ੍ष੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਮ੍ ॥ 30 ॥
ਸ਼ਰਾਣਾਮਗ੍ਰਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪੁਨਃ ਸਮਭਿਵਰ੍ਤਤ ।
ਪ੍ਰਸਾਰ੍ਯ ਹਸ੍ਤੌ ਹਨੁਮਾਨੁਤ੍ਪਪਾਤਾਨਿਲਾਤ੍ਮਜਃ ॥ 31 ॥
ਤਾਵੁਭੌ ਵੇਗਸਮ੍ਪਨ੍ਨੌ ਰਣਕਰ੍ਮਵਿਸ਼ਾਰਦੌ ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤਮਨੋਗ੍ਰਾਹਿ ਚਕ੍ਰਤੁਰ੍ਯੁਦ੍ਧਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ 32 ॥
ਹਨੁਮਤੋ ਵੇਦ ਨ ਰਾਕ੍षਸੋऽਨ੍ਤਰਂ ਨ ਮਾਰੁਤਿਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨੋऽਨ੍ਤਰਮ੍ ।
ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਨਿਰ੍ਵਿषਹੌ ਬਭੂਵਤੁਃ ਸਮੇਤ੍ਯ ਤੌ ਦੇਵਸਮਾਨਵਿਕ੍ਰਮੌ ॥ 33 ॥
ਤਤਸ੍ਤੁ ਲਕ੍ष੍ਯੇ ਸ ਵਿਹਨ੍ਯਮਾਨੇ ਸ਼ਰੇष੍ਵਮੋਘੇषੁ ਚ ਸਮ੍ਪਤਤ੍ਸੁ ।
ਜਗਾਮ ਚਿਨ੍ਤਾਂ ਮਹਤੀਂ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਸਮਾਧਿਸਂਯੋਗਸਮਾਹਿਤਾਤ੍ਮਾ ॥ 34 ॥
ਤਤੋ ਮਤਿਂ ਰਾਕ੍षਸਰਾਜਸੂਨੁ ਸ਼੍ਚਕਾਰ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਹਰਿਵੀਰਮੁਖ੍ਯੇ ।
ਅਵਧ੍ਯਤਾਂ ਤਸ੍ਯ ਕਪੇਸ੍ਸਮੀਕ੍ष੍ਯ ਕਥਂ ਨਿਗਚ੍ਛੇਦਿਤਿ ਨਿਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਮ੍ ॥ 35 ॥
ਤਤਃ ਪੈਤਾਮਹਂ ਵੀਰਃ ਸੋऽਸ੍ਤ੍ਰਮਸ੍ਤ੍ਰਵਿਦਾਂ ਵਰਃ ।
ਸਨ੍ਦਧੇ ਸੁਮਹਤ੍ਤੇਜਾਃ ਤਂ ਹਰਿਪ੍ਰਵਰਂ ਪ੍ਰਤਿ ॥ 36 ॥
ਅਵਧ੍ਯੋऽਯਮਿਤਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤਮਸ੍ਤ੍ਰੇਣਾਸ੍ਤ੍ਰਤਤ੍ਤ੍ਵਵਿਤ੍ ।
ਨਿਜਗ੍ਰਾਹ ਮਹਾਬਾਹੁਰ੍ਮਾਰੁਤਾਤ੍ਮਜਮਿਨ੍ਦ੍ਰਜਿਤ੍ ॥ 37 ॥
ਤੇਨ ਬਦ੍ਧਸ੍ਤਤੋऽਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਰਾਕ੍षਸੇਨ ਸ ਵਾਨਰਃ ।
ਅਭਵਨ੍ਨਿਰ੍ਵਿਚੇष੍ਟਸ਼੍ਚ ਪਪਾਤ ਸ ਮਹੀਤਲੇ ॥ 38 ॥
ਤਤੋऽਥ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸ ਤਦਸ੍ਤ੍ਰਬਨ੍ਧਂ ਪ੍ਰਭੋਃ ਪ੍ਰਭਾਵਾਦ੍ਵਿਗਤਾਤ੍ਮਵੇਗਃ ।
ਪਿਤਾਮਹਾਨੁਗ੍ਰਹਮਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚ ਵਿਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਹਰਿਪ੍ਰਵੀਰਃ ॥ 39 ॥
ਤਤ ਸ੍ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਬੁਵੈਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰੈਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਸ੍ਤ੍ਰਮਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਮ੍ ।
ਹਨੁਮਾਂਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਵਰਦਾਨਂ ਪਿਤਾਮਹਾਤ੍ ॥ 40 ॥
ਨ ਮੇऽਸ੍ਤ੍ਰਬਨ੍ਧਸ੍ਯ ਚ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰਸ੍ਤਿ ਵਿਮੋਕ੍षਣੇ ਲੋਕਗੁਰੋਃ ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ ।
ਇਤ੍ਯੇਵ ਮਤ੍ਵਾ ਵਿਹਿਤੋऽਸ੍ਤ੍ਰਬਨ੍ਧੋ ਮਯਾਤ੍ਮਯੋਨੇਰਨੁਵਰ੍ਤਿਤਵ੍ਯਃ ॥ 41 ॥
ਸ ਵੀਰ੍ਯਮਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਕਪਿਰ੍ਵਿਚਾਰ੍ਯ ਪਿਤਾਮਹਾਨੁਗ੍ਰਹਮਾਤ੍ਮਨਸ਼੍ਚ ।
ਵਿਮੋਕ੍षਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਪਰਿਚਿਨ੍ਤਯਿਤ੍ਵਾ ਪਿਤਾਮਹਾਜ੍ਞਾਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ਸ੍ਮ ॥ 42 ॥
ਅਸ੍ਤ੍ਰੇਣਾਪਿ ਹਿ ਬਦ੍ਧਸ੍ਯ ਭਯਂ ਮਮ ਨ ਜਾਯਤੇ ।
ਪਿਤਾਮਹਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਰਕ੍षਿਤਸ੍ਯਾਨਿਲੇਨ ਚ ॥ 43 ॥
ਗ੍ਰਹਣੇ ਚਾਪਿ ਰਕ੍षੋਭਿਰ੍ਮਹਨ੍ਮੇ ਗੁਣਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।
ਰਾਕ੍षਸੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਸਂਵਾਦਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਗृਹ੍ਣਨ੍ਤੁ ਮਾਂ ਪਰੇ ॥ 44 ॥
ਸ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾਰ੍ਥਃ ਪਰਵੀਰਹਨ੍ਤਾ ਸਮੀਕ੍ष੍ਯਕਾਰੀ ਵਿਨਿਵृਤ੍ਤਚੇष੍ਟਃ ।
ਪਰੈਃ ਪ੍ਰਸਹ੍ਯਾਭਿਗਤੈਰ੍ਨਿਗृਹ੍ਯ ਨਨਾਦ ਤੈਸ੍ਤ੍ਰੈਃ ਪਰਿਭਰ੍ਤ੍ਸ੍ਯਮਾਨਃ ॥ 45 ॥
ਤਤਸ੍ਤਂ ਰਾਕ੍षਸਾ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਨਿਰ੍ਵਿਚੇष੍ਟਮਰਿਨ੍ਦਮਮ੍ ।
ਬਬਨ੍ਧੁਸ਼੍ਸ਼ਣਵਲ੍ਕੈਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰੁਮਚੀਰੈਸ਼੍ਚ ਸਂਹਤੈਃ ॥ 46 ॥
ਸ ਰੋਚਯਾਮਾਸ ਪਰੈਸ਼੍ਚ ਬਨ੍ਧਨਂ ਪ੍ਰਸਹ੍ਯ ਵੀਰੈਰਭਿਨਿਗ੍ਰਹਂ ਚ ।
ਕੌਤੂਹਲਾਨ੍ਮਾਂ ਯਦਿ ਰਾਕ੍षਸੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯੇਦਿਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾਰ੍ਥਃ ॥ 47 ॥
ਸ ਬਦ੍ਧਸ੍ਤੇਨ ਵਲ੍ਕੇਨ ਵਿਮੁਕ੍ਤੋऽਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ ।
ਅਸ੍ਤ੍ਰਬਨ੍ਧਃ ਸ ਚਾਨ੍ਯਂ ਹਿ ਨ ਬਨ੍ਧਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ॥ 48 ॥
