Valmiki Ramayana Yuddha Kanda Sarga 45 — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the Telugu meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Telugu

రాముడు శత్రువులను వెతకడానికి పది వానర సేనానులను ఆదేశించాడు. ఆ వానరులు ఆకాశంలోకి ప్రవేశించి పది దిక్కులలో వెతకసాగారు. అప్పుడు ఇంద్రజిత్తు వేగవంతమైన బాణాలతో వారిని అడ్డుకుని, రామలక్ష్మణులను పదునైన బాణాలతో గాయపరిచాడు. మర్మాలు ఛేదించబడి ఇద్దరూ రక్తం స్రవిస్తూ యుద్ధభూమిపై పడిపోయారు. లక్ష్మణుడు, వానరులు, హనుమంతుడు మొదలైన ప్రధానులు పరమ దుఃఖమును పొందారు.

AI-generated · not yet verified

The Telugu meaning of each verse is shown below the verse.

⚠️ AI-generated translation — the Nepali meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Nepali

युद्धकाण्डको पञ्चचत्वारिंश सर्गमा रामले शत्रुको गति खोज्न दस वानर यूथपतिहरूलाई दसै दिशामा पठाएको वर्णन छ। रावणपुत्र इन्द्रजितले अदृश्य भई बाणहरूद्वारा ती वानरहरूलाई घाइते बनाए र राम तथा लक्ष्मणलाई पनि नागरूपी बाणहरूले छेदन गरे। मर्ममा बाण लागेर दुवै वीर वीरशयनामा पृथ्वीमा लडे। रामलाई पतित देखेर लक्ष्मणले शोक गरे र वानरहरू, हनुमान प्रमुख, परम दुःखमा डुबे।

AI-generated · not yet verified

The Nepali meaning of each verse is shown below the verse.

⚠️ AI-generated translation — the Sanskrit (simple prose explanation) meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

The Sanskrit (simple prose explanation) meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ पञ्चचत्वारिंशस्सर्गः ।

Shloka 1

सतस्यगतिमन्विच्छन्राजपुत्रःप्रतापवान् ।
दिदेशातिबलोरामोदशवानरयूथपान् ॥ 1 ॥

satasyagatimanvicchanrājaputraḥpratāpavān |
dideśātibalorāmodaśavānarayūthapān || 1 ||

राजपुत्र, प्रतापी र अत्यन्त बलवान् रामले आफ्नो शत्रुको गति खोज्दै दस वानर यूथपतिहरूलाई आदेश दिए। ^AI

राजपुत्रः प्रतापवान् अतिबलः रामः सतां गतिम् अन्विच्छन् दश वानरयूथपान् दिदेश ॥ ^AI

శత్రువుల గతిని అన్వేషిస్తూ, ప్రతాపవంతుడైన రాజకుమారుడు, అతిబలవంతుడైన రాముడు, పది వానర సేనానులను ఆదేశించాడు. ^AI

Shloka 2

द्वौसुषेणस्यदायादौनीलञ्चप्लवगर्षपम् ।
अङ्गदंवालिपुत्रञ्चशरभञ्चतरस्विनम् ॥ 2 ॥

dvausuṣeṇasyadāyādaunīlañcaplavagarṣapam |
aṅgadaṃvāliputrañcaśarabhañcatarasvinam || 2 ||

तिनले सुषेणका दुई छोरा, नील, वानरश्रेष्ठ प्लवङ्ग, वालिपुत्र अङ्गद र तेजस्वी शरभलाई आदेश दिए। ^AI

सः सुषेणस्य द्वौ दायादौ नीलं च प्लवगर्षभम् अङ्गदं वालिपुत्रं च तरस्विनं शरभं च आदिदेश ॥ ^AI

సుషేణుని ఇద్దరు పుత్రులను, నీలుడిని, కపిశ్రేష్ఠుడిని, వాలిపుత్రుడైన అంగదుడిని, వేగవంతుడైన శరభుడిని, ^AI

Shloka 3

विनतञ्जाम्बवन्तञ्चसानुप्रस्थम्महाबलम् ।
ऋषभञ्चर्षभस्कन्थमादिदेशपरन्तपः ॥ 3 ॥

vinatañjāmbavantañcasānuprasthammahābalam |
ṛṣabhañcarṣabhaskanthamādideśaparantapaḥ || 3 ||

