Valmiki Ramayana Sundara Kanda Sarga 48 — Telugu Script

Meaning —

శ్రీమద్వాల్మీకీయ రామాయణే సున్దరకాణ్డమ్ ।

అథ అష్టచత్వారింశస్సర్గః ।

తతస్తు రక్షోధిపతిర్మహాత్మా హనూమతాక్షే నిహతే కుమారే ।
మనస్సమాధాయ సదేవకల్పం సమాదిదేశేన్ద్రజితం సరోషః ॥ 1 ॥

tatastu rakṣodhipatirmahātmā hanūmatākṣe nihate kumāre |
manassamādhāya sadevakalpaṃ samādideśendrajitaṃ saroṣaḥ || 1 ||

Shloka 2

త్వమస్త్రవిచ్ఛస్త్రవిదాం వరిష్ఠస్సురాసురాణామపి శోకదాతా ।
సురేషు సేన్ద్రేషు చ దృష్టకర్మా పితామహారాధనసఞ్చితాస్త్రః ॥ 2 ॥

tvamastravicchastravidāṃ variṣṭhassurāsurāṇāmapi śokadātā |
sureṣu sendreṣu ca dṛṣṭakarmā pitāmahārādhanasañcitāstraḥ || 2 ||

Shloka 3

తవాస్త్రబలమాసాద్య ససురాః సమరుద్గణాః ।
న శేకుస్సమరే స్థాతుం సురేశ్వరసమాశ్రితాః ॥ 3 ॥

tavāstrabalamāsādya sasurāḥ samarudgaṇāḥ |
na śekussamare sthātuṃ sureśvarasamāśritāḥ || 3 ||

Shloka 4

న కశ్చిత్త్రిషు లోకేషు సంయుగేన గతశ్రమః ।
భుజవీర్యాభిగుప్తశ్చ తపసా చాభిరక్షితః ॥ 4 ॥

na kaścittriṣu lokeṣu saṃyugena gataśramaḥ |
bhujavīryābhiguptaśca tapasā cābhirakṣitaḥ || 4 ||

Shloka 5

దేశకాలవిభాగజ్ఞస్త్వమేవ మతిసత్తమః ।
న తేఽస్త్యశక్యం సమరేషు కర్మణా న తేఽస్త్యకార్యం మతిపూర్వమన్త్రణే ।
న సోఽస్తి కశ్చిత్త్రిషు సఙ్గ్రహేషు వై న వేద యస్తేఽస్త్రబలం బలం చ తే ॥ 5 ॥

deśakālavibhāgajñastvameva matisattamaḥ |
na te'styaśakyaṃ samareṣu karmaṇā na te'styakāryaṃ matipūrvamantraṇe |
na so'sti kaścittriṣu saṅgraheṣu vai na veda yaste'strabalaṃ balaṃ ca te || 5 ||

Shloka 6

మమానురూపం తపసో బలం చ తే పరాక్రమశ్చాస్త్రబలం చ సంయుగే ।
న త్వాం సమాసాద్య రణావమర్దే మనశ్శ్రమం గచ్ఛతి నిశ్చితార్థమ్ ॥ 6 ॥

mamānurūpaṃ tapaso balaṃ ca te parākramaścāstrabalaṃ ca saṃyuge |
na tvāṃ samāsādya raṇāvamarde manaśśramaṃ gacchati niścitārtham || 6 ||

Shloka 7

నిహతాః కిఙ్కరాస్సర్వే జమ్బుమాలీ చ రాక్షసః ।
అమాత్యపుత్రా వీరాశ్చ పఞ్చ సేనాగ్రయాయినః ॥ 7 ॥

nihatāḥ kiṅkarāssarve jambumālī ca rākṣasaḥ |
amātyaputrā vīrāśca pañca senāgrayāyinaḥ || 7 ||

Shloka 8

బలాని సుసమృద్ధాని సాశ్వనాగరథాని చ ।
సహోదరస్తే దయితః కుమారోఽక్షశ్చ సూదితః ॥ 8 ॥

balāni susamṛddhāni sāśvanāgarathāni ca |
sahodaraste dayitaḥ kumāro'kṣaśca sūditaḥ || 8 ||

Shloka 9

న హి తేష్వేవ మే సారో యస్త్వయ్యరినిషూదన ।
ఇదం హి దృష్ట్వా మతిమన్మహద్బలం కపేః ప్రభావం చ పరాక్రమం చ ।
త్వమాత్మనశ్చాపి సమీక్ష్య సారం కురుష్వ వేగం స్వబలానురూపమ్ ॥ 9 ॥

na hi teṣveva me sāro yastvayyariniṣūdana |
idaṃ hi dṛṣṭvā matimanmahadbalaṃ kapeḥ prabhāvaṃ ca parākramaṃ ca |
tvamātmanaścāpi samīkṣya sāraṃ kuruṣva vegaṃ svabalānurūpam || 9 ||

Shloka 10

బలావమర్థస్తయి సన్నికృష్టే యథా గతే శామ్యతి శాన్తశత్రౌ ।
తథా సమీక్ష్యాత్మబలం పరం చ సమారభస్వాస్త్రవిదాం వరిష్ఠ ॥ 10 ॥

balāvamarthastayi sannikṛṣṭe yathā gate śāmyati śāntaśatrau |
tathā samīkṣyātmabalaṃ paraṃ ca samārabhasvāstravidāṃ variṣṭha || 10 ||

Shloka 11

న వీరసేనా గణశోచ్యవన్తి న వజ్రమాదాయ విశాలసారమ్ ।
న మారుతస్యాస్య గతేః ప్రమాణం న చాగ్నికల్పః కరణేన హన్తుమ్ ॥ 11 ॥

na vīrasenā gaṇaśocyavanti na vajramādāya viśālasāram |
na mārutasyāsya gateḥ pramāṇaṃ na cāgnikalpaḥ karaṇena hantum || 11 ||

Shloka 12

తమేవమర్థం ప్రసమీక్ష్య సమ్యక్ స్వకర్మసామ్యాద్ధి సమాహితాత్మా ।
స్మరంశ్చ దివ్యం ధనుషోఽస్త్రవీర్యం వ్రజాక్షతం కర్మ సమారభస్వ ॥ 12 ॥

tamevamarthaṃ prasamīkṣya samyak svakarmasāmyāddhi samāhitātmā |
smaraṃśca divyaṃ dhanuṣo'stravīryaṃ vrajākṣataṃ karma samārabhasva || 12 ||

Shloka 13

న ఖల్వియం మతిశ్శ్రేష్ఠా యత్త్వాం సమ్ప్రేషయామ్యహమ్ ।
ఇయం చ రాజధర్మాణాం క్షత్రియస్య మతిర్మతా ॥ 13 ॥

na khalviyaṃ matiśśreṣṭhā yattvāṃ sampreṣayāmyaham |
iyaṃ ca rājadharmāṇāṃ kṣatriyasya matirmatā || 13 ||

Shloka 14

నానాశస్త్రేషు సఙ్గ్రామే వైశారద్యమరిన్దమ ।
అవశ్యమేవ బోద్ధవ్యం కామ్యశ్చ విజయో రణే ॥ 14 ॥

nānāśastreṣu saṅgrāme vaiśāradyamarindama |
avaśyameva boddhavyaṃ kāmyaśca vijayo raṇe || 14 ||

Shloka 15

తతః పితుస్తద్వచనం నిశమ్య ప్రదక్షిణం దక్షసుతప్రభావః ।
చకార భర్తారమదీనసత్త్వో రణాయ వీరః ప్రతిపన్నబుద్ధిః ॥ 15 ॥

tataḥ pitustadvacanaṃ niśamya pradakṣiṇaṃ dakṣasutaprabhāvaḥ |
cakāra bhartāramadīnasattvo raṇāya vīraḥ pratipannabuddhiḥ || 15 ||

Shloka 16

తతస్తై స్స్వగణైరిష్టైరిన్ద్రజిత్ ప్రతిపూజితః ।
యుద్ధోద్ధతః కృతోత్సాహస్సఙ్గ్రామం ప్రత్యపద్యత ॥ 16 ॥

tatastai ssvagaṇairiṣṭairindrajit pratipūjitaḥ |
yuddhoddhataḥ kṛtotsāhassaṅgrāmaṃ pratyapadyata || 16 ||

Shloka 17

శ్రీమాన్పద్మపలాశాక్షో రాక్షసాధిపతేస్సుతః ।
నిర్జగామ మహాతేజాస్సముద్ర ఇవ పర్వసు ॥ 17 ॥

śrīmānpadmapalāśākṣo rākṣasādhipatessutaḥ |
nirjagāma mahātejāssamudra iva parvasu || 17 ||

Shloka 18

స పక్షిరాజోపమతుల్యవేగై ।
ర్వ్యాలైశ్చతుర్భిః సితతీక్ష్ణదమ్ష్ట్రైః ।
రథం సమాయుక్తమసమ్గవేగమ్ ।
సమారురోహేన్ద్రజిదిన్ద్రకల్పః ॥ 18 ॥

sa pakṣirājopamatulyavegai |
rvyālaiścaturbhiḥ sitatīkṣṇadamṣṭraiḥ |
rathaṃ samāyuktamasamgavegam |
samārurohendrajidindrakalpaḥ || 18 ||

Shloka 19

స రథీ ధన్వినాం శ్రేష్ఠః శస్త్రజ్ఞోస్త్రవిదాం వరః ।
రథేనాభియయౌ క్షిప్రం హనుమాన్యత్ర సోఽభవత్ ॥ 19 ॥

sa rathī dhanvināṃ śreṣṭhaḥ śastrajñostravidāṃ varaḥ |
rathenābhiyayau kṣipraṃ hanumānyatra so'bhavat || 19 ||

Shloka 20

స తస్య రథనిర్ఘోషం జ్యాస్వనం కార్ముకస్య చ ।
నిశమ్య హరివీరోఽసౌ సమ్ప్రహృష్టతరోఽభవత్ ॥ 20 ॥

sa tasya rathanirghoṣaṃ jyāsvanaṃ kārmukasya ca |
niśamya harivīro'sau samprahṛṣṭataro'bhavat || 20 ||

Shloka 21

సుమహచ్చాపమాదాయ శితశల్యాంశ్చ సాయకాన్ ।
హనుమన్తమభిప్రేత్య జగామ రణపణ్డితః ॥ 21 ॥

sumahaccāpamādāya śitaśalyāṃśca sāyakān |
hanumantamabhipretya jagāma raṇapaṇḍitaḥ || 21 ||

Shloka 22

తస్మింస్తతః సంయతి జాతహర్షే రణాయ నిర్గచ్ఛతి చాపపాణౌ ।
దిశశ్చ సర్వాః కలుషా బభూవు ర్మృగాశ్చ రౌద్రా బహుధా వినేదుః ॥ 22 ॥

tasmiṃstataḥ saṃyati jātaharṣe raṇāya nirgacchati cāpapāṇau |
diśaśca sarvāḥ kaluṣā babhūvu rmṛgāśca raudrā bahudhā vineduḥ || 22 ||

Shloka 23

సమాగతాస్తత్ర తు నాగయక్షా మహర్షయశ్చక్రచరాశ్చ సిద్ధాః ।
నభస్సమావృత్య చ పక్షిసఙ్ఘా వినేదురుచ్చైః పరమప్రహృష్టాః ॥ 23 ॥

samāgatāstatra tu nāgayakṣā maharṣayaścakracarāśca siddhāḥ |
nabhassamāvṛtya ca pakṣisaṅghā vineduruccaiḥ paramaprahṛṣṭāḥ || 23 ||

Shloka 24

ఆయాన్తం సరథం దృష్ట్వా తూర్ణమిన్ద్రజితం కపిః ।
విననాద మహానాదం వ్యవర్ధత చ వేగవాన్ ॥ 24 ॥

āyāntaṃ sarathaṃ dṛṣṭvā tūrṇamindrajitaṃ kapiḥ |
vinanāda mahānādaṃ vyavardhata ca vegavān || 24 ||

Shloka 25

ఇన్ద్రజిత్తు రథం దివ్యమాస్థితశ్చిత్రకార్ముకః ।
ధనుర్విష్ఫారయామాస తటిదూర్జితన్నిస్స్వనమ్ ॥ 25 ॥

indrajittu rathaṃ divyamāsthitaścitrakārmukaḥ |
dhanurviṣphārayāmāsa taṭidūrjitannissvanam || 25 ||

Shloka 26

తతస్సమేతావతితీక్ష్ణవేగౌ మహాబలౌ తౌ రణనిర్విశఙ్కౌ ।
కపిశ్చ రక్షోధిపతేస్తనూజః సురాసురేన్ద్రావివ బద్ధవైరౌ ॥ 26 ॥

tatassametāvatitīkṣṇavegau mahābalau tau raṇanirviśaṅkau |
kapiśca rakṣodhipatestanūjaḥ surāsurendrāviva baddhavairau || 26 ||

Shloka 27

స తస్య వీరస్య మహారథస్య ధనుష్మతః సంయతి సమ్మతస్య ।
శరప్రవేగం వ్యహనత్ప్రవృద్ధ శ్చచార మార్గే పితురప్రమేయః ॥ 27 ॥

sa tasya vīrasya mahārathasya dhanuṣmataḥ saṃyati sammatasya |
śarapravegaṃ vyahanatpravṛddha ścacāra mārge pituraprameyaḥ || 27 ||

Shloka 28

తతశ్శరానాయతతీక్ష్ణశల్యాన్ సుపత్రిణః కాఞ్చనచిత్రపుఙ్ఖాన్ ।
ముమోచ వీరః పరవీరహన్తా సుసన్నతాన్ వజ్రనిపాతవేగాన్ ॥ 28 ॥

tataśśarānāyatatīkṣṇaśalyān supatriṇaḥ kāñcanacitrapuṅkhān |
mumoca vīraḥ paravīrahantā susannatān vajranipātavegān || 28 ||

Shloka 29

తతస్తు తత్స్యన్దననిస్స్వనం చ మృదఙ్గభేరీపటహస్వనం చ ।
వికృష్యమాణస్య చ కార్ముకస్య నిశమ్య ఘోషం పునరుత్పపాత ॥ 29 ॥

tatastu tatsyandananissvanaṃ ca mṛdaṅgabherīpaṭahasvanaṃ ca |
vikṛṣyamāṇasya ca kārmukasya niśamya ghoṣaṃ punarutpapāta || 29 ||

Shloka 30

శరాణామన్తరేష్వాశు వ్యవర్తత మహాకపిః ।
హరిస్తస్యాభిలక్ష్యస్య మోఘయన్లక్ష్యసఙ్గ్రహమ్ ॥ 30 ॥

śarāṇāmantareṣvāśu vyavartata mahākapiḥ |
haristasyābhilakṣyasya moghayanlakṣyasaṅgraham || 30 ||

Shloka 31

శరాణామగ్రతస్తస్య పునః సమభివర్తత ।
ప్రసార్య హస్తౌ హనుమానుత్పపాతానిలాత్మజః ॥ 31 ॥

śarāṇāmagratastasya punaḥ samabhivartata |
prasārya hastau hanumānutpapātānilātmajaḥ || 31 ||

Shloka 32

తావుభౌ వేగసమ్పన్నౌ రణకర్మవిశారదౌ ।
సర్వభూతమనోగ్రాహి చక్రతుర్యుద్ధముత్తమమ్ ॥ 32 ॥

tāvubhau vegasampannau raṇakarmaviśāradau |
sarvabhūtamanogrāhi cakraturyuddhamuttamam || 32 ||

Shloka 33

హనుమతో వేద న రాక్షసోఽన్తరం న మారుతిస్తస్య మహాత్మనోఽన్తరమ్ ।
పరస్పరం నిర్విషహౌ బభూవతుః సమేత్య తౌ దేవసమానవిక్రమౌ ॥ 33 ॥

hanumato veda na rākṣaso'ntaraṃ na mārutistasya mahātmano'ntaram |
parasparaṃ nirviṣahau babhūvatuḥ sametya tau devasamānavikramau || 33 ||

Shloka 34

తతస్తు లక్ష్యే స విహన్యమానే శరేష్వమోఘేషు చ సమ్పతత్సు ।
జగామ చిన్తాం మహతీం మహాత్మా సమాధిసంయోగసమాహితాత్మా ॥ 34 ॥

tatastu lakṣye sa vihanyamāne śareṣvamogheṣu ca sampatatsu |
jagāma cintāṃ mahatīṃ mahātmā samādhisaṃyogasamāhitātmā || 34 ||

Shloka 35

తతో మతిం రాక్షసరాజసూను శ్చకార తస్మిన్ హరివీరముఖ్యే ।
అవధ్యతాం తస్య కపేస్సమీక్ష్య కథం నిగచ్ఛేదితి నిగ్రహార్థమ్ ॥ 35 ॥

tato matiṃ rākṣasarājasūnu ścakāra tasmin harivīramukhye |
avadhyatāṃ tasya kapessamīkṣya kathaṃ nigacchediti nigrahārtham || 35 ||

Shloka 36

తతః పైతామహం వీరః సోఽస్త్రమస్త్రవిదాం వరః ।
సన్దధే సుమహత్తేజాః తం హరిప్రవరం ప్రతి ॥ 36 ॥

tataḥ paitāmahaṃ vīraḥ so'stramastravidāṃ varaḥ |
sandadhe sumahattejāḥ taṃ haripravaraṃ prati || 36 ||

Shloka 37

అవధ్యోఽయమితి జ్ఞాత్వా తమస్త్రేణాస్త్రతత్త్వవిత్ ।
నిజగ్రాహ మహాబాహుర్మారుతాత్మజమిన్ద్రజిత్ ॥ 37 ॥

avadhyo'yamiti jñātvā tamastreṇāstratattvavit |
nijagrāha mahābāhurmārutātmajamindrajit || 37 ||

Shloka 38

తేన బద్ధస్తతోఽస్త్రేణ రాక్షసేన స వానరః ।
అభవన్నిర్విచేష్టశ్చ పపాత స మహీతలే ॥ 38 ॥

tena baddhastato'streṇa rākṣasena sa vānaraḥ |
abhavannirviceṣṭaśca papāta sa mahītale || 38 ||

Shloka 39

తతోఽథ బుద్ధ్వా స తదస్త్రబన్ధం ప్రభోః ప్రభావాద్విగతాత్మవేగః ।
పితామహానుగ్రహమాత్మనశ్చ విచిన్తయామాస హరిప్రవీరః ॥ 39 ॥

tato'tha buddhvā sa tadastrabandhaṃ prabhoḥ prabhāvādvigatātmavegaḥ |
pitāmahānugrahamātmanaśca vicintayāmāsa haripravīraḥ || 39 ||

Shloka 40

తత స్స్వాయమ్బువైర్మన్త్రైర్బ్రహ్మాస్త్రమభిమన్త్రితమ్ ।
హనుమాంశ్చిన్తయామాస వరదానం పితామహాత్ ॥ 40 ॥

tata ssvāyambuvairmantrairbrahmāstramabhimantritam |
hanumāṃścintayāmāsa varadānaṃ pitāmahāt || 40 ||

Shloka 41

న మేఽస్త్రబన్ధస్య చ శక్తిరస్తి విమోక్షణే లోకగురోః ప్రభావాత్ ।
ఇత్యేవ మత్వా విహితోఽస్త్రబన్ధో మయాత్మయోనేరనువర్తితవ్యః ॥ 41 ॥

na me'strabandhasya ca śaktirasti vimokṣaṇe lokaguroḥ prabhāvāt |
ityeva matvā vihito'strabandho mayātmayoneranuvartitavyaḥ || 41 ||

Shloka 42

స వీర్యమస్త్రస్య కపిర్విచార్య పితామహానుగ్రహమాత్మనశ్చ ।
విమోక్షశక్తిం పరిచిన్తయిత్వా పితామహాజ్ఞామనువర్తతే స్మ ॥ 42 ॥

sa vīryamastrasya kapirvicārya pitāmahānugrahamātmanaśca |
vimokṣaśaktiṃ paricintayitvā pitāmahājñāmanuvartate sma || 42 ||

Shloka 43

అస్త్రేణాపి హి బద్ధస్య భయం మమ న జాయతే ।
పితామహమహేన్ద్రాభ్యాం రక్షితస్యానిలేన చ ॥ 43 ॥

astreṇāpi hi baddhasya bhayaṃ mama na jāyate |
pitāmahamahendrābhyāṃ rakṣitasyānilena ca || 43 ||

Shloka 44

గ్రహణే చాపి రక్షోభిర్మహన్మే గుణదర్శనమ్ ।
రాక్షసేన్ద్రేణ సంవాదస్తస్మాద్గృహ్ణన్తు మాం పరే ॥ 44 ॥

grahaṇe cāpi rakṣobhirmahanme guṇadarśanam |
rākṣasendreṇa saṃvādastasmādgṛhṇantu māṃ pare || 44 ||

Shloka 45

స నిశ్చితార్థః పరవీరహన్తా సమీక్ష్యకారీ వినివృత్తచేష్టః ।
పరైః ప్రసహ్యాభిగతైర్నిగృహ్య ననాద తైస్త్రైః పరిభర్త్స్యమానః ॥ 45 ॥

sa niścitārthaḥ paravīrahantā samīkṣyakārī vinivṛttaceṣṭaḥ |
paraiḥ prasahyābhigatairnigṛhya nanāda taistraiḥ paribhartsyamānaḥ || 45 ||

Shloka 46

తతస్తం రాక్షసా దృష్ట్వా నిర్విచేష్టమరిన్దమమ్ ।
బబన్ధుశ్శణవల్కైశ్చ ద్రుమచీరైశ్చ సంహతైః ॥ 46 ॥

tatastaṃ rākṣasā dṛṣṭvā nirviceṣṭamarindamam |
babandhuśśaṇavalkaiśca drumacīraiśca saṃhataiḥ || 46 ||

Shloka 47

స రోచయామాస పరైశ్చ బన్ధనం ప్రసహ్య వీరైరభినిగ్రహం చ ।
కౌతూహలాన్మాం యది రాక్షసేన్ద్రో ద్రష్టుం వ్యవస్యేదితి నిశ్చితార్థః ॥ 47 ॥

sa rocayāmāsa paraiśca bandhanaṃ prasahya vīrairabhinigrahaṃ ca |
kautūhalānmāṃ yadi rākṣasendro draṣṭuṃ vyavasyediti niścitārthaḥ || 47 ||

Shloka 48

స బద్ధస్తేన వల్కేన విముక్తోఽస్త్రేణ వీర్యవాన్ ।
అస్త్రబన్ధః స చాన్యం హి న బన్ధమనువర్తతే ॥ 48 ॥

sa baddhastena valkena vimukto'streṇa vīryavān |
astrabandhaḥ sa cānyaṃ hi na bandhamanuvartate || 48 ||

Shloka 49

అథేన్ద్రజిత్తు ద్రుమచీరబద్ధం విచార్య వీరః కపిసత్తమం తమ్ ।
విముక్తమస్త్రేణ జగామ చిన్తాం నాన్యేన బద్ధో హ్యనువర్తతేఽస్త్రమ్ ॥ 49 ॥

athendrajittu drumacīrabaddhaṃ vicārya vīraḥ kapisattamaṃ tam |
vimuktamastreṇa jagāma cintāṃ nānyena baddho hyanuvartate'stram || 49 ||

Shloka 50

అహో మహత్కర్మ కృతం నిరర్థకమ్కం న రాక్షసైర్మన్త్రగతిర్విమృష్టా ।
పునశ్చ మన్త్రే విహతేఽస్త్రమన్యత్ప్రవర్తతే సంశయితా స్స్మసర్వే ॥ 50 ॥

aho mahatkarma kṛtaṃ nirarthakamkaṃ na rākṣasairmantragatirvimṛṣṭā |
punaśca mantre vihate'stramanyatpravartate saṃśayitā ssmasarve || 50 ||

Shloka 51

అస్త్రేణ హనుమాన్ముక్తో నాత్మానమవబుధ్యత ।
కృష్యమాణస్తు రక్షోభి స్తౌశ్చ బన్ధైర్నిపీడితః ॥ 51 ॥

astreṇa hanumānmukto nātmānamavabudhyata |
kṛṣyamāṇastu rakṣobhi stauśca bandhairnipīḍitaḥ || 51 ||

Shloka 52

హన్యమానస్తతః క్రూరై రాక్షసైః కాష్ఠముష్టిభిః ।
సమీపం రాక్షసేన్ద్రస్య ప్రాకృష్యత స వానరః ॥ 52 ॥

hanyamānastataḥ krūrai rākṣasaiḥ kāṣṭhamuṣṭibhiḥ |
samīpaṃ rākṣasendrasya prākṛṣyata sa vānaraḥ || 52 ||

Shloka 53

అథేన్ద్రజిత్తం ప్రసమీక్ష్య ముక్తమస్త్రేణ బద్ధం ద్రుమచీరసూత్రైః ।
న్యదర్శయత్తత్ర మహాబలం తం హరిప్రవీరం సగణాయ రాజ్ఞే ॥ 53 ॥

athendrajittaṃ prasamīkṣya muktamastreṇa baddhaṃ drumacīrasūtraiḥ |
nyadarśayattatra mahābalaṃ taṃ haripravīraṃ sagaṇāya rājñe || 53 ||

Shloka 54

తం మత్తమివ మాతఙ్గం బద్ధం కపివరోత్తమమ్ ।
రాక్షసా రాక్షసేన్ద్రాయ రావణాయ న్యవేదయన్ ॥ 54 ॥

taṃ mattamiva mātaṅgaṃ baddhaṃ kapivarottamam |
rākṣasā rākṣasendrāya rāvaṇāya nyavedayan || 54 ||

కోఽయం కస్య కుతోవాత్ర కిం కార్యం కో వ్యపాశ్రయః ।

ko'yaṃ kasya kutovātra kiṃ kāryaṃ ko vyapāśrayaḥ |

ఇతి రాక్షసవీరాణాం తత్ర సఞ్జజ్ఞిరే కథాః ॥ 55 ॥

Shloka 56

హన్యతాం దహ్యతాం వాపి భక్ష్యతామితి చాపరే ।
రాక్షసాస్తత్ర సఙ్క్రుద్ధాః పరస్పరమథాబ్రువన్ ॥ 56 ॥

hanyatāṃ dahyatāṃ vāpi bhakṣyatāmiti cāpare |
rākṣasāstatra saṅkruddhāḥ parasparamathābruvan || 56 ||

Shloka 57

అతీత్య మార్గం సహసా మహాత్మా స తత్ర రక్షోధిపపాదమూలే ।
దదర్శ రాజ్ఞః పరిచారవృద్ధాన్ గృహం మహారత్నవిభూషితం చ ॥ 57 ॥

atītya mārgaṃ sahasā mahātmā sa tatra rakṣodhipapādamūle |
dadarśa rājñaḥ paricāravṛddhān gṛhaṃ mahāratnavibhūṣitaṃ ca || 57 ||

Shloka 58

స దదర్శ మహాతేజా రావణః కపిసత్తమమ్ ।
రక్షోభిర్వికృతాకారైః కృష్యమాణమితస్తతః ॥ 58 ॥

sa dadarśa mahātejā rāvaṇaḥ kapisattamam |
rakṣobhirvikṛtākāraiḥ kṛṣyamāṇamitastataḥ || 58 ||

Shloka 59

రాక్షసాధిపతిం చాపి దదర్శ కపిసత్తమః ।
తేజోబలసమాయుక్తం తపన్తమివ భాస్కరమ్ ॥ 59 ॥

rākṣasādhipatiṃ cāpi dadarśa kapisattamaḥ |
tejobalasamāyuktaṃ tapantamiva bhāskaram || 59 ||

Shloka 60

సరోషసమ్వర్తితతామ్రదృష్టిర్దశాననస్తం కపిమన్వవేక్ష్య ।
అథోపవిష్టాన్ కులశీలవృద్ధాన్ సమాదిశత్తం ప్రతి మన్త్రిముఖ్యాన్ ॥ 60 ॥

saroṣasamvartitatāmradṛṣṭirdaśānanastaṃ kapimanvavekṣya |
athopaviṣṭān kulaśīlavṛddhān samādiśattaṃ prati mantrimukhyān || 60 ||

Shloka 61

యథాక్రమం తైస్స కపిర్విపృష్టః కార్యార్థమర్ధస్య చ మూలమాదౌ ।
నివేదయామాస హరీశ్వరస్య దూతః సకాశాదహమాగతోఽస్మి ॥ 61 ॥

yathākramaṃ taissa kapirvipṛṣṭaḥ kāryārthamardhasya ca mūlamādau |
nivedayāmāsa harīśvarasya dūtaḥ sakāśādahamāgato'smi || 61 ||

ఇత్యార్షే శ్రీమద్రామాయణే వాల్మీకీయ ఆదికావ్యే సున్దరకాణ్డే అష్టచత్వారింశస్సర్గః ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।

