শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে যুদ্ধকাণ্ডম্ ।
অথ চতুর্বিংশত্যধিকশততমস্সর্গঃ ।
তাংরাত্রিমুষিতংরামংসুখোত্থিমরিন্দমম্ ।
অব্রবীত্প্রাঞ্জলির্বাক্যঞ্জযম্পৃষ্টবাবিভীষণঃ ॥ 1 ॥
স্নানানিচাঙ্গরাগাণিবস্ত্রাণ্যাভরণানি চ ।
চন্দনানি চ দিব্যানিমাল্যানিবিবিধানি চ ॥ 2 ॥
অলঙ্কারবিদশ্চেমানার্যঃপদ্মনিভেক্ষণাঃ ।
উপস্থিতাস্ত্বাংবিধবত্স্নাপযিষ্যন্তিরাঘব ॥ 3 ॥
এবমুক্তস্তুকাকুত্স্থঃ প্রত্যুবাচবিভীষণম্ ।
হরীন্সুগ্রীবমুখ্যাংস্ত্বংস্নানেনোপনিমন্ত্রয ॥ 4 ॥
স তুতাম্যতিধর্মাত্মামমহেতোস্সুখোচিতঃ ।
সুকুমারোমহাবাহোকুমারঃ সত্যসংশ্রযঃ ॥ 5 ॥
তংবিনাকৈকযীপুত্রম্ভরতন্ধর্মচারিণম্ ।
ন মেস্নানম্বহুমতংবস্ত্রাণ্যাভরণানি চ ॥ 6 ॥
এতত্পশ্যযথাক্ষিপ্রম্প্রতিগচ্ছামতাম্পুরীম্ ।
অযোধ্যাঙ্গচ্ছতোহ্যেষপন্থাঃপরমদুর্গমঃ ॥ 7 ॥
এবমুক্তস্তুকাকুত্স্থম্প্রত্যুবাচবিভীষণঃ ।
অহ্নাত্বাম্প্রাপযিষ্যামিতাম্পুরীম্পার্থিবাত্মজ ॥ 8 ॥
পুষ্পকন্নামভদ্রন্তেবিমানংসূর্যসন্নিভম্ ।
মমভ্রাতুঃকুবেরস্যরাবণেনবলীযসা ॥ 9 ॥
হৃতন্নির্জিত্যসঙ্গ্রামেকামগন্দিব্যমুত্তমম্ ।
ত্বদর্থম্পালিতঞ্চেদন্তিষ্ঠত্যতুলবিক্রম ॥ 10 ॥
তদিদম্মেঘসঙ্কাশংবিমানমিহতিষ্ঠতি ।
তেনযাস্যসিযানেনত্বমযোধ্যাঙ্গতজ্বরঃ ॥ 11 ॥
অহন্তেযুদ্যনুগ্রাহ্যোযদিস্মরসিমেগুণান্ ।
বসতাবদিহপ্রাজ্ঞ যদ্যস্তিমযিসৌহৃদম্ ॥ 12 ॥
লক্ষ্মণেনসহভ্রাত্রাবৈদেহ্যাভার্যযাসহ ।
অর্চিতস্সর্বকামৈস্ত্বন্ততোরাম গমিষ্যসি ॥ 13 ॥
প্রীতিযুক্তস্যবিহিতাংসসৈন্যঃসসুহৃদ্গণঃ ।
সক্রতিযাংরামমেতাবদ্গৃহেণত্বম্মযোদ্যতাম্ ॥ 14 ॥
প্রণযাদ্ভহুমানাচ্চসৌহার্দেন চ রাঘব ।
প্রসাদাযামিপ্রেষ্যোঽহং ন খল্বাজ্ঞাপযামিতে ॥ 15 ॥
এবমুক্তস্ততোরামঃপ্রত্যুবাচবিভীষণম্ ।
রক্ষসাংবানরাণাং চ সর্বেষামেবশৃণ্বতাম্ ॥ 16 ॥
পূজিতোঽস্মিত্বযাবীর সাচিব্যেনপরন্তপ ।
সর্বাত্মনা চ চেষ্টাভিঃসৌহার্দেনপরেণ চ ॥ 17 ॥
ন খল্বেতন্নকুর্যান্তেবচনংরাক্ষসেশ্বর ।
তন্তুমেভ্রাতরন্দ্রষ্টুম্ভরতন্ত্বরতেমনঃ ॥ 18 ॥
মান্নিবর্তযিতুংযোঽসৌচিত্রকূটমুপাগতঃ ।
শিরসাযাচতোযস্যবচনং ন কৃতম্মযা ॥ 19 ॥
কৌসল্যাং চ সুমিত্রাং চ কৈকেযীং চ যশস্বিনীম্ ।
গুহং চ সুহৃদঞ্চৈবপৌরান্জনপদৈস্সহ ॥ 20 ॥
অনুজানীহমাংসৌম্য পূজিতোঽস্মিবিভীষণ ।
মন্যুর্নখলুকর্তব্যঃসখেত্বাঞ্চানুমানযে ॥ 21 ॥
উপস্থাপযমেশীঘ্রংবিমানংরাক্ষসেশ্বর ।
কৃতকার্যস্যমেবাসঃকথংস্যাদিহসম্মতঃ ॥ 22 ॥