ਅਥੇਨ੍ਦ੍ਰਜਿਤ੍ਤੁ ਦ੍ਰੁਮਚੀਰਬਦ੍ਧਂ ਵਿਚਾਰ੍ਯ ਵੀਰਃ ਕਪਿਸਤ੍ਤਮਂ ਤਮ੍ ।
ਵਿਮੁਕ੍ਤਮਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਜਗਾਮ ਚਿਨ੍ਤਾਂ ਨਾਨ੍ਯੇਨ ਬਦ੍ਧੋ ਹ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇऽਸ੍ਤ੍ਰਮ੍ ॥ 49 ॥
ਅਹੋ ਮਹਤ੍ਕਰ੍ਮ ਕृਤਂ ਨਿਰਰ੍ਥਕਮ੍ਕਂ ਨ ਰਾਕ੍षਸੈਰ੍ਮਨ੍ਤ੍ਰਗਤਿਰ੍ਵਿਮृष੍ਟਾ ।
ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਮਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵਿਹਤੇऽਸ੍ਤ੍ਰਮਨ੍ਯਤ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਸਂਸ਼ਯਿਤਾ ਸ੍ਸ੍ਮਸਰ੍ਵੇ ॥ 50 ॥
ਅਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਹਨੁਮਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਨਾਤ੍ਮਾਨਮਵਬੁਧ੍ਯਤ ।
ਕृष੍ਯਮਾਣਸ੍ਤੁ ਰਕ੍षੋਭਿ ਸ੍ਤੌਸ਼੍ਚ ਬਨ੍ਧੈਰ੍ਨਿਪੀਡਿਤਃ ॥ 51 ॥
ਹਨ੍ਯਮਾਨਸ੍ਤਤਃ ਕ੍ਰੂਰੈ ਰਾਕ੍षਸੈਃ ਕਾष੍ਠਮੁष੍ਟਿਭਿਃ ।
ਸਮੀਪਂ ਰਾਕ੍षਸੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕृष੍ਯਤ ਸ ਵਾਨਰਃ ॥ 52 ॥
ਅਥੇਨ੍ਦ੍ਰਜਿਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਸਮੀਕ੍ष੍ਯ ਮੁਕ੍ਤਮਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਬਦ੍ਧਂ ਦ੍ਰੁਮਚੀਰਸੂਤ੍ਰੈਃ ।
ਨ੍ਯਦਰ੍ਸ਼ਯਤ੍ਤਤ੍ਰ ਮਹਾਬਲਂ ਤਂ ਹਰਿਪ੍ਰਵੀਰਂ ਸਗਣਾਯ ਰਾਜ੍ਞੇ ॥ 53 ॥
ਤਂ ਮਤ੍ਤਮਿਵ ਮਾਤਙ੍ਗਂ ਬਦ੍ਧਂ ਕਪਿਵਰੋਤ੍ਤਮਮ੍ ।
ਰਾਕ੍षਸਾ ਰਾਕ੍षਸੇਨ੍ਦ੍ਰਾਯ ਰਾਵਣਾਯ ਨ੍ਯਵੇਦਯਨ੍ ॥ 54 ॥
ਕੋऽਯਂ ਕਸ੍ਯ ਕੁਤੋਵਾਤ੍ਰ ਕਿਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕੋ ਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਃ ।
ਇਤਿ ਰਾਕ੍षਸਵੀਰਾਣਾਂ ਤਤ੍ਰ ਸਞ੍ਜਜ੍ਞਿਰੇ ਕਥਾਃ ॥ 55 ॥
ਹਨ੍ਯਤਾਂ ਦਹ੍ਯਤਾਂ ਵਾਪਿ ਭਕ੍ष੍ਯਤਾਮਿਤਿ ਚਾਪਰੇ ।
ਰਾਕ੍षਸਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਙ੍ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮਥਾਬ੍ਰੁਵਨ੍ ॥ 56 ॥
ਅਤੀਤ੍ਯ ਮਾਰ੍ਗਂ ਸਹਸਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਸ ਤਤ੍ਰ ਰਕ੍षੋਧਿਪਪਾਦਮੂਲੇ ।
ਦਦਰ੍ਸ਼ ਰਾਜ੍ਞਃ ਪਰਿਚਾਰਵृਦ੍ਧਾਨ੍ ਗृਹਂ ਮਹਾਰਤ੍ਨਵਿਭੂषਿਤਂ ਚ ॥ 57 ॥
ਸ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਮਹਾਤੇਜਾ ਰਾਵਣਃ ਕਪਿਸਤ੍ਤਮਮ੍ ।
ਰਕ੍षੋਭਿਰ੍ਵਿਕृਤਾਕਾਰੈਃ ਕृष੍ਯਮਾਣਮਿਤਸ੍ਤਤਃ ॥ 58 ॥
ਰਾਕ੍षਸਾਧਿਪਤਿਂ ਚਾਪਿ ਦਦਰ੍ਸ਼ ਕਪਿਸਤ੍ਤਮਃ ।
ਤੇਜੋਬਲਸਮਾਯੁਕ੍ਤਂ ਤਪਨ੍ਤਮਿਵ ਭਾਸ੍ਕਰਮ੍ ॥ 59 ॥
ਸਰੋषਸਮ੍ਵਰ੍ਤਿਤਤਾਮ੍ਰਦृष੍ਟਿਰ੍ਦਸ਼ਾਨਨਸ੍ਤਂ ਕਪਿਮਨ੍ਵਵੇਕ੍ष੍ਯ ।
ਅਥੋਪਵਿष੍ਟਾਨ੍ ਕੁਲਸ਼ੀਲਵृਦ੍ਧਾਨ੍ ਸਮਾਦਿਸ਼ਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਤਿ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਮੁਖ੍ਯਾਨ੍ ॥ 60 ॥
ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਤੈਸ੍ਸ ਕਪਿਰ੍ਵਿਪृष੍ਟਃ ਕਾਰ੍ਯਾਰ੍ਥਮਰ੍ਧਸ੍ਯ ਚ ਮੂਲਮਾਦੌ ।
ਨਿਵੇਦਯਾਮਾਸ ਹਰੀਸ਼੍ਵਰਸ੍ਯ ਦੂਤਃ ਸਕਾਸ਼ਾਦਹਮਾਗਤੋऽਸ੍ਮਿ ॥ 61 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸੁਨ੍ਦਰਕਾਣ੍ਡੇ ਅष੍ਟਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha aṣṭacatvāriṃśassargaḥ |
tatastu rakṣodhipatirmahātmā hanūmatākṣe nihate kumāre |
manassamādhāya sadevakalpaṃ samādideśendrajitaṃ saroṣaḥ || 1 ||
tvamastravicchastravidāṃ variṣṭhassurāsurāṇāmapi śokadātā |
sureṣu sendreṣu ca dṛṣṭakarmā pitāmahārādhanasañcitāstraḥ || 2 ||
tavāstrabalamāsādya sasurāḥ samarudgaṇāḥ |
na śekussamare sthātuṃ sureśvarasamāśritāḥ || 3 ||
na kaścittriṣu lokeṣu saṃyugena gataśramaḥ |
bhujavīryābhiguptaśca tapasā cābhirakṣitaḥ || 4 ||
deśakālavibhāgajñastvameva matisattamaḥ |
na te'styaśakyaṃ samareṣu karmaṇā na te'styakāryaṃ matipūrvamantraṇe |
na so'sti kaścittriṣu saṅgraheṣu vai na veda yaste'strabalaṃ balaṃ ca te || 5 ||
mamānurūpaṃ tapaso balaṃ ca te parākramaścāstrabalaṃ ca saṃyuge |
na tvāṃ samāsādya raṇāvamarde manaśśramaṃ gacchati niścitārtham || 6 ||
nihatāḥ kiṅkarāssarve jambumālī ca rākṣasaḥ |
amātyaputrā vīrāśca pañca senāgrayāyinaḥ || 7 ||
balāni susamṛddhāni sāśvanāgarathāni ca |
sahodaraste dayitaḥ kumāro'kṣaśca sūditaḥ || 8 ||
na hi teṣveva me sāro yastvayyariniṣūdana |