अथ अष्टचत्वारिंशस्सर्गः ।

ततस्तु रक्षोधिपतिर्महात्मा हनूमताक्षे निहते कुमारे ।

मनस्समाधाय सदेवकल्पं समादिदेशेन्द्रजितं सरोषः ॥ 1 ॥

त्वमस्त्रविच्छस्त्रविदां वरिष्ठस्सुरासुराणामपि शोकदाता ।

सुरेषु सेन्द्रेषु च दृष्टकर्मा पितामहाराधनसञ्चितास्त्रः ॥ 2 ॥

तवास्त्रबलमासाद्य ससुराः समरुद्गणाः ।

न शेकुस्समरे स्थातुं सुरेश्वरसमाश्रिताः ॥ 3 ॥

न कश्चित्त्रिषु लोकेषु संयुगेन गतश्रमः ।

भुजवीर्याभिगुप्तश्च तपसा चाभिरक्षितः ॥ 4 ॥

देशकालविभागज्ञस्त्वमेव मतिसत्तमः ।

न तेऽस्त्यशक्यं समरेषु कर्मणा न तेऽस्त्यकार्यं मतिपूर्वमन्त्रणे ।

न सोऽस्ति कश्चित्त्रिषु सङ्ग्रहेषु वै न वेद यस्तेऽस्त्रबलं बलं च ते ॥ 5 ॥

ममानुरूपं तपसो बलं च ते पराक्रमश्चास्त्रबलं च संयुगे ।

न त्वां समासाद्य रणावमर्दे मनश्श्रमं गच्छति निश्चितार्थम् ॥ 6 ॥

निहताः किङ्करास्सर्वे जम्बुमाली च राक्षसः ।

अमात्यपुत्रा वीराश्च पञ्च सेनाग्रयायिनः ॥ 7 ॥

बलानि सुसमृद्धानि साश्वनागरथानि च ।

सहोदरस्ते दयितः कुमारोऽक्षश्च सूदितः ॥ 8 ॥

न हि तेष्वेव मे सारो यस्त्वय्यरिनिषूदन ।

इदं हि दृष्ट्वा मतिमन्महद्बलं कपेः प्रभावं च पराक्रमं च ।

त्वमात्मनश्चापि समीक्ष्य सारं कुरुष्व वेगं स्वबलानुरूपम् ॥ 9 ॥

बलावमर्थस्तयि सन्निकृष्टे यथा गते शाम्यति शान्तशत्रौ ।

तथा समीक्ष्यात्मबलं परं च समारभस्वास्त्रविदां वरिष्ठ ॥ 10 ॥

न वीरसेना गणशोच्यवन्ति न वज्रमादाय विशालसारम् ।

न मारुतस्यास्य गतेः प्रमाणं न चाग्निकल्पः करणेन हन्तुम् ॥ 11 ॥

तमेवमर्थं प्रसमीक्ष्य सम्यक् स्वकर्मसाम्याद्धि समाहितात्मा ।

स्मरंश्च दिव्यं धनुषोऽस्त्रवीर्यं व्रजाक्षतं कर्म समारभस्व ॥ 12 ॥

न खल्वियं मतिश्श्रेष्ठा यत्त्वां सम्प्रेषयाम्यहम् ।

इयं च राजधर्माणां क्षत्रियस्य मतिर्मता ॥ 13 ॥

नानाशस्त्रेषु सङ्ग्रामे वैशारद्यमरिन्दम ।

अवश्यमेव बोद्धव्यं काम्यश्च विजयो रणे ॥ 14 ॥

ततः पितुस्तद्वचनं निशम्य प्रदक्षिणं दक्षसुतप्रभावः ।

चकार भर्तारमदीनसत्त्वो रणाय वीरः प्रतिपन्नबुद्धिः ॥ 15 ॥

ततस्तै स्स्वगणैरिष्टैरिन्द्रजित् प्रतिपूजितः ।

युद्धोद्धतः कृतोत्साहस्सङ्ग्रामं प्रत्यपद्यत ॥ 16 ॥

श्रीमान्पद्मपलाशाक्षो राक्षसाधिपतेस्सुतः ।

निर्जगाम महातेजास्समुद्र इव पर्वसु ॥ 17 ॥

स पक्षिराजोपमतुल्यवेगै ।

र्व्यालैश्चतुर्भिः सिततीक्ष्णदम्ष्ट्रैः ।

रथं समायुक्तमसम्गवेगम् ।

समारुरोहेन्द्रजिदिन्द्रकल्पः ॥ 18 ॥

स रथी धन्विनां श्रेष्ठः शस्त्रज्ञोस्त्रविदां वरः ।

रथेनाभिययौ क्षिप्रं हनुमान्यत्र सोऽभवत् ॥ 19 ॥

स तस्य रथनिर्घोषं ज्यास्वनं कार्मुकस्य च ।

निशम्य हरिवीरोऽसौ सम्प्रहृष्टतरोऽभवत् ॥ 20 ॥

सुमहच्चापमादाय शितशल्यांश्च सायकान् ।

हनुमन्तमभिप्रेत्य जगाम रणपण्डितः ॥ 21 ॥

तस्मिंस्ततः संयति जातहर्षे रणाय निर्गच्छति चापपाणौ ।

दिशश्च सर्वाः कलुषा बभूवु र्मृगाश्च रौद्रा बहुधा विनेदुः ॥ 22 ॥

समागतास्तत्र तु नागयक्षा महर्षयश्चक्रचराश्च सिद्धाः ।

नभस्समावृत्य च पक्षिसङ्घा विनेदुरुच्चैः परमप्रहृष्टाः ॥ 23 ॥

आयान्तं सरथं दृष्ट्वा तूर्णमिन्द्रजितं कपिः ।

विननाद महानादं व्यवर्धत च वेगवान् ॥ 24 ॥

इन्द्रजित्तु रथं दिव्यमास्थितश्चित्रकार्मुकः ।

धनुर्विष्फारयामास तटिदूर्जितन्निस्स्वनम् ॥ 25 ॥

ततस्समेतावतितीक्ष्णवेगौ महाबलौ तौ रणनिर्विशङ्कौ ।

कपिश्च रक्षोधिपतेस्तनूजः सुरासुरेन्द्राविव बद्धवैरौ ॥ 26 ॥

स तस्य वीरस्य महारथस्य धनुष्मतः संयति सम्मतस्य ।

शरप्रवेगं व्यहनत्प्रवृद्ध श्चचार मार्गे पितुरप्रमेयः ॥ 27 ॥

ततश्शरानायततीक्ष्णशल्यान् सुपत्रिणः काञ्चनचित्रपुङ्खान् ।

मुमोच वीरः परवीरहन्ता सुसन्नतान् वज्रनिपातवेगान् ॥ 28 ॥

ततस्तु तत्स्यन्दननिस्स्वनं च मृदङ्गभेरीपटहस्वनं च ।

विकृष्यमाणस्य च कार्मुकस्य निशम्य घोषं पुनरुत्पपात ॥ 29 ॥

शराणामन्तरेष्वाशु व्यवर्तत महाकपिः ।

हरिस्तस्याभिलक्ष्यस्य मोघयन्लक्ष्यसङ्ग्रहम् ॥ 30 ॥

शराणामग्रतस्तस्य पुनः समभिवर्तत ।

प्रसार्य हस्तौ हनुमानुत्पपातानिलात्मजः ॥ 31 ॥

तावुभौ वेगसम्पन्नौ रणकर्मविशारदौ ।