এবমুক্তস্তুরামেণরাক্ষসেন্দ্রোবিভীষণঃ ।
বিমানসূর্যসঙ্কাশমাজুহাবত্বরান্বিতঃ ॥ 23 ॥
ততঃকাঞ্চনচিত্রাঙ্গংবৈদূর্যমণিবেদিকম্ ।
কূটাগারৈঃপরিক্ষিপ্তংসর্বতোরজতপ্রভম্ ॥ 24 ॥
পাণ্ডুরাভিঃপতাকাভির্ধ্বজৈশ্চসমলঙ্কৃতম্ ।
শোভিতঙ্কাঞ্চনৈর্হর্ম্যৈর্হেমপদ্মবিভূষিতৈঃ ॥ 25 ॥
প্রকীর্ণঙ্কিঙ্কিণীজালৈর্মুক্তামণিগবাক্ষকম্ ।
ঘণ্টাজালৈঃপরিক্ষিপ্তংসর্বতোমধুরস্বনম্ ॥ 26 ॥
যন্মেরুশিখরাকারন্নির্মিতংবিশ্বকর্মণা ।
বৃহভির্ভূষিতংহর্ম্যৈর্মুক্তারজতশোভিতৈঃ ॥ 27 ॥
তলৈস্স্ফটিকচিত্রাঙ্গৈদূর্যৈশ্চবরাসনৈঃ ।
মহার্হাস্তরণোপেতৈরুপপন্নম্মহাধনৈঃ ॥ 28 ॥
উপস্থিতমনাধৃষ্যন্তদ্বিমানম্মনোজবম্ ।
নিবেদযিত্বারামাযতস্থৌতত্রবিভীষণঃ ॥ 29 ॥
তত্পুষ্পকঙ্কামগমংবিমানমুপস্থিতম্ভূধরসন্নিকাশম্ ।
দৃষ্টবাতদাবিস্মযমাজগামরামস্সসৌমিত্রিরুদারসত্ত্বঃ ॥ 30 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে যুদ্ধকাণ্ডে চতুর্বিংশত্যধিকশততমস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha caturviṃśatyadhikaśatatamassargaḥ |
tāṃrātrimuṣitaṃrāmaṃsukhotthimarindamam |
abravītprāñjalirvākyañjayampṛṣṭavāvibhīṣaṇaḥ || 1 ||
snānānicāṅgarāgāṇivastrāṇyābharaṇāni ca |
candanāni ca divyānimālyānivividhāni ca || 2 ||
alaṅkāravidaścemānāryaḥpadmanibhekṣaṇāḥ |
upasthitāstvāṃvidhavatsnāpayiṣyantirāghava || 3 ||
evamuktastukākutsthaḥ pratyuvācavibhīṣaṇam |
harīnsugrīvamukhyāṃstvaṃsnānenopanimantraya || 4 ||
sa tutāmyatidharmātmāmamahetossukhocitaḥ |
sukumāromahābāhokumāraḥ satyasaṃśrayaḥ || 5 ||
taṃvinākaikayīputrambharatandharmacāriṇam |
na mesnānambahumataṃvastrāṇyābharaṇāni ca || 6 ||
etatpaśyayathākṣiprampratigacchāmatāmpurīm |
ayodhyāṅgacchatohyeṣapanthāḥparamadurgamaḥ || 7 ||
evamuktastukākutsthampratyuvācavibhīṣaṇaḥ |
ahnātvāmprāpayiṣyāmitāmpurīmpārthivātmaja || 8 ||
puṣpakannāmabhadrantevimānaṃsūryasannibham |
mamabhrātuḥkuberasyarāvaṇenabalīyasā || 9 ||
hṛtannirjityasaṅgrāmekāmagandivyamuttamam |
tvadarthampālitañcedantiṣṭhatyatulavikrama || 10 ||
tadidammeghasaṅkāśaṃvimānamihatiṣṭhati |
tenayāsyasiyānenatvamayodhyāṅgatajvaraḥ || 11 ||
ahanteyudyanugrāhyoyadismarasimeguṇān |
vasatāvadihaprājña yadyastimