6.45 যুদ্ধকাণ্ড - পঞ্চচত্বারিংশ সর্গঃ

6.45 Yuddhakanda - Panchachatvarimsha Sargah

✍️ Valmiki 🖋️ Bengali script
📄 Download PDF
শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে যুদ্ধকাণ্ডম্ ।
অথ পঞ্চচত্বারিংশস্সর্গঃ ।
সতস্যগতিমন্বিচ্ছন্রাজপুত্রঃপ্রতাপবান্ ।
দিদেশাতিবলোরামোদশবানরযূথপান্ ॥ 1 ॥
দ্বৌসুষেণস্যদাযাদৌনীলঞ্চপ্লবগর্ষপম্ ।
অঙ্গদংবালিপুত্রঞ্চশরভঞ্চতরস্বিনম্ ॥ 2 ॥
বিনতঞ্জাম্ববন্তঞ্চসানুপ্রস্থম্মহাবলম্ ।
ঋষভঞ্চর্ষভস্কন্থমাদিদেশপরন্তপঃ ॥ 3 ॥
তেসম্প্রহৃষ্টাহরযোভীমানুদ্যম্যপাদপান্ ।
আকাশংবিবিশুস্সর্বেমার্গমাণাদিশোদশঃ ॥ 4 ॥
তেষাংবেগবতাংবেগমিষুভির্বেগবত্তরৈঃ ।
অস্ত্রবিত্পরমাস্তৈরৈস্তুবারযামাসরাবণিঃ ॥ 5 ॥
তম্ভীমমার্গমাণাদিশোদশঃবেগাহরযোনারাচৈঃক্ষতবিগ্রহাঃ ।
অন্ধকারেনদদৃশুর্মেঘৈস্সূর্যমিবাবৃতম্ ॥ 6 ॥
রামলক্ষ্মণযোরেবসর্বদেহভিদশ্শরান্ ।
ভৃশমাবেশযামাসরাবণিস্সমিতিঞ্জযঃ ॥ 7 ॥
নিরন্তরশীরীরৌতুতাবুভৌরামলক্ষ্মণৌ ।
ক্রুদ্ধেনেন্দ্রজিতাবীরৌপন্নগৈশ্শরতাঙ্গতৈঃ ॥ 8 ॥
তযোঃক্ষতজমার্গেণসুস্রাবরুধিরম্বহু ।
তাবুভৌচপ্রকাশেতেপুষ্পিতাবিবকিংশুকৌ ॥ 9 ॥
ততঃপর্যন্তরক্তাক্ষোভিন্নাঞ্জনচযোপমঃ ।
রাবণির্ভ্রাতরৌবাক্যমন্তর্ধানগতোঽব্রবীত্ ॥ 10 ॥
যুধ্যমানমনালক্ষযংশক্রোঽপিত্রিদশেশ্বরঃ ।
দ্রষ্টুমাসাদিতুংবাপিনশক্তঃকিম্পুনর্যুবাম্ ॥ 11 ॥
প্রাবৃতাবিষুজালেনরাঘবৌকঙ্কপত্রিণা ।
এষরোষপরীতাত্মানযামিযমসাদনম্ ॥ 12 ॥
এবমুক্ত্বাতুধর্মজ্ঞৌভ্রাতরৌরামলক্ষ্মণৌ ।
নির্বিভেদশিতৈর্বাণৈঃপ্রজহর্ষননাদচ ॥ 13 ॥
ভিন্নাঞ্জনচযশ্যামোবিষ্ফার্যবিপুলন্ধনুঃ ।
ভূযোভূযশ্শরান্ঘোরান্ বিসসর্জমহামৃথে ॥ 14 ॥
ততোমর্মসুমর্মজ্ঞোমজ্জযননিশিতান্ শরান্ ।
রামলক্ষ্মণযোর্বীরোননদাচমুহুর্মুহুঃ ॥ 15 ॥
বদ্ধৌতুশরশব্দেনতাবুভৌরণমূর্ধনি ।
নিমেষান্তরমাত্রেণনশেকতুদীক্ষিতুম্ ॥ 16 ॥
ততোবিভিন্নসর্বাঙ্গৌশরশল্যাচিতাবুভৌ ।
ধ্বজাবিবমহেন্দ্রস্যরজ্জুমুক্তৌপ্রকম্পিতৌ ॥ 17 ॥
তৌসম্প্রচলিতৌবীরৌমর্মভেদেনকর্শিতৌ ।
নিপেততুর্মহেষ্বাসৌজগত্যাঞ্জগতীপতী ॥ 18 ॥
তৌবীরশযনেবীরৌশযানৌরুধিরোক্ষিতৌ ।
শরবেষ্টিতসর্বাঙ্গৈবার্তৌপরমপীডিতৌ ॥ 19 ॥
ন হ্য্ অবিদ্ধং তযোর্ গাত্রং বভূব অন্গুলং অন্তরম্ ।
ন অনির্ভিন্নং ন চ অস্তব্ধং আ কর অগ্রাদ্ অজিহ্মগৈঃ ॥ 20 ॥
তৌতুক্রূরেণনিহতৌরক্ষসাকামরূপিণা ।
অসৃক্সুস্রুবতুস্তীব্রঞ্জলম্প্রস্রবণাবিব ॥ 21 ॥
পপাতপ্রথমংরামোবিদ্ধোমর্মসুমার্গণৈঃ ।
ক্রোধাদিন্দ্রজিতাযেনপুরাশক্রোবিনির্জিতঃ ॥ 22 ॥
রুক্মপুঙ্খৈঃপ্রসন্নাগ্রৈরধোগতিভিরাশুগৈঃ ।
নারাচৈরর্ধনারাচৈর্ভল্লৈরঞ্জলিকৈরপি ॥ 23 ॥
বিব্যাধবত্সদন্তৈশ্চসিংহদংষ্ট্রৈঃক্ষুরৈস্তথা ।
সবীরশযনেশিশ্যেবিজ্যমাদাযকার্মুকম্ ॥ 24 ॥
ভিন্নমুষ্টিপরীণাহন্ত্রিণতংরুক্মভূষিতম্ ।
বাণপাতান্তরেরামম্পতিতম্পুরুষর্ষভম্ ॥ 25 ॥
সতত্রলক্ষ্মণোদৃষ্টবানিরাশোজীবিতেঽভবত্ ।
রামঙ্কমলপত্রাক্ষংশরবন্ধপরিক্ষতম্ ॥ 26 ॥
শুশোচভ্রাতরন্দৃষ্টবাপতিতন্ধরণীতলে ।
হরযশ্চাপিতন্দৃষ্টবাসন্তাপম্পরমঙ্গতাঃ ॥ 27 ॥
শোকার্তাশ্চুক্রশুর্ঘোরমশ্রুপূরিতলোচনাঃ ।
বদ্ধৌতুবীরৌপতিতৌশযানৌতেবানরাস্সম্পরিবার্যতস্থুঃ ।
সমাগতাবাযুসুতপ্রমুখ্যাবিষাদমার্তাঃপরমঞ্চজগ্মুঃ ॥ 28 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে যুদ্ধকাণ্ডে পঞ্চচত্বারিংশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha pañcacatvāriṃśassargaḥ |
satasyagatimanvicchanrājaputraḥpratāpavān |
dideśātibalorāmodaśavānarayūthapān || 1 ||
dvausuṣeṇasyadāyādaunīlañcaplavagarṣapam |
aṅgadaṃvāliputrañcaśarabhañcatarasvinam || 2 ||
vinatañjāmbavantañcasānuprasthammahābalam |
ṛṣabhañcarṣabhaskanthamādideśaparantapaḥ || 3 ||
tesamprahṛṣṭāharayobhīmānudyamyapādapān |
ākāśaṃviviśussarvemārgamāṇādiśodaśaḥ || 4 ||
teṣāṃvegavatāṃvegamiṣubhirvegavattaraiḥ |
astravitparamāstairaistuvārayāmāsarāvaṇiḥ || 5 ||
tambhīmamārgamāṇādiśodaśaḥvegāharayonārācaiḥkṣatavigrahāḥ |
andhakārenadadṛśurmeghaissūryamivāvṛtam || 6 ||
rāmalakṣmaṇayorevasarvadehabhidaśśarān |
bhṛśamāveśayāmāsarāvaṇissamitiñjayaḥ || 7 ||
nirantaraśīrīraututāvubhaurāmalakṣmaṇau |
kruddhenendrajitāvīraupannagaiśśaratāṅgataiḥ || 8 ||
tayoḥkṣatajamārgeṇasusrāvarudhirambahu |
tāvubhaucaprakāśetepuṣpitāvivakiṃśukau || 9 ||
tataḥparyantaraktākṣobhinnāñjanacayopamaḥ |
rāvaṇirbhrātarauvākyamantardhānagato'bravīt || 10 ||
yudhyamānamanālakṣayaṃśakro'pitridaśeśvaraḥ |
draṣṭumāsādituṃvāpinaśaktaḥkimpunaryuvām || 11 ||
prāvṛtāviṣujālenarāghavaukaṅkapatriṇā |
eṣaroṣaparītātmānayāmiyamasādanam || 12 ||
evamuktvātudharmajñaubhrātaraurāmalakṣmaṇau |
nirbibhedaśitairbāṇaiḥprajaharṣananādaca || 13 ||
bhinnāñjanacayaśyāmoviṣphāryavipulandhanuḥ |
bhūyobhūyaśśarānghorān visasarjamahāmṛthe || 14 ||
tatomarmasumarmajñomajjayananiśitān śarān |
rāmalakṣmaṇayorvīronanadācamuhurmuhuḥ || 15 ||
baddhautuśaraśabdenatāvubhauraṇamūrdhani |
nimeṣāntaramātreṇanaśekatudīkṣitum || 16 ||
tatovibhinnasarvāṅgauśaraśalyācitāvubhau |
dhvajāvivamahendrasyarajjumuktauprakampitau || 17 ||
tausampracalitauvīraumarmabhedenakarśitau |
nipetaturmaheṣvāsaujagatyāñjagatīpatī || 18 ||
tauvīraśayanevīrauśayānaurudhirokṣitau |
śaraveṣṭitasarvāṅgaivārtauparamapīḍitau || 19 ||
na hy aviddhaṃ tayor gātraṃ babhūva angulaṃ antaram |
na anirbhinnaṃ na ca astabdhaṃ ā kara agrād ajihmagaiḥ || 20 ||
tautukrūreṇanihataurakṣasākāmarūpiṇā |
asṛksusruvatustīvrañjalamprasravaṇāviva || 21 ||
papātaprathamaṃrāmoviddhomarmasumārgaṇaiḥ |
krodhādindrajitāyenapurāśakrovinirjitaḥ || 22 ||
rukmapuṅkhaiḥprasannāgrairadhogatibhirāśugaiḥ |
nārācairardhanārācairbhallairañjalikairapi || 23 ||
vivyādhavatsadantaiścasiṃhadaṃṣṭraiḥkṣuraistathā |
savīraśayaneśiśyevijyamādāyakārmukam || 24 ||
bhinnamuṣṭiparīṇāhantriṇataṃrukmabhūṣitam |
bāṇapātāntarerāmampatitampuruṣarṣabham || 25 ||
satatralakṣmaṇodṛṣṭavānirāśojīvite'bhavat |
rāmaṅkamalapatrākṣaṃśarabandhaparikṣatam || 26 ||
śuśocabhrātarandṛṣṭavāpatitandharaṇītale |
harayaścāpitandṛṣṭavāsantāpamparamaṅgatāḥ || 27 ||
śokārtāścukraśurghoramaśrupūritalocanāḥ |
baddhautuvīraupatitauśayānautevānarāssamparivāryatasthuḥ |
samāgatāvāyusutapramukhyāviṣādamārtāḥparamañcajagmuḥ || 28 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe pañcacatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ पञ्चचत्वारिंशस्सर्गः ।
सतस्यगतिमन्विच्छन्राजपुत्रःप्रतापवान् ।
दिदेशातिबलोरामोदशवानरयूथपान् ॥ 1 ॥
द्वौसुषेणस्यदायादौनीलञ्चप्लवगर्षपम् ।
अङ्गदंवालिपुत्रञ्चशरभञ्चतरस्विनम् ॥ 2 ॥
विनतञ्जाम्बवन्तञ्चसानुप्रस्थम्महाबलम् ।
ऋषभञ्चर्षभस्कन्थमादिदेशपरन्तपः ॥ 3 ॥
तेसम्प्रहृष्टाहरयोभीमानुद्यम्यपादपान् ।
आकाशंविविशुस्सर्वेमार्गमाणादिशोदशः ॥ 4 ॥
तेषांवेगवतांवेगमिषुभिर्वेगवत्तरैः ।
अस्त्रवित्परमास्तैरैस्तुवारयामासरावणिः ॥ 5 ॥
तम्भीममार्गमाणादिशोदशःवेगाहरयोनाराचैःक्षतविग्रहाः ।
अन्धकारेनददृशुर्मेघैस्सूर्यमिवावृतम् ॥ 6 ॥
रामलक्ष्मणयोरेवसर्वदेहभिदश्शरान् ।
भृशमावेशयामासरावणिस्समितिञ्जयः ॥ 7 ॥
निरन्तरशीरीरौतुतावुभौरामलक्ष्मणौ ।
क्रुद्धेनेन्द्रजितावीरौपन्नगैश्शरताङ्गतैः ॥ 8 ॥
तयोःक्षतजमार्गेणसुस्रावरुधिरम्बहु ।
तावुभौचप्रकाशेतेपुष्पिताविवकिंशुकौ ॥ 9 ॥
ततःपर्यन्तरक्ताक्षोभिन्नाञ्जनचयोपमः ।
रावणिर्भ्रातरौवाक्यमन्तर्धानगतोऽब्रवीत् ॥ 10 ॥
युध्यमानमनालक्षयंशक्रोऽपित्रिदशेश्वरः ।
द्रष्टुमासादितुंवापिनशक्तःकिम्पुनर्युवाम् ॥ 11 ॥
प्रावृताविषुजालेनराघवौकङ्कपत्रिणा ।
एषरोषपरीतात्मानयामियमसादनम् ॥ 12 ॥
एवमुक्त्वातुधर्मज्ञौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
निर्बिभेदशितैर्बाणैःप्रजहर्षननादच ॥ 13 ॥
भिन्नाञ्जनचयश्यामोविष्फार्यविपुलन्धनुः ।
भूयोभूयश्शरान्घोरान् विससर्जमहामृथे ॥ 14 ॥
ततोमर्मसुमर्मज्ञोमज्जयननिशितान् शरान् ।
रामलक्ष्मणयोर्वीरोननदाचमुहुर्मुहुः ॥ 15 ॥
बद्धौतुशरशब्देनतावुभौरणमूर्धनि ।
निमेषान्तरमात्रेणनशेकतुदीक्षितुम् ॥ 16 ॥
ततोविभिन्नसर्वाङ्गौशरशल्याचितावुभौ ।
ध्वजाविवमहेन्द्रस्यरज्जुमुक्तौप्रकम्पितौ ॥ 17 ॥
तौसम्प्रचलितौवीरौमर्मभेदेनकर्शितौ ।
निपेततुर्महेष्वासौजगत्याञ्जगतीपती ॥ 18 ॥
तौवीरशयनेवीरौशयानौरुधिरोक्षितौ ।
शरवेष्टितसर्वाङ्गैवार्तौपरमपीडितौ ॥ 19 ॥
न ह्य् अविद्धं तयोर् गात्रं बभूव अन्गुलं अन्तरम् ।
न अनिर्भिन्नं न च अस्तब्धं आ कर अग्राद् अजिह्मगैः ॥ 20 ॥
तौतुक्रूरेणनिहतौरक्षसाकामरूपिणा ।
असृक्सुस्रुवतुस्तीव्रञ्जलम्प्रस्रवणाविव ॥ 21 ॥
पपातप्रथमंरामोविद्धोमर्मसुमार्गणैः ।
क्रोधादिन्द्रजितायेनपुराशक्रोविनिर्जितः ॥ 22 ॥
रुक्मपुङ्खैःप्रसन्नाग्रैरधोगतिभिराशुगैः ।
नाराचैरर्धनाराचैर्भल्लैरञ्जलिकैरपि ॥ 23 ॥
विव्याधवत्सदन्तैश्चसिंहदंष्ट्रैःक्षुरैस्तथा ।
सवीरशयनेशिश्येविज्यमादायकार्मुकम् ॥ 24 ॥
भिन्नमुष्टिपरीणाहन्त्रिणतंरुक्मभूषितम् ।
बाणपातान्तरेरामम्पतितम्पुरुषर्षभम् ॥ 25 ॥
सतत्रलक्ष्मणोदृष्टवानिराशोजीवितेऽभवत् ।
रामङ्कमलपत्राक्षंशरबन्धपरिक्षतम् ॥ 26 ॥
शुशोचभ्रातरन्दृष्टवापतितन्धरणीतले ।
हरयश्चापितन्दृष्टवासन्तापम्परमङ्गताः ॥ 27 ॥
शोकार्ताश्चुक्रशुर्घोरमश्रुपूरितलोचनाः ।
बद्धौतुवीरौपतितौशयानौतेवानरास्सम्परिवार्यतस्थुः ।
समागतावायुसुतप्रमुख्याविषादमार्ताःपरमञ्चजग्मुः ॥ 28 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चचत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha pañcacatvāriṃśassargaḥ |
satasyagatimanvicchanrājaputraḥpratāpavān |
dideśātibalorāmodaśavānarayūthapān || 1 ||
dvausuṣeṇasyadāyādaunīlañcaplavagarṣapam |
aṅgadaṃvāliputrañcaśarabhañcatarasvinam || 2 ||
vinatañjāmbavantañcasānuprasthammahābalam |
ṛṣabhañcarṣabhaskanthamādideśaparantapaḥ || 3 ||
tesamprahṛṣṭāharayobhīmānudyamyapādapān |
ākāśaṃviviśussarvemārgamāṇādiśodaśaḥ || 4 ||
teṣāṃvegavatāṃvegamiṣubhirvegavattaraiḥ |
astravitparamāstairaistuvārayāmāsarāvaṇiḥ || 5 ||
tambhīmamārgamāṇādiśodaśaḥvegāharayonārācaiḥkṣatavigrahāḥ |
andhakārenadadṛśurmeghaissūryamivāvṛtam || 6 ||
rāmalakṣmaṇayorevasarvadehabhidaśśarān |
bhṛśamāveśayāmāsarāvaṇissamitiñjayaḥ || 7 ||
nirantaraśīrīraututāvubhaurāmalakṣmaṇau |
kruddhenendrajitāvīraupannagaiśśaratāṅgataiḥ || 8 ||
tayoḥkṣatajamārgeṇasusrāvarudhirambahu |
tāvubhaucaprakāśetepuṣpitāvivakiṃśukau || 9 ||
tataḥparyantaraktākṣobhinnāñjanacayopamaḥ |
rāvaṇirbhrātarauvākyamantardhānagato'bravīt || 10 ||
yudhyamānamanālakṣayaṃśakro'pitridaśeśvaraḥ |
draṣṭumāsādituṃvāpinaśaktaḥkimpunaryuvām || 11 ||
prāvṛtāviṣujālenarāghavaukaṅkapatriṇā |
eṣaroṣaparītātmānayāmiyamasādanam || 12 ||
evamuktvātudharmajñaubhrātaraurāmalakṣmaṇau |
nirbibhedaśitairbāṇaiḥprajaharṣananādaca || 13 ||
bhinnāñjanacayaśyāmoviṣphāryavipulandhanuḥ |
bhūyobhūyaśśarānghorān visasarjamahāmṛthe || 14 ||
tatomarmasumarmajñomajjayananiśitān śarān |
rāmalakṣmaṇayorvīronanadācamuhurmuhuḥ || 15 ||
baddhautuśaraśabdenatāvubhauraṇamūrdhani |
nimeṣāntaramātreṇanaśekatudīkṣitum || 16 ||
tatovibhinnasarvāṅgauśaraśalyācitāvubhau |
dhvajāvivamahendrasyarajjumuktauprakampitau || 17 ||
tausampracalitauvīraumarmabhedenakarśitau |
nipetaturmaheṣvāsaujagatyāñjagatīpatī || 18 ||
tauvīraśayanevīrauśayānaurudhirokṣitau |
śaraveṣṭitasarvāṅgaivārtauparamapīḍitau || 19 ||
na hy aviddhaṃ tayor gātraṃ babhūva angulaṃ antaram |
na anirbhinnaṃ na ca astabdhaṃ ā kara agrād ajihmagaiḥ || 20 ||
tautukrūreṇanihataurakṣasākāmarūpiṇā |
asṛksusruvatustīvrañjalamprasravaṇāviva || 21 ||
papātaprathamaṃrāmoviddhomarmasumārgaṇaiḥ |
krodhādindrajitāyenapurāśakrovinirjitaḥ || 22 ||
rukmapuṅkhaiḥprasannāgrairadhogatibhirāśugaiḥ |
nārācairardhanārācairbhallairañjalikairapi || 23 ||
vivyādhavatsadantaiścasiṃhadaṃṣṭraiḥkṣuraistathā |
savīraśayaneśiśyevijyamādāyakārmukam || 24 ||
bhinnamuṣṭiparīṇāhantriṇataṃrukmabhūṣitam |
bāṇapātāntarerāmampatitampuruṣarṣabham || 25 ||
satatralakṣmaṇodṛṣṭavānirāśojīvite'bhavat |
rāmaṅkamalapatrākṣaṃśarabandhaparikṣatam || 26 ||
śuśocabhrātarandṛṣṭavāpatitandharaṇītale |
harayaścāpitandṛṣṭavāsantāpamparamaṅgatāḥ || 27 ||
śokārtāścukraśurghoramaśrupūritalocanāḥ |
baddhautuvīraupatitauśayānautevānarāssamparivāryatasthuḥ |
samāgatāvāyusutapramukhyāviṣādamārtāḥparamañcajagmuḥ || 28 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe pañcacatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
🕉 InfoLyter.in