idaṃ hi dṛṣṭvā matimanmahadbalaṃ kapeḥ prabhāvaṃ ca parākramaṃ ca |
tvamātmanaścāpi samīkṣya sāraṃ kuruṣva vegaṃ svabalānurūpam || 9 ||
balāvamarthastayi sannikṛṣṭe yathā gate śāmyati śāntaśatrau |
tathā samīkṣyātmabalaṃ paraṃ ca samārabhasvāstravidāṃ variṣṭha || 10 ||
na vīrasenā gaṇaśocyavanti na vajramādāya viśālasāram |
na mārutasyāsya gateḥ pramāṇaṃ na cāgnikalpaḥ karaṇena hantum || 11 ||
tamevamarthaṃ prasamīkṣya samyak svakarmasāmyāddhi samāhitātmā |
smaraṃśca divyaṃ dhanuṣo'stravīryaṃ vrajākṣataṃ karma samārabhasva || 12 ||
na khalviyaṃ matiśśreṣṭhā yattvāṃ sampreṣayāmyaham |
iyaṃ ca rājadharmāṇāṃ kṣatriyasya matirmatā || 13 ||
nānāśastreṣu saṅgrāme vaiśāradyamarindama |
avaśyameva boddhavyaṃ kāmyaśca vijayo raṇe || 14 ||
tataḥ pitustadvacanaṃ niśamya pradakṣiṇaṃ dakṣasutaprabhāvaḥ |
cakāra bhartāramadīnasattvo raṇāya vīraḥ pratipannabuddhiḥ || 15 ||
tatastai ssvagaṇairiṣṭairindrajit pratipūjitaḥ |
yuddhoddhataḥ kṛtotsāhassaṅgrāmaṃ pratyapadyata || 16 ||
śrīmānpadmapalāśākṣo rākṣasādhipatessutaḥ |
nirjagāma mahātejāssamudra iva parvasu || 17 ||
sa pakṣirājopamatulyavegai |
rvyālaiścaturbhiḥ sitatīkṣṇadamṣṭraiḥ |
rathaṃ samāyuktamasamgavegam |
samārurohendrajidindrakalpaḥ || 18 ||
sa rathī dhanvināṃ śreṣṭhaḥ śastrajñostravidāṃ varaḥ |
rathenābhiyayau kṣipraṃ hanumānyatra so'bhavat || 19 ||
sa tasya rathanirghoṣaṃ jyāsvanaṃ kārmukasya ca |
niśamya harivīro'sau samprahṛṣṭataro'bhavat || 20 ||
sumahaccāpamādāya śitaśalyāṃśca sāyakān |
hanumantamabhipretya jagāma raṇapaṇḍitaḥ || 21 ||
tasmiṃstataḥ saṃyati jātaharṣe raṇāya nirgacchati cāpapāṇau |
diśaśca sarvāḥ kaluṣā babhūvu rmṛgāśca raudrā bahudhā vineduḥ || 22 ||
samāgatāstatra tu nāgayakṣā maharṣayaścakracarāśca siddhāḥ |
nabhassamāvṛtya ca pakṣisaṅghā vineduruccaiḥ paramaprahṛṣṭāḥ || 23 ||
āyāntaṃ sarathaṃ dṛṣṭvā tūrṇamindrajitaṃ kapiḥ |
vinanāda mahānādaṃ vyavardhata ca vegavān || 24 ||
indrajittu rathaṃ divyamāsthitaścitrakārmukaḥ |
dhanurviṣphārayāmāsa taṭidūrjitannissvanam || 25 ||
tatassametāvatitīkṣṇavegau mahābalau tau raṇanirviśaṅkau |
kapiśca rakṣodhipatestanūjaḥ surāsurendrāviva baddhavairau || 26 ||
sa tasya vīrasya mahārathasya dhanuṣmataḥ saṃyati sammatasya |
śarapravegaṃ vyahanatpravṛddha ścacāra mārge pituraprameyaḥ || 27 ||
tataśśarānāyatatīkṣṇaśalyān supatriṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhān |
mumoca vīraḥ paravīrahantā susannatān vajranipātavegān || 28 ||
tatastu tatsyandananissvanaṃ ca mṛdaṅgabherīpaṭahasvanaṃ ca |
vikṛṣyamāṇasya ca kārmukasya niśamya ghoṣaṃ punarutpapāta || 29 ||
śarāṇāmantareṣvāśu vyavartata mahākapiḥ |
haristasyābhilakṣyasya moghayanlakṣyasaṅgraham || 30 ||
śarāṇāmagratastasya punaḥ samabhivartata |
prasārya hastau hanumānutpapātānilātmajaḥ || 31 ||
tāvubhau vegasampannau raṇakarmaviśāradau |
sarvabhūtamanogrāhi cakraturyuddhamuttamam || 32 ||
hanumato veda na rākṣaso'ntaraṃ na mārutistasya mahātmano'ntaram |
parasparaṃ nirviṣahau babhūvatuḥ sametya tau devasamānavikramau || 33 ||
tatastu lakṣye sa vihanyamāne śareṣvamogheṣu ca sampatatsu |
jagāma cintāṃ mahatīṃ mahātmā samādhisaṃyogasamāhitātmā || 34 ||
tato matiṃ rākṣasarājasūnu ścakāra tasmin harivīramukhye |
avadhyatāṃ tasya kapessamīkṣya kathaṃ nigacchediti nigrahārtham || 35 ||
tataḥ paitāmahaṃ vīraḥ so'stramastravidāṃ varaḥ |
sandadhe sumahattejāḥ taṃ haripravaraṃ prati || 36 ||
avadhyo'yamiti jñātvā tamastreṇāstratattvavit |
nijagrāha mahābāhurmārutātmajamindrajit || 37 ||
tena baddhastato'streṇa rākṣasena sa vānaraḥ |
abhavannirviceṣṭaśca papāta sa mahītale || 38 ||
tato'tha buddhvā sa tadastrabandhaṃ prabhoḥ prabhāvādvigatātmavegaḥ |
pitāmahānugrahamātmanaśca vicintayāmāsa haripravīraḥ || 39 ||
tata ssvāyambuvairmantrairbrahmāstramabhimantritam |
hanumāṃścintayāmāsa varadānaṃ pitāmahāt || 40 ||
na me'strabandhasya ca śaktirasti vimokṣaṇe lokaguroḥ prabhāvāt |
ityeva matvā vihito'strabandho mayātmayoneranuvartitavyaḥ || 41 ||
sa vīryamastrasya kapirvicārya pitāmahānugrahamātmanaśca |
vimokṣaśaktiṃ paricintayitvā pitāmahājñāmanuvartate sma || 42 ||
astreṇāpi hi baddhasya bhayaṃ mama na jāyate |
pitāmahamahendrābhyāṃ rakṣitasyānilena ca || 43 ||
grahaṇe cāpi rakṣobhirmahanme guṇadarśanam |
rākṣasendreṇa saṃvādastasmādgṛhṇantu māṃ pare || 44 ||
sa niścitārthaḥ paravīrahantā samīkṣyakārī vinivṛttaceṣṭaḥ |
paraiḥ prasahyābhigatairnigṛhya nanāda taistraiḥ paribhartsyamānaḥ || 45 ||
tatastaṃ rākṣasā dṛṣṭvā nirviceṣṭamarindamam |
babandhuśśaṇavalkaiśca drumacīraiśca saṃhataiḥ || 46 ||
sa rocayāmāsa paraiśca bandhanaṃ prasahya vīrairabhinigrahaṃ ca |
kautūhalānmāṃ yadi rākṣasendro draṣṭuṃ vyavasyediti niścitārthaḥ || 47 ||
sa baddhastena valkena vimukto'streṇa vīryavān |
astrabandhaḥ sa cānyaṃ hi na bandhamanuvartate || 48 ||
athendrajittu drumacīrabaddhaṃ vicārya vīraḥ kapisattamaṃ tam |
vimuktamastreṇa jagāma cintāṃ nānyena baddho hyanuvartate'stram || 49 ||
aho mahatkarma kṛtaṃ nirarthakamkaṃ na rākṣasairmantragatirvimṛṣṭā |
punaśca mantre vihate'stramanyatpravartate saṃśayitā ssmasarve || 50 ||
astreṇa hanumānmukto nātmānamavabudhyata |
kṛṣyamāṇastu rakṣobhi stauśca bandhairnipīḍitaḥ || 51 ||
hanyamānastataḥ krūrai rākṣasaiḥ kāṣṭhamuṣṭibhiḥ |
samīpaṃ rākṣasendrasya prākṛṣyata sa vānaraḥ || 52 ||
athendrajittaṃ prasamīkṣya muktamastreṇa baddhaṃ drumacīrasūtraiḥ |
nyadarśayattatra mahābalaṃ taṃ haripravīraṃ sagaṇāya rājñe || 53 ||
taṃ mattamiva mātaṅgaṃ baddhaṃ kapivarottamam |
rākṣasā rākṣasendrāya rāvaṇāya nyavedayan || 54 ||
ko'yaṃ kasya kutovātra kiṃ kāryaṃ ko vyapāśrayaḥ |
iti rākṣasavīrāṇāṃ tatra sañjajñire kathāḥ || 55 ||
hanyatāṃ dahyatāṃ vāpi bhakṣyatāmiti cāpare |
rākṣasāstatra saṅkruddhāḥ parasparamathābruvan || 56 ||
atītya mārgaṃ sahasā mahātmā sa tatra rakṣodhipapādamūle |
dadarśa rājñaḥ paricāravṛddhān gṛhaṃ mahāratnavibhūṣitaṃ ca || 57 ||
sa dadarśa mahātejā rāvaṇaḥ kapisattamam |
rakṣobhirvikṛtākāraiḥ kṛṣyamāṇamitastataḥ || 58 ||
rākṣasādhipatiṃ cāpi dadarśa kapisattamaḥ |
tejobalasamāyuktaṃ tapantamiva bhāskaram || 59 ||
saroṣasamvartitatāmradṛṣṭirdaśānanastaṃ kapimanvavekṣya |
athopaviṣṭān kulaśīlavṛddhān samādiśattaṃ prati mantrimukhyān || 60 ||
yathākramaṃ taissa kapirvipṛṣṭaḥ kāryārthamardhasya ca mūlamādau |
nivedayāmāsa harīśvarasya dūtaḥ sakāśādahamāgato'smi || 61 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe aṣṭacatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ अष्टचत्वारिंशस्सर्गः ।
ततस्तु रक्षोधिपतिर्महात्मा हनूमताक्षे निहते कुमारे ।
मनस्समाधाय सदेवकल्पं समादिदेशेन्द्रजितं सरोषः ॥ 1 ॥
त्वमस्त्रविच्छस्त्रविदां वरिष्ठस्सुरासुराणामपि शोकदाता ।
सुरेषु सेन्द्रेषु च दृष्टकर्मा पितामहाराधनसञ्चितास्त्रः ॥ 2 ॥
तवास्त्रबलमासाद्य ससुराः समरुद्गणाः ।
न शेकुस्समरे स्थातुं सुरेश्वरसमाश्रिताः ॥ 3 ॥
न कश्चित्त्रिषु लोकेषु संयुगेन गतश्रमः ।
भुजवीर्याभिगुप्तश्च तपसा चाभिरक्षितः ॥ 4 ॥
देशकालविभागज्ञस्त्वमेव मतिसत्तमः ।
न तेऽस्त्यशक्यं समरेषु कर्मणा न तेऽस्त्यकार्यं मतिपूर्वमन्त्रणे ।
न सोऽस्ति कश्चित्त्रिषु सङ्ग्रहेषु वै न वेद यस्तेऽस्त्रबलं बलं च ते ॥ 5 ॥
ममानुरूपं तपसो बलं च ते पराक्रमश्चास्त्रबलं च संयुगे ।
न त्वां समासाद्य रणावमर्दे मनश्श्रमं गच्छति निश्चितार्थम् ॥ 6 ॥
निहताः किङ्करास्सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः ।
अमात्यपुत्रा वीराश्च पञ्च सेनाग्रयायिनः ॥ 7 ॥
बलानि सुसमृद्धानि साश्वनागरथानि च ।
सहोदरस्ते दयितः कुमारोऽक्षश्च सूदितः ॥ 8 ॥
न हि तेष्वेव मे सारो यस्त्वय्यरिनिषूदन ।
इदं हि दृष्ट्वा मतिमन्महद्बलं कपेः प्रभावं च पराक्रमं च ।
त्वमात्मनश्चापि समीक्ष्य सारं कुरुष्व वेगं स्वबलानुरूपम् ॥ 9 ॥
बलावमर्थस्तयि सन्निकृष्टे यथा गते शाम्यति शान्तशत्रौ ।
तथा समीक्ष्यात्मबलं परं च समारभस्वास्त्रविदां वरिष्ठ ॥ 10 ॥
न वीरसेना गणशोच्यवन्ति न वज्रमादाय विशालसारम् ।
न मारुतस्यास्य गतेः प्रमाणं न चाग्निकल्पः करणेन हन्तुम् ॥ 11 ॥
तमेवमर्थं प्रसमीक्ष्य सम्यक् स्वकर्मसाम्याद्धि समाहितात्मा ।
स्मरंश्च दिव्यं धनुषोऽस्त्रवीर्यं व्रजाक्षतं कर्म समारभस्व ॥ 12 ॥
न खल्वियं मतिश्श्रेष्ठा यत्त्वां सम्प्रेषयाम्यहम् ।
इयं च राजधर्माणां क्षत्रियस्य मतिर्मता ॥ 13 ॥
नानाशस्त्रेषु सङ्ग्रामे वैशारद्यमरिन्दम ।
अवश्यमेव बोद्धव्यं काम्यश्च विजयो रणे ॥ 14 ॥
ततः पितुस्तद्वचनं निशम्य प्रदक्षिणं दक्षसुतप्रभावः ।
चकार भर्तारमदीनसत्त्वो रणाय वीरः प्रतिपन्नबुद्धिः ॥ 15 ॥
ततस्तै स्स्वगणैरिष्टैरिन्द्रजित् प्रतिपूजितः ।
युद्धोद्धतः कृतोत्साहस्सङ्ग्रामं प्रत्यपद्यत ॥ 16 ॥
श्रीमान्पद्मपलाशाक्षो राक्षसाधिपतेस्सुतः ।
निर्जगाम महातेजास्समुद्र इव पर्वसु ॥ 17 ॥
स पक्षिराजोपमतुल्यवेगै ।
र्व्यालैश्चतुर्भिः सिततीक्ष्णदम्ष्ट्रैः ।
रथं समायुक्तमसम्गवेगम् ।
समारुरोहेन्द्रजिदिन्द्रकल्पः ॥ 18 ॥
स रथी धन्विनां श्रेष्ठः शस्त्रज्ञोस्त्रविदां वरः ।
रथेनाभिययौ क्षिप्रं हनुमान्यत्र सोऽभवत् ॥ 19 ॥
स तस्य रथनिर्घोषं ज्यास्वनं कार्मुकस्य च ।
निशम्य हरिवीरोऽसौ सम्प्रहृष्टतरोऽभवत् ॥ 20 ॥
सुमहच्चापमादाय शितशल्यांश्च सायकान् ।
हनुमन्तमभिप्रेत्य जगाम रणपण्डितः ॥ 21 ॥
तस्मिंस्ततः संयति जातहर्षे रणाय निर्गच्छति चापपाणौ ।
दिशश्च सर्वाः कलुषा बभूवु र्मृगाश्च रौद्रा बहुधा विनेदुः ॥ 22 ॥
समागतास्तत्र तु नागयक्षा महर्षयश्चक्रचराश्च सिद्धाः ।
नभस्समावृत्य च पक्षिसङ्घा विनेदुरुच्चैः परमप्रहृष्टाः ॥ 23 ॥
आयान्तं सरथं दृष्ट्वा तूर्णमिन्द्रजितं कपिः ।
विननाद महानादं व्यवर्धत च वेगवान् ॥ 24 ॥
इन्द्रजित्तु रथं दिव्यमास्थितश्चित्रकार्मुकः ।
धनुर्विष्फारयामास तटिदूर्जितन्निस्स्वनम् ॥ 25 ॥
ततस्समेतावतितीक्ष्णवेगौ महाबलौ तौ रणनिर्विशङ्कौ ।
कपिश्च रक्षोधिपतेस्तनूजः सुरासुरेन्द्राविव बद्धवैरौ ॥ 26 ॥
स तस्य वीरस्य महारथस्य धनुष्मतः संयति सम्मतस्य ।
शरप्रवेगं व्यहनत्प्रवृद्ध श्चचार मार्गे पितुरप्रमेयः ॥ 27 ॥
ततश्शरानायततीक्ष्णशल्यान् सुपत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खान् ।
मुमोच वीरः परवीरहन्ता सुसन्नतान् वज्रनिपातवेगान् ॥ 28 ॥
ततस्तु तत्स्यन्दननिस्स्वनं च मृदङ्गभेरीपटहस्वनं च ।
विकृष्यमाणस्य च कार्मुकस्य निशम्य घोषं पुनरुत्पपात ॥ 29 ॥
शराणामन्तरेष्वाशु व्यवर्तत महाकपिः ।
हरिस्तस्याभिलक्ष्यस्य मोघयन्लक्ष्यसङ्ग्रहम् ॥ 30 ॥
शराणामग्रतस्तस्य पुनः समभिवर्तत ।
प्रसार्य हस्तौ हनुमानुत्पपातानिलात्मजः ॥ 31 ॥
तावुभौ वेगसम्पन्नौ रणकर्मविशारदौ ।
सर्वभूतमनोग्राहि चक्रतुर्युद्धमुत्तमम् ॥ 32 ॥
हनुमतो वेद न राक्षसोऽन्तरं न मारुतिस्तस्य महात्मनोऽन्तरम् ।
परस्परं निर्विषहौ बभूवतुः समेत्य तौ देवसमानविक्रमौ ॥ 33 ॥
ततस्तु लक्ष्ये स विहन्यमाने शरेष्वमोघेषु च सम्पतत्सु ।
जगाम चिन्तां महतीं महात्मा समाधिसंयोगसमाहितात्मा ॥ 34 ॥
ततो मतिं राक्षसराजसूनु श्चकार तस्मिन् हरिवीरमुख्ये ।
अवध्यतां तस्य कपेस्समीक्ष्य कथं निगच्छेदिति निग्रहार्थम् ॥ 35 ॥
ततः पैतामहं वीरः सोऽस्त्रमस्त्रविदां वरः ।
सन्दधे सुमहत्तेजाः तं हरिप्रवरं प्रति ॥ 36 ॥
अवध्योऽयमिति ज्ञात्वा तमस्त्रेणास्त्रतत्त्ववित् ।
निजग्राह महाबाहुर्मारुतात्मजमिन्द्रजित् ॥ 37 ॥
तेन बद्धस्ततोऽस्त्रेण राक्षसेन स वानरः ।
अभवन्निर्विचेष्टश्च पपात स महीतले ॥ 38 ॥
ततोऽथ बुद्ध्वा स तदस्त्रबन्धं प्रभोः प्रभावाद्विगतात्मवेगः ।
पितामहानुग्रहमात्मनश्च विचिन्तयामास हरिप्रवीरः ॥ 39 ॥
तत स्स्वायम्बुवैर्मन्त्रैर्ब्रह्मास्त्रमभिमन्त्रितम् ।
हनुमांश्चिन्तयामास वरदानं पितामहात् ॥ 40 ॥
न मेऽस्त्रबन्धस्य च शक्तिरस्ति विमोक्षणे लोकगुरोः प्रभावात् ।
इत्येव मत्वा विहितोऽस्त्रबन्धो मयात्मयोनेरनुवर्तितव्यः ॥ 41 ॥
स वीर्यमस्त्रस्य कपिर्विचार्य पितामहानुग्रहमात्मनश्च ।
विमोक्षशक्तिं परिचिन्तयित्वा पितामहाज्ञामनुवर्तते स्म ॥ 42 ॥
अस्त्रेणापि हि बद्धस्य भयं मम न जायते ।
पितामहमहेन्द्राभ्यां रक्षितस्यानिलेन च ॥ 43 ॥
ग्रहणे चापि रक्षोभिर्महन्मे गुणदर्शनम् ।
राक्षसेन्द्रेण संवादस्तस्माद्गृह्णन्तु मां परे ॥ 44 ॥
स निश्चितार्थः परवीरहन्ता समीक्ष्यकारी विनिवृत्तचेष्टः ।
परैः प्रसह्याभिगतैर्निगृह्य ननाद तैस्त्रैः परिभर्त्स्यमानः ॥ 45 ॥
ततस्तं राक्षसा दृष्ट्वा निर्विचेष्टमरिन्दमम् ।
बबन्धुश्शणवल्कैश्च द्रुमचीरैश्च संहतैः ॥ 46 ॥
स रोचयामास परैश्च बन्धनं प्रसह्य वीरैरभिनिग्रहं च ।
कौतूहलान्मां यदि राक्षसेन्द्रो द्रष्टुं व्यवस्येदिति निश्चितार्थः ॥ 47 ॥
स बद्धस्तेन वल्केन विमुक्तोऽस्त्रेण वीर्यवान् ।
अस्त्रबन्धः स चान्यं हि न बन्धमनुवर्तते ॥ 48 ॥
अथेन्द्रजित्तु द्रुमचीरबद्धं विचार्य वीरः कपिसत्तमं तम् ।
विमुक्तमस्त्रेण जगाम चिन्तां नान्येन बद्धो ह्यनुवर्ततेऽस्त्रम् ॥ 49 ॥
अहो महत्कर्म कृतं निरर्थकम्कं न राक्षसैर्मन्त्रगतिर्विमृष्टा ।
पुनश्च मन्त्रे विहतेऽस्त्रमन्यत्प्रवर्तते संशयिता स्स्मसर्वे ॥ 50 ॥
अस्त्रेण हनुमान्मुक्तो नात्मानमवबुध्यत ।
कृष्यमाणस्तु रक्षोभि स्तौश्च बन्धैर्निपीडितः ॥ 51 ॥
हन्यमानस्ततः क्रूरै राक्षसैः काष्ठमुष्टिभिः ।
समीपं राक्षसेन्द्रस्य प्राकृष्यत स वानरः ॥ 52 ॥
अथेन्द्रजित्तं प्रसमीक्ष्य मुक्तमस्त्रेण बद्धं द्रुमचीरसूत्रैः ।
न्यदर्शयत्तत्र महाबलं तं हरिप्रवीरं सगणाय राज्ञे ॥ 53 ॥
तं मत्तमिव मातङ्गं बद्धं कपिवरोत्तमम् ।
राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन् ॥ 54 ॥
कोऽयं कस्य कुतोवात्र किं कार्यं को व्यपाश्रयः ।
इति राक्षसवीराणां तत्र सञ्जज्ञिरे कथाः ॥ 55 ॥
हन्यतां दह्यतां वापि भक्ष्यतामिति चापरे ।
राक्षसास्तत्र सङ्क्रुद्धाः परस्परमथाब्रुवन् ॥ 56 ॥
अतीत्य मार्गं सहसा महात्मा स तत्र रक्षोधिपपादमूले ।
ददर्श राज्ञः परिचारवृद्धान् गृहं महारत्नविभूषितं च ॥ 57 ॥
स ददर्श महातेजा रावणः कपिसत्तमम् ।
रक्षोभिर्विकृताकारैः कृष्यमाणमितस्ततः ॥ 58 ॥
राक्षसाधिपतिं चापि ददर्श कपिसत्तमः ।
तेजोबलसमायुक्तं तपन्तमिव भास्करम् ॥ 59 ॥
सरोषसम्वर्तितताम्रदृष्टिर्दशाननस्तं कपिमन्ववेक्ष्य ।
अथोपविष्टान् कुलशीलवृद्धान् समादिशत्तं प्रति मन्त्रिमुख्यान् ॥ 60 ॥
यथाक्रमं तैस्स कपिर्विपृष्टः कार्यार्थमर्धस्य च मूलमादौ ।
निवेदयामास हरीश्वरस्य दूतः सकाशादहमागतोऽस्मि ॥ 61 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे अष्टचत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha aṣṭacatvāriṃśassargaḥ |
tatastu rakṣodhipatirmahātmā hanūmatākṣe nihate kumāre |
manassamādhāya sadevakalpaṃ samādideśendrajitaṃ saroṣaḥ || 1 ||
tvamastravicchastravidāṃ variṣṭhassurāsurāṇāmapi śokadātā |
sureṣu sendreṣu ca dṛṣṭakarmā pitāmahārādhanasañcitāstraḥ || 2 ||
tavāstrabalamāsādya sasurāḥ samarudgaṇāḥ |
na śekussamare sthātuṃ sureśvarasamāśritāḥ || 3 ||
na kaścittriṣu lokeṣu saṃyugena gataśramaḥ |
bhujavīryābhiguptaśca tapasā cābhirakṣitaḥ || 4 ||
deśakālavibhāgajñastvameva matisattamaḥ |
na te'styaśakyaṃ samareṣu karmaṇā na te'styakāryaṃ matipūrvamantraṇe |
na so'sti kaścittriṣu saṅgraheṣu vai na veda yaste'strabalaṃ balaṃ ca te || 5 ||
mamānurūpaṃ tapaso balaṃ ca te parākramaścāstrabalaṃ ca saṃyuge |
na tvāṃ samāsādya raṇāvamarde manaśśramaṃ gacchati niścitārtham || 6 ||
nihatāḥ kiṅkarāssarve jambumālī ca rākṣasaḥ |
amātyaputrā vīrāśca pañca senāgrayāyinaḥ || 7 ||
balāni susamṛddhāni sāśvanāgarathāni ca |
sahodaraste dayitaḥ kumāro'kṣaśca sūditaḥ || 8 ||
na hi teṣveva me sāro yastvayyariniṣūdana |
idaṃ hi dṛṣṭvā matimanmahadbalaṃ kapeḥ prabhāvaṃ ca parākramaṃ ca |
tvamātmanaścāpi samīkṣya sāraṃ kuruṣva vegaṃ svabalānurūpam || 9 ||
balāvamarthastayi sannikṛṣṭe yathā gate śāmyati śāntaśatrau |
tathā samīkṣyātmabalaṃ paraṃ ca samārabhasvāstravidāṃ variṣṭha || 10 ||
na vīrasenā gaṇaśocyavanti na vajramādāya viśālasāram |
na mārutasyāsya gateḥ pramāṇaṃ na cāgnikalpaḥ karaṇena hantum || 11 ||
tamevamarthaṃ prasamīkṣya samyak svakarmasāmyāddhi samāhitātmā |
smaraṃśca divyaṃ dhanuṣo'stravīryaṃ vrajākṣataṃ karma samārabhasva || 12 ||
na khalviyaṃ matiśśreṣṭhā yattvāṃ sampreṣayāmyaham |
iyaṃ ca rājadharmāṇāṃ kṣatriyasya matirmatā || 13 ||
nānāśastreṣu saṅgrāme vaiśāradyamarindama |
avaśyameva boddhavyaṃ kāmyaśca vijayo raṇe || 14 ||
tataḥ pitustadvacanaṃ niśamya pradakṣiṇaṃ dakṣasutaprabhāvaḥ |
cakāra bhartāramadīnasattvo raṇāya vīraḥ pratipannabuddhiḥ || 15 ||
tatastai ssvagaṇairiṣṭairindrajit pratipūjitaḥ |
yuddhoddhataḥ kṛtotsāhassaṅgrāmaṃ pratyapadyata || 16 ||
śrīmānpadmapalāśākṣo rākṣasādhipatessutaḥ |
nirjagāma mahātejāssamudra iva parvasu || 17 ||
sa pakṣirājopamatulyavegai |
rvyālaiścaturbhiḥ sitatīkṣṇadamṣṭraiḥ |
rathaṃ samāyuktamasamgavegam |
samārurohendrajidindrakalpaḥ || 18 ||
sa rathī dhanvināṃ śreṣṭhaḥ śastrajñostravidāṃ varaḥ |
rathenābhiyayau kṣipraṃ hanumānyatra so'bhavat || 19 ||
sa tasya rathanirghoṣaṃ jyāsvanaṃ kārmukasya ca |
niśamya harivīro'sau samprahṛṣṭataro'bhavat || 20 ||
sumahaccāpamādāya śitaśalyāṃśca sāyakān |
hanumantamabhipretya jagāma raṇapaṇḍitaḥ || 21 ||
tasmiṃstataḥ saṃyati jātaharṣe raṇāya nirgacchati cāpapāṇau |
diśaśca sarvāḥ kaluṣā babhūvu rmṛgāśca raudrā bahudhā vineduḥ || 22 ||
samāgatāstatra tu nāgayakṣā maharṣayaścakracarāśca siddhāḥ |
nabhassamāvṛtya ca pakṣisaṅghā vineduruccaiḥ paramaprahṛṣṭāḥ || 23 ||
āyāntaṃ sarathaṃ dṛṣṭvā tūrṇamindrajitaṃ kapiḥ |
vinanāda mahānādaṃ vyavardhata ca vegavān || 24 ||
indrajittu rathaṃ divyamāsthitaścitrakārmukaḥ |
dhanurviṣphārayāmāsa taṭidūrjitannissvanam || 25 ||
tatassametāvatitīkṣṇavegau mahābalau tau raṇanirviśaṅkau |
kapiśca rakṣodhipatestanūjaḥ surāsurendrāviva baddhavairau || 26 ||
sa tasya vīrasya mahārathasya dhanuṣmataḥ saṃyati sammatasya |
śarapravegaṃ vyahanatpravṛddha ścacāra mārge pituraprameyaḥ || 27 ||
tataśśarānāyatatīkṣṇaśalyān supatriṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhān |
mumoca vīraḥ paravīrahantā susannatān vajranipātavegān || 28 ||
tatastu tatsyandananissvanaṃ ca mṛdaṅgabherīpaṭahasvanaṃ ca |
vikṛṣyamāṇasya ca kārmukasya niśamya ghoṣaṃ punarutpapāta || 29 ||
śarāṇāmantareṣvāśu vyavartata mahākapiḥ |
haristasyābhilakṣyasya moghayanlakṣyasaṅgraham || 30 ||
śarāṇāmagratastasya punaḥ samabhivartata |
prasārya hastau hanumānutpapātānilātmajaḥ || 31 ||
tāvubhau vegasampannau raṇakarmaviśāradau |
sarvabhūtamanogrāhi cakraturyuddhamuttamam || 32 ||
hanumato veda na rākṣaso'ntaraṃ na mārutistasya mahātmano'ntaram |
parasparaṃ nirviṣahau babhūvatuḥ sametya tau devasamānavikramau || 33 ||