शत्रुतापन रामले विनत, जाम्बवान्, महाबली सानुप्रस्थ र ऋषभस्कन्ध ऋषभलाई पनि आदेश दिए। ^AI

परन्तपः सः विनतं जाम्बवन्तं च महाबलं सानुप्रस्थम् ऋषभं च ऋषभस्कन्धम् आदिदेश ॥ ^AI

వినతుడిని, జాంబవంతుడిని, మహాబలవంతుడైన సానుప్రస్థుడిని, ఋషభుడిని, ఋషభస్కంధుడిని, శత్రుతాపనుడు ఆదేశించాడు. ^AI

Shloka 4

तेसम्प्रहृष्टाहरयोभीमानुद्यम्यपादपान् ।
आकाशंविविशुस्सर्वेमार्गमाणादिशोदशः ॥ 4 ॥

tesamprahṛṣṭāharayobhīmānudyamyapādapān |
ākāśaṃviviśussarvemārgamāṇādiśodaśaḥ || 4 ||

तिनीहरू प्रसन्न भई भयानक वृक्षहरू उठाएर सबै वानरहरू दसै दिशा खोज्दै आकाशमा प्रवेश गरे। ^AI

ते हरयः प्रहृष्टाः भीमान् पादपान् उद्यम्य सर्वे दश दिशः मार्गमाणाः आकाशं विविशुः ॥ ^AI

ఆ వానరులు సంతోషంతో, భయంకరమైన చెట్లను పెకలించి, అందరూ ఆకాశంలోకి ప్రవేశించి, పది దిక్కులలో వెతకసాగారు. ^AI

Shloka 5

तेषांवेगवतांवेगमिषुभिर्वेगवत्तरैः ।
अस्त्रवित्परमास्तैरैस्तुवारयामासरावणिः ॥ 5 ॥

teṣāṃvegavatāṃvegamiṣubhirvegavattaraiḥ |
astravitparamāstairaistuvārayāmāsarāvaṇiḥ || 5 ||

वेगवान् तिनीहरूको वेगलाई अत्यन्त वेगवान्, अस्त्रविशारद र सर्वोत्तम बाणहरूद्वारा रावणपुत्र इन्द्रजितले रोके। ^AI

वेगवत्तरैः इषुभिः अस्त्रवित् परमास्त्रैः सः रावणिः तेषां वेगवतां वेगं वारयामास ॥ ^AI

వేగవంతమైన ఆ వానరుల వేగాన్ని, వేగవంతమైన బాణాలతో, అస్త్రవిద్యలో నిపుణుడైన రావణి (ఇంద్రజిత్తు) అడ్డుకున్నాడు. ^AI

Shloka 6

तम्भीममार्गमाणादिशोदशःवेगाहरयोनाराचैःक्षतविग्रहाः ।
अन्धकारेनददृशुर्मेघैस्सूर्यमिवावृतम् ॥ 6 ॥

tambhīmamārgamāṇādiśodaśaḥvegāharayonārācaiḥkṣatavigrahāḥ |
andhakārenadadṛśurmeghaissūryamivāvṛtam || 6 ||

भयानक मार्ग खोज्दै दसै दिशामा दौडिरहेका ती वेगवान् वानरहरू बाणहरूले घाइते शरीर भई, मेघले ढाकिएको सूर्यजस्तै, अन्धकारका कारण केही देख्न सकेनन्। ^AI

वेगाः हरयः नाराचैः क्षतविग्रहाः तं भीमं मार्गमाणाः दश दिशः मेघैः आवृतं सूर्यम् इव अन्धकारेन न ददृशुः ॥ ^AI

ఆ భయంకరమైన మార్గాన్ని అన్వేషిస్తున్న వానరులు, బాణాలచే గాయపడిన శరీరాలతో, మేఘాలచే కప్పబడిన సూర్యుడిలా, చీకటిలో చూడలేకపోయారు. ^AI

Shloka 7

रामलक्ष्मणयोरेवसर्वदेहभिदश्शरान् ।
भृशमावेशयामासरावणिस्समितिञ्जयः ॥ 7 ॥

rāmalakṣmaṇayorevasarvadehabhidaśśarān |
bhṛśamāveśayāmāsarāvaṇissamitiñjayaḥ || 7 ||