सर्वभूतमनोग्राहि चक्रतुर्युद्धमुत्तमम् ॥ 32 ॥

हनुमतो वेद न राक्षसोऽन्तरं न मारुतिस्तस्य महात्मनोऽन्तरम् ।

परस्परं निर्विषहौ बभूवतुः समेत्य तौ देवसमानविक्रमौ ॥ 33 ॥

ततस्तु लक्ष्ये स विहन्यमाने शरेष्वमोघेषु च सम्पतत्सु ।

जगाम चिन्तां महतीं महात्मा समाधिसंयोगसमाहितात्मा ॥ 34 ॥

ततो मतिं राक्षसराजसूनु श्चकार तस्मिन् हरिवीरमुख्ये ।

अवध्यतां तस्य कपेस्समीक्ष्य कथं निगच्छेदिति निग्रहार्थम् ॥ 35 ॥

ततः पैतामहं वीरः सोऽस्त्रमस्त्रविदां वरः ।

सन्दधे सुमहत्तेजाः तं हरिप्रवरं प्रति ॥ 36 ॥

अवध्योऽयमिति ज्ञात्वा तमस्त्रेणास्त्रतत्त्ववित् ।

निजग्राह महाबाहुर्मारुतात्मजमिन्द्रजित् ॥ 37 ॥

तेन बद्धस्ततोऽस्त्रेण राक्षसेन स वानरः ।

अभवन्निर्विचेष्टश्च पपात स महीतले ॥ 38 ॥

ततोऽथ बुद्ध्वा स तदस्त्रबन्धं प्रभोः प्रभावाद्विगतात्मवेगः ।

पितामहानुग्रहमात्मनश्च विचिन्तयामास हरिप्रवीरः ॥ 39 ॥

तत स्स्वायम्बुवैर्मन्त्रैर्ब्रह्मास्त्रमभिमन्त्रितम् ।

हनुमांश्चिन्तयामास वरदानं पितामहात् ॥ 40 ॥

न मेऽस्त्रबन्धस्य च शक्तिरस्ति विमोक्षणे लोकगुरोः प्रभावात् ।

इत्येव मत्वा विहितोऽस्त्रबन्धो मयात्मयोनेरनुवर्तितव्यः ॥ 41 ॥

स वीर्यमस्त्रस्य कपिर्विचार्य पितामहानुग्रहमात्मनश्च ।

विमोक्षशक्तिं परिचिन्तयित्वा पितामहाज्ञामनुवर्तते स्म ॥ 42 ॥

अस्त्रेणापि हि बद्धस्य भयं मम न जायते ।

पितामहमहेन्द्राभ्यां रक्षितस्यानिलेन च ॥ 43 ॥

ग्रहणे चापि रक्षोभिर्महन्मे गुणदर्शनम् ।

राक्षसेन्द्रेण संवादस्तस्माद्गृह्णन्तु मां परे ॥ 44 ॥

स निश्चितार्थः परवीरहन्ता समीक्ष्यकारी विनिवृत्तचेष्टः ।

परैः प्रसह्याभिगतैर्निगृह्य ननाद तैस्त्रैः परिभर्त्स्यमानः ॥ 45 ॥

ततस्तं राक्षसा दृष्ट्वा निर्विचेष्टमरिन्दमम् ।

बबन्धुश्शणवल्कैश्च द्रुमचीरैश्च संहतैः ॥ 46 ॥

स रोचयामास परैश्च बन्धनं प्रसह्य वीरैरभिनिग्रहं च ।

कौतूहलान्मां यदि राक्षसेन्द्रो द्रष्टुं व्यवस्येदिति निश्चितार्थः ॥ 47 ॥

स बद्धस्तेन वल्केन विमुक्तोऽस्त्रेण वीर्यवान् ।

अस्त्रबन्धः स चान्यं हि न बन्धमनुवर्तते ॥ 48 ॥

अथेन्द्रजित्तु द्रुमचीरबद्धं विचार्य वीरः कपिसत्तमं तम् ।

विमुक्तमस्त्रेण जगाम चिन्तां नान्येन बद्धो ह्यनुवर्ततेऽस्त्रम् ॥ 49 ॥

अहो महत्कर्म कृतं निरर्थकम्कं न राक्षसैर्मन्त्रगतिर्विमृष्टा ।

पुनश्च मन्त्रे विहतेऽस्त्रमन्यत्प्रवर्तते संशयिता स्स्मसर्वे ॥ 50 ॥

अस्त्रेण हनुमान्मुक्तो नात्मानमवबुध्यत ।

कृष्यमाणस्तु रक्षोभि स्तौश्च बन्धैर्निपीडितः ॥ 51 ॥

हन्यमानस्ततः क्रूरै राक्षसैः काष्ठमुष्टिभिः ।

समीपं राक्षसेन्द्रस्य प्राकृष्यत स वानरः ॥ 52 ॥

अथेन्द्रजित्तं प्रसमीक्ष्य मुक्तमस्त्रेण बद्धं द्रुमचीरसूत्रैः ।

न्यदर्शयत्तत्र महाबलं तं हरिप्रवीरं सगणाय राज्ञे ॥ 53 ॥

तं मत्तमिव मातङ्गं बद्धं कपिवरोत्तमम् ।

राक्षसा राक्षसेन्द्राय रावणाय न्यवेदयन् ॥ 54 ॥

कोऽयं कस्य कुतोवात्र किं कार्यं को व्यपाश्रयः ।

इति राक्षसवीराणां तत्र सञ्जज्ञिरे कथाः ॥ 55 ॥

हन्यतां दह्यतां वापि भक्ष्यतामिति चापरे ।

राक्षसास्तत्र सङ्क्रुद्धाः परस्परमथाब्रुवन् ॥ 56 ॥

अतीत्य मार्गं सहसा महात्मा स तत्र रक्षोधिपपादमूले ।

ददर्श राज्ञः परिचारवृद्धान् गृहं महारत्नविभूषितं च ॥ 57 ॥

स ददर्श महातेजा रावणः कपिसत्तमम् ।

रक्षोभिर्विकृताकारैः कृष्यमाणमितस्ततः ॥ 58 ॥

राक्षसाधिपतिं चापि ददर्श कपिसत्तमः ।

तेजोबलसमायुक्तं तपन्तमिव भास्करम् ॥ 59 ॥

सरोषसम्वर्तितताम्रदृष्टिर्दशाननस्तं कपिमन्ववेक्ष्य ।

अथोपविष्टान् कुलशीलवृद्धान् समादिशत्तं प्रति मन्त्रिमुख्यान् ॥ 60 ॥

यथाक्रमं तैस्स कपिर्विपृष्टः कार्यार्थमर्धस्य च मूलमादौ ।

निवेदयामास हरीश्वरस्य दूतः सकाशादहमागतोऽस्मि ॥ 61 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे अष्टचत्वारिंशस्सर्गः ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Telugu script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

5.48 సున్దరకాణ్డ - అష్టచత్వారింశ సర్గః