tatastu lakṣye sa vihanyamāne śareṣvamogheṣu ca sampatatsu |
jagāma cintāṃ mahatīṃ mahātmā samādhisaṃyogasamāhitātmā || 34 ||
tato matiṃ rākṣasarājasūnu ścakāra tasmin harivīramukhye |
avadhyatāṃ tasya kapessamīkṣya kathaṃ nigacchediti nigrahārtham || 35 ||
tataḥ paitāmahaṃ vīraḥ so'stramastravidāṃ varaḥ |
sandadhe sumahattejāḥ taṃ haripravaraṃ prati || 36 ||
avadhyo'yamiti jñātvā tamastreṇāstratattvavit |
nijagrāha mahābāhurmārutātmajamindrajit || 37 ||
tena baddhastato'streṇa rākṣasena sa vānaraḥ |
abhavannirviceṣṭaśca papāta sa mahītale || 38 ||
tato'tha buddhvā sa tadastrabandhaṃ prabhoḥ prabhāvādvigatātmavegaḥ |
pitāmahānugrahamātmanaśca vicintayāmāsa haripravīraḥ || 39 ||
tata ssvāyambuvairmantrairbrahmāstramabhimantritam |
hanumāṃścintayāmāsa varadānaṃ pitāmahāt || 40 ||
na me'strabandhasya ca śaktirasti vimokṣaṇe lokaguroḥ prabhāvāt |
ityeva matvā vihito'strabandho mayātmayoneranuvartitavyaḥ || 41 ||
sa vīryamastrasya kapirvicārya pitāmahānugrahamātmanaśca |
vimokṣaśaktiṃ paricintayitvā pitāmahājñāmanuvartate sma || 42 ||
astreṇāpi hi baddhasya bhayaṃ mama na jāyate |
pitāmahamahendrābhyāṃ rakṣitasyānilena ca || 43 ||
grahaṇe cāpi rakṣobhirmahanme guṇadarśanam |
rākṣasendreṇa saṃvādastasmādgṛhṇantu māṃ pare || 44 ||
sa niścitārthaḥ paravīrahantā samīkṣyakārī vinivṛttaceṣṭaḥ |
paraiḥ prasahyābhigatairnigṛhya nanāda taistraiḥ paribhartsyamānaḥ || 45 ||
tatastaṃ rākṣasā dṛṣṭvā nirviceṣṭamarindamam |
babandhuśśaṇavalkaiśca drumacīraiśca saṃhataiḥ || 46 ||
sa rocayāmāsa paraiśca bandhanaṃ prasahya vīrairabhinigrahaṃ ca |
kautūhalānmāṃ yadi rākṣasendro draṣṭuṃ vyavasyediti niścitārthaḥ || 47 ||
sa baddhastena valkena vimukto'streṇa vīryavān |
astrabandhaḥ sa cānyaṃ hi na bandhamanuvartate || 48 ||
athendrajittu drumacīrabaddhaṃ vicārya vīraḥ kapisattamaṃ tam |
vimuktamastreṇa jagāma cintāṃ nānyena baddho hyanuvartate'stram || 49 ||
aho mahatkarma kṛtaṃ nirarthakamkaṃ na rākṣasairmantragatirvimṛṣṭā |
punaśca mantre vihate'stramanyatpravartate saṃśayitā ssmasarve || 50 ||
astreṇa hanumānmukto nātmānamavabudhyata |
kṛṣyamāṇastu rakṣobhi stauśca bandhairnipīḍitaḥ || 51 ||
hanyamānastataḥ krūrai rākṣasaiḥ kāṣṭhamuṣṭibhiḥ |
samīpaṃ rākṣasendrasya prākṛṣyata sa vānaraḥ || 52 ||
athendrajittaṃ prasamīkṣya muktamastreṇa baddhaṃ drumacīrasūtraiḥ |
nyadarśayattatra mahābalaṃ taṃ haripravīraṃ sagaṇāya rājñe || 53 ||
taṃ mattamiva mātaṅgaṃ baddhaṃ kapivarottamam |
rākṣasā rākṣasendrāya rāvaṇāya nyavedayan || 54 ||
ko'yaṃ kasya kutovātra kiṃ kāryaṃ ko vyapāśrayaḥ |
iti rākṣasavīrāṇāṃ tatra sañjajñire kathāḥ || 55 ||
hanyatāṃ dahyatāṃ vāpi bhakṣyatāmiti cāpare |
rākṣasāstatra saṅkruddhāḥ parasparamathābruvan || 56 ||
atītya mārgaṃ sahasā mahātmā sa tatra rakṣodhipapādamūle |
dadarśa rājñaḥ paricāravṛddhān gṛhaṃ mahāratnavibhūṣitaṃ ca || 57 ||
sa dadarśa mahātejā rāvaṇaḥ kapisattamam |
rakṣobhirvikṛtākāraiḥ kṛṣyamāṇamitastataḥ || 58 ||
rākṣasādhipatiṃ cāpi dadarśa kapisattamaḥ |
tejobalasamāyuktaṃ tapantamiva bhāskaram || 59 ||
saroṣasamvartitatāmradṛṣṭirdaśānanastaṃ kapimanvavekṣya |
athopaviṣṭān kulaśīlavṛddhān samādiśattaṃ prati mantrimukhyān || 60 ||
yathākramaṃ taissa kapirvipṛṣṭaḥ kāryārthamardhasya ca mūlamādau |
nivedayāmāsa harīśvarasya dūtaḥ sakāśādahamāgato'smi || 61 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe aṣṭacatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.