युद्धमा विजयी रावणपुत्र इन्द्रजितले राम र लक्ष्मणका सम्पूर्ण शरीर भेद्ने बाणहरू अत्यन्त प्रवेश गराए। ^AI

समितिञ्जयः रावणिः रामलक्ष्मणयोः एव सर्वदेहभिदः शरान् भृशम् आवेशयामास ॥ ^AI

సంగ్రామంలో జయించే రావణి, రామలక్ష్మణుల శరీరాలను ఛేదించే బాణాలను బాగా ప్రయోగించాడు. ^AI

Shloka 8

निरन्तरशीरीरौतुतावुभौरामलक्ष्मणौ ।
क्रुद्धेनेन्द्रजितावीरौपन्नगैश्शरताङ्गतैः ॥ 8 ॥

nirantaraśīrīraututāvubhaurāmalakṣmaṇau |
kruddhenendrajitāvīraupannagaiśśaratāṅgataiḥ || 8 ||

क्रुद्ध इन्द्रजितले निरन्तर शरीर भेद्ने नागरूपी बाणहरूद्वारा ती दुवै वीर राम र लक्ष्मणलाई घायल गरे। ^AI

क्रुद्धेन इन्द्रजिता तौ उभौ वीरौ रामलक्ष्मणौ निरन्तरशरीरौ पन्नगैः शरताङ्गतैः आहतौ ॥ ^AI

క్రోధంతో ఇంద్రజిత్తు ప్రయోగించిన పాముల్లాంటి బాణాలతో, ఆ వీరులైన రామలక్ష్మణుల శరీరాలు రెండూ నిండిపోయాయి. ^AI

Shloka 9

तयोःक्षतजमार्गेणसुस्रावरुधिरम्बहु ।
तावुभौचप्रकाशेतेपुष्पिताविवकिंशुकौ ॥ 9 ॥

tayoḥkṣatajamārgeṇasusrāvarudhirambahu |
tāvubhaucaprakāśetepuṣpitāvivakiṃśukau || 9 ||

ती दुईको घाउबाट धेरै रगत बग्यो, र ती दुवै जना फुलेका किंशुक वृक्षझैँ शोभायमान भए। ^AI

వారి గాయాల నుండి రక్తం ధారలుగా విరివిగా స్రవించింది. ఆ ఇద్దరూ పుష్పించిన కింశుక వృక్షాల వలె ప్రకాశించారు. ^AI

Shloka 10

ततःपर्यन्तरक्ताक्षोभिन्नाञ्जनचयोपमः ।
रावणिर्भ्रातरौवाक्यमन्तर्धानगतोऽब्रवीत् ॥ 10 ॥

tataḥparyantaraktākṣobhinnāñjanacayopamaḥ |
rāvaṇirbhrātarauvākyamantardhānagato'bravīt || 10 ||

त्यसपछि पर्यन्तमा रातो आँखा भएको, फुटेको अञ्जनको थुप्रोजस्तो देखिने रावणपुत्रले अदृश्य भएर दुवै भाइलाई यसरी भन्यो। ^AI

అప్పుడు ప్రక్కనే ఉన్న, ఎర్రని కళ్ళు కలిగిన, చీలిన కాటుక కుప్ప వంటి శరీరం కలిగిన రావణుడి కుమారుడు (ఇంద్రజిత్తు) అంతర్ధానంలో ఉండి ఆ సోదరులతో ఇలా పలికాడు. ^AI

Shloka 11

युध्यमानमनालक्षयंशक्रोऽपित्रिदशेश्वरः ।
द्रष्टुमासादितुंवापिनशक्तःकिम्पुनर्युवाम् ॥ 11 ॥

yudhyamānamanālakṣayaṃśakro'pitridaśeśvaraḥ |
draṣṭumāsādituṃvāpinaśaktaḥkimpunaryuvām || 11 ||

युद्ध गरिरहेका तिमीहरूलाई देवताहरूका स्वामी इन्द्रले पनि देख्न सकेनन्, नजिक पुग्न वा देख्न सकेनन्, तिमी दुई त के कुरा! ^AI

యుద్ధం చేస్తున్న నన్ను ఇంద్రుడు కూడా, దేవతల ప్రభువు కూడా, చూడలేకపోయాడు; చూడటానికి లేదా సమీపించటానికి కూడా శక్తి లేనివాడు. మరి మీరిద్దరు ఎంత మాత్రం? ^AI

Shloka 12

प्रावृताविषुजालेनराघवौकङ्कपत्रिणा ।
एषरोषपरीतात्मानयामियमसादनम् ॥ 12 ॥

prāvṛtāviṣujālenarāghavaukaṅkapatriṇā |
eṣaroṣaparītātmānayāmiyamasādanam || 12 ||

हे राघवहरू, कङ्क प्वाँख भएका बाणहरूको जालले तिमीहरूलाई ढाकेर म क्रोधले युक्त भई यो बाण लिएर आएको छु। ^AI

కంకపత్రాలతో కూడిన బాణాల జాలంతో కప్పబడిన రాఘవులను ఇప్పుడు నేను కోపంతో నిండిన మనస్సుతో యముని నివాసానికి (మృత్యువు లోకానికి) తీసుకువెళ్తాను. ^AI

Shloka 13

एवमुक्त्वातुधर्मज्ञौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।
निर्बिभेदशितैर्बाणैःप्रजहर्षननादच ॥ 13 ॥

evamuktvātudharmajñaubhrātaraurāmalakṣmaṇau |
nirbibhedaśitairbāṇaiḥprajaharṣananādaca || 13 ||

यसरी भनेर धर्मज्ञ राम र लक्ष्मण दुवै भाइलाई तीक्ष्ण बाणहरूले छेदन गर्यो, हर्षित भयो र गर्जना गर्यो। ^AI

ఇలా పలికి, ధర్మజ్ఞుడైన ఆ సోదరులను, రామలక్ష్మణులను, పదునైన బాణాలతో గాయపరిచాడు; సంతోషించి గర్జించాడు. ^AI

Shloka 14

भिन्नाञ्जनचयश्यामोविष्फार्यविपुलन्धनुः ।
भूयोभूयश्शरान्घोरान् विससर्जमहामृथे ॥ 14 ॥

bhinnāñjanacayaśyāmoviṣphāryavipulandhanuḥ |
bhūyobhūyaśśarānghorān visasarjamahāmṛthe || 14 ||

फुटेको अञ्जनको थुप्रोजस्तो श्याम वर्ण भएको उसले विशाल धनुकलाई टङ्कार गराई ठूलो युद्धमा फेरि फेरि भयानक बाणहरू प्रहार गर्यो। ^AI

చీలిన కాటుక కుప్ప వలె నల్లని శరీరం కలిగిన అతను, పెద్ద ధనుస్సును విస్ఫారం చేసి, మహాయుద్ధంలో మళ్ళీ మళ్ళీ భయంకరమైన బాణాలను ప్రయోగించాడు. ^AI

Shloka 15

ततोमर्मसुमर्मज्ञोमज्जयननिशितान् शरान् ।
रामलक्ष्मणयोर्वीरोननदाचमुहुर्मुहुः ॥ 15 ॥

tatomarmasumarmajñomajjayananiśitān śarān |
rāmalakṣmaṇayorvīronanadācamuhurmuhuḥ || 15 ||

त्यसपछि मर्मका ज्ञाता ती वीरले राम र लक्ष्मणका मर्ममा तीखा बाणहरू हान्दै पटक पटक गर्जना गर्यो। ^AI

అప్పుడు మర్మాలను, మర్మజ్ఞుడైన ఆ వీరుడు, రామలక్ష్మణుల మర్మాలను ఛేదించే పదునైన బాణాలను ప్రయోగిస్తూ మళ్ళీ మళ్ళీ గర్జించాడు. ^AI

Shloka 16

बद्धौतुशरशब्देनतावुभौरणमूर्धनि ।
निमेषान्तरमात्रेणनशेकतुदीक्षितुम् ॥ 16 ॥

baddhautuśaraśabdenatāvubhauraṇamūrdhani |
nimeṣāntaramātreṇanaśekatudīkṣitum || 16 ||

बाणको शब्दले बाँधिएका ती दुवैलाई युद्धभूमिको शिखरमा एक निमेषभर पनि हेर्न सकिएन। ^AI

బాణాల శబ్దంతో బంధించబడిన ఆ ఇద్దరూ యుద్ధభూమి మీద ఒక క్షణం కూడా కళ్ళు మూసి చూడలేకపోయారు. ^AI

Shloka 17

ततोविभिन्नसर्वाङ्गौशरशल्याचितावुभौ ।
ध्वजाविवमहेन्द्रस्यरज्जुमुक्तौप्रकम्पितौ ॥ 17 ॥

tatovibhinnasarvāṅgauśaraśalyācitāvubhau |
dhvajāvivamahendrasyarajjumuktauprakampitau || 17 ||

त्यसपछि सबै अङ्गहरू छिन्नभिन्न भई बाणका शल्यले ढाकिएका ती दुवै वीर, इन्द्रको ध्वजाका डोरी खुलेका दुई ध्वजाहरूझैँ कम्पित भए। ^AI

అప్పుడు సర్వాంగములు విభజింపబడినవారును, బాణముల శల్యములచే నిండినవారును అయిన ఆ ఇద్దరు, మహేంద్రుని ధ్వజములు త్రాడు విడిచినవి వణికినట్లు వణికిరి. ^AI

Shloka 18

तौसम्प्रचलितौवीरौमर्मभेदेनकर्शितौ ।
निपेततुर्महेष्वासौजगत्याञ्जगतीपती ॥ 18 ॥

tausampracalitauvīraumarmabhedenakarśitau |
nipetaturmaheṣvāsaujagatyāñjagatīpatī || 18 ||

मर्मस्थलमा भेद परेर कमजोर भएका ती दुवै चञ्चल वीर महाधनुर्धरहरू पृथ्वीमा लडे — ती पृथ्वीपतिहरू पृथ्वीमा ढले। ^AI

మర్మభేదనముచే కృశించిన ఆ వీరులు, మహాధనుర్ధరులు, బాగుగా కదిలి భూమిపై పడిరి. ^AI

Shloka 19

तौवीरशयनेवीरौशयानौरुधिरोक्षितौ ।
शरवेष्टितसर्वाङ्गैवार्तौपरमपीडितौ ॥ 19 ॥

tauvīraśayanevīrauśayānaurudhirokṣitau |
śaraveṣṭitasarvāṅgaivārtauparamapīḍitau || 19 ||

रगतले भिजेका, बाणले सबै अङ्ग बेरिएका, अत्यन्त पीडित र व्याकुल ती दुवै वीर वीरशयनामा सुते। ^AI

రక్తముతో తడిసిన వీరశయనముపై పడిన ఆ వీరులు, బాణములచే చుట్టబడిన సర్వాంగములు కలవారును, బాధతో అత్యంత పీడితులును అయిరి. ^AI

Shloka 20

न ह्य् अविद्धं तयोर् गात्रं बभूव अन्गुलं अन्तरम् ।
न अनिर्भिन्नं न च अस्तब्धं आ कर अग्राद् अजिह्मगैः ॥ 20 ॥

na hy aviddhaṃ tayor gātraṃ babhūva angulaṃ antaram |
na anirbhinnaṃ na ca astabdhaṃ ā kara agrād ajihmagaiḥ || 20 ||

तिनीहरूको शरीरमा एक औंलो पनि अछुतो भएन; हातका औंलाका टुप्पासम्म पनि सीधा उड्ने बाणहरूले न छेडिएको, न फुटेको र न त कठोर भएको कुनै अङ्ग रहेन। ^AI

వారి శరీరములో ఒక వ్రేలు ఎడమైనను గాయపడని భాగము లేదు; వంకరలేని బాణములచే చేతివ్రేళ్ల కొనల వరకు ఛేదింపబడనిది, గట్టిపడనిది ఏదియు లేదు. ^AI

Shloka 21

तौतुक्रूरेणनिहतौरक्षसाकामरूपिणा ।
असृक्सुस्रुवतुस्तीव्रञ्जलम्प्रस्रवणाविव ॥ 21 ॥

tautukrūreṇanihataurakṣasākāmarūpiṇā |
asṛksusruvatustīvrañjalamprasravaṇāviva || 21 ||

कामरूप धारण गर्ने त्यस क्रूर राक्षसले मारेका ती दुवैबाट, दुई जलप्रवाहहरूझैँ, तीव्र गतिले रगत बग्यो। ^AI

కామరూపిణియైన క్రూరుడైన రాక్షసునిచే కొట్టబడిన ఆ ఇద్దరు, భూమి నుండి జలము ఊరినట్లు తీవ్రముగా రక్తమును స్రవించిరి. ^AI

Shloka 22

पपातप्रथमंरामोविद्धोमर्मसुमार्गणैः ।
क्रोधादिन्द्रजितायेनपुराशक्रोविनिर्जितः ॥ 22 ॥

papātaprathamaṃrāmoviddhomarmasumārgaṇaiḥ |
krodhādindrajitāyenapurāśakrovinirjitaḥ || 22 ||

मर्ममा लाग्ने बाणहरूले विद्ध भएर राम पहिले लडे — जसलाई पहिले इन्द्रजितले क्रोधपूर्वक जितेका थिए, जसले पहिले इन्द्रलाई जितेका थिए। ^AI

మర్మములను ఛేదించు బాణములచే కొట్టబడిన రాముడు మొదట పడెను; పూర్వము ఇంద్రజిత్తు చేత ఇంద్రుడు ఓడింపబడినట్లు క్రోధముతో. ^AI

Shloka 23

रुक्मपुङ्खैःप्रसन्नाग्रैरधोगतिभिराशुगैः ।
नाराचैरर्धनाराचैर्भल्लैरञ्जलिकैरपि ॥ 23 ॥

rukmapuṅkhaiḥprasannāgrairadhogatibhirāśugaiḥ |
nārācairardhanārācairbhallairañjalikairapi || 23 ||

सुनको पुछार भएका, चम्किलो टुप्पा भएका, तलतिर जाने, छिटो गएका नाराच, अर्धनाराच, भल्ल र अञ्जलिक बाणहरूले। ^AI

బంగారు పుచ్ఛములు కలవి, స్పష్టమైన కొనలు కలవి, క్రిందికి దిగువుగా పోవు వేగవంతమైన నారాచములచే, అర్ధనారాచములచే, భల్లములచే, అంజలికములచే. ^AI

Shloka 24

विव्याधवत्सदन्तैश्चसिंहदंष्ट्रैःक्षुरैस्तथा ।
सवीरशयनेशिश्येविज्यमादायकार्मुकम् ॥ 24 ॥

vivyādhavatsadantaiścasiṃhadaṃṣṭraiḥkṣuraistathā |
savīraśayaneśiśyevijyamādāyakārmukam || 24 ||

गाईका दाँतजस्ता, सिंहका दाँतजस्ता र क्षुरजस्ता बाणहरूले विद्ध गरेर, वीरशयनामा सुतेका रामले धनु हातमा लिए। ^AI

వత్సదంతములచే, సింహదంష్ట్రములచే, క్షురములచే కూడా వివ్యాధము చేసెను; వీరశయనముపై పడి, విల్లు తీసుకొని పడుకొనెను. ^AI

Shloka 25

भिन्नमुष्टिपरीणाहन्त्रिणतंरुक्मभूषितम् ।
बाणपातान्तरेरामम्पतितम्पुरुषर्षभम् ॥ 25 ॥

bhinnamuṣṭiparīṇāhantriṇataṃrukmabhūṣitam |
bāṇapātāntarerāmampatitampuruṣarṣabham || 25 ||

रामको मुष्टि छुटेको, धनुको घेरा भाँचिएको, रुक्म (सुन) ले विभूषित धनु झुकेको अवस्थामा, बाणको प्रहारको अन्तरमा पुरुषश्रेष्ठ राम पतित भएर लडे । ^AI

బాణపు దెబ్బల మధ్యలో, విరిగిన ముష్టి కట్టు గలిగి, వంగిన, బంగారుతో అలంకరించబడిన (ధనుస్సు) కలిగి, పురుషులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు నేలపై పడిపోయాడు. ^AI

Shloka 26

सतत्रलक्ष्मणोदृष्टवानिराशोजीवितेऽभवत् ।
रामङ्कमलपत्राक्षंशरबन्धपरिक्षतम् ॥ 26 ॥

satatralakṣmaṇodṛṣṭavānirāśojīvite'bhavat |
rāmaṅkamalapatrākṣaṃśarabandhaparikṣatam || 26 ||

त्यहाँ लक्ष्मणले रामलाई देखे, र जीवनप्रति आशा छोडे । कमलपत्रजस्ता आँखा भएका राम बाणको बन्धनले घाइते भएका थिए । ^AI

అక్కడ లక్ష్మణుడు ఆ రాముడిని చూసి, జీవితం మీద ఆశ వదిలుకొన్నాడు. కమలపత్రముల వంటి కన్నులు గల ఆ రాముడు బాణముల బంధనముచే గాయపడి ఉన్నాడు. ^AI

Shloka 27

शुशोचभ्रातरन्दृष्टवापतितन्धरणीतले ।
हरयश्चापितन्दृष्टवासन्तापम्परमङ्गताः ॥ 27 ॥

śuśocabhrātarandṛṣṭavāpatitandharaṇītale |
harayaścāpitandṛṣṭavāsantāpamparamaṅgatāḥ || 27 ||

भाइलाई पृथ्वीतलमा पतित देखेर उनले शोक गरे । वानरहरूले पनि उनलाई पतित देखेर परम सन्तापमा परे । ^AI

తన సోదరుడు నేలపై పడిపోయి ఉన్నట్లు చూసి శోకించాడు. వానరులు కూడా ఆయనను పడిపోయి ఉన్నట్లు చూసి పరమ దుఃఖమును పొందారు. ^AI

Shloka 28

शोकार्ताश्चुक्रशुर्घोरमश्रुपूरितलोचनाः ।
बद्धौतुवीरौपतितौशयानौतेवानरास्सम्परिवार्यतस्थुः ।
समागतावायुसुतप्रमुख्याविषादमार्ताःपरमञ्चजग्मुः ॥ 28 ॥

śokārtāścukraśurghoramaśrupūritalocanāḥ |
baddhautuvīraupatitauśayānautevānarāssamparivāryatasthuḥ |
samāgatāvāyusutapramukhyāviṣādamārtāḥparamañcajagmuḥ || 28 ||

शोकले आर्त भएर, आँसुले भरिएका आँखा लिएर तिनीहरूले घोर विलाप गरे । बाँधिएका ती दुवै वीरहरू पतित भएर सुतेका थिए; वानरहरूले तिनीहरूलाई घेरेर उभिए । वायुपुत्र (हनुमान) प्रमुख भएका सबै एकत्र भएर विषादले आर्त भई परम दुःखमा डुबे । ^AI

శోకముతో నిండినవారై, భయంకరంగా ఏడ్చారు; కన్నుల నుండి కన్నీటి ధారలు కారుతున్నాయి. బంధించబడిన ఆ వీరులిద్దరూ పడిపోయి ఉన్నట్లు చూసి, వానరులు వారిని చుట్టుముట్టి నిలబడ్డారు. వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు మొదలైన ప్రధానులు సమాగతులై, విషాదముతో ఆర్తులై, పరమ దుఃఖమును పొందారు. ^AI

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चचत्वारिंशस्सर्गः ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ पञ्चचत्वारिंशस्सर्गः ।

सतस्यगतिमन्विच्छन्राजपुत्रःप्रतापवान् ।

दिदेशातिबलोरामोदशवानरयूथपान् ॥ 1 ॥

द्वौसुषेणस्यदायादौनीलञ्चप्लवगर्षपम् ।

अङ्गदंवालिपुत्रञ्चशरभञ्चतरस्विनम् ॥ 2 ॥

विनतञ्जाम्बवन्तञ्चसानुप्रस्थम्महाबलम् ।

ऋषभञ्चर्षभस्कन्थमादिदेशपरन्तपः ॥ 3 ॥

तेसम्प्रहृष्टाहरयोभीमानुद्यम्यपादपान् ।

आकाशंविविशुस्सर्वेमार्गमाणादिशोदशः ॥ 4 ॥

तेषांवेगवतांवेगमिषुभिर्वेगवत्तरैः ।

अस्त्रवित्परमास्तैरैस्तुवारयामासरावणिः ॥ 5 ॥

तम्भीममार्गमाणादिशोदशःवेगाहरयोनाराचैःक्षतविग्रहाः ।

अन्धकारेनददृशुर्मेघैस्सूर्यमिवावृतम् ॥ 6 ॥

रामलक्ष्मणयोरेवसर्वदेहभिदश्शरान् ।

भृशमावेशयामासरावणिस्समितिञ्जयः ॥ 7 ॥

निरन्तरशीरीरौतुतावुभौरामलक्ष्मणौ ।

क्रुद्धेनेन्द्रजितावीरौपन्नगैश्शरताङ्गतैः ॥ 8 ॥

तयोःक्षतजमार्गेणसुस्रावरुधिरम्बहु ।

तावुभौचप्रकाशेतेपुष्पिताविवकिंशुकौ ॥ 9 ॥

ततःपर्यन्तरक्ताक्षोभिन्नाञ्जनचयोपमः ।

रावणिर्भ्रातरौवाक्यमन्तर्धानगतोऽब्रवीत् ॥ 10 ॥

युध्यमानमनालक्षयंशक्रोऽपित्रिदशेश्वरः ।

द्रष्टुमासादितुंवापिनशक्तःकिम्पुनर्युवाम् ॥ 11 ॥

प्रावृताविषुजालेनराघवौकङ्कपत्रिणा ।

एषरोषपरीतात्मानयामियमसादनम् ॥ 12 ॥

एवमुक्त्वातुधर्मज्ञौभ्रातरौरामलक्ष्मणौ ।

निर्बिभेदशितैर्बाणैःप्रजहर्षननादच ॥ 13 ॥

भिन्नाञ्जनचयश्यामोविष्फार्यविपुलन्धनुः ।

भूयोभूयश्शरान्घोरान् विससर्जमहामृथे ॥ 14 ॥

ततोमर्मसुमर्मज्ञोमज्जयननिशितान् शरान् ।

रामलक्ष्मणयोर्वीरोननदाचमुहुर्मुहुः ॥ 15 ॥

बद्धौतुशरशब्देनतावुभौरणमूर्धनि ।

निमेषान्तरमात्रेणनशेकतुदीक्षितुम् ॥ 16 ॥

ततोविभिन्नसर्वाङ्गौशरशल्याचितावुभौ ।

ध्वजाविवमहेन्द्रस्यरज्जुमुक्तौप्रकम्पितौ ॥ 17 ॥

तौसम्प्रचलितौवीरौमर्मभेदेनकर्शितौ ।

निपेततुर्महेष्वासौजगत्याञ्जगतीपती ॥ 18 ॥

तौवीरशयनेवीरौशयानौरुधिरोक्षितौ ।

शरवेष्टितसर्वाङ्गैवार्तौपरमपीडितौ ॥ 19 ॥

न ह्य् अविद्धं तयोर् गात्रं बभूव अन्गुलं अन्तरम् ।

न अनिर्भिन्नं न च अस्तब्धं आ कर अग्राद् अजिह्मगैः ॥ 20 ॥

तौतुक्रूरेणनिहतौरक्षसाकामरूपिणा ।

असृक्सुस्रुवतुस्तीव्रञ्जलम्प्रस्रवणाविव ॥ 21 ॥

पपातप्रथमंरामोविद्धोमर्मसुमार्गणैः ।

क्रोधादिन्द्रजितायेनपुराशक्रोविनिर्जितः ॥ 22 ॥

रुक्मपुङ्खैःप्रसन्नाग्रैरधोगतिभिराशुगैः ।

नाराचैरर्धनाराचैर्भल्लैरञ्जलिकैरपि ॥ 23 ॥

विव्याधवत्सदन्तैश्चसिंहदंष्ट्रैःक्षुरैस्तथा ।

सवीरशयनेशिश्येविज्यमादायकार्मुकम् ॥ 24 ॥

भिन्नमुष्टिपरीणाहन्त्रिणतंरुक्मभूषितम् ।

बाणपातान्तरेरामम्पतितम्पुरुषर्षभम् ॥ 25 ॥

सतत्रलक्ष्मणोदृष्टवानिराशोजीवितेऽभवत् ।

रामङ्कमलपत्राक्षंशरबन्धपरिक्षतम् ॥ 26 ॥

शुशोचभ्रातरन्दृष्टवापतितन्धरणीतले ।

हरयश्चापितन्दृष्टवासन्तापम्परमङ्गताः ॥ 27 ॥

शोकार्ताश्चुक्रशुर्घोरमश्रुपूरितलोचनाः ।

बद्धौतुवीरौपतितौशयानौतेवानरास्सम्परिवार्यतस्थुः ।

समागतावायुसुतप्रमुख्याविषादमार्ताःपरमञ्चजग्मुः ॥ 28 ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

6.45 युद्धकाण्ड - पञ्चचत्वारिंश सर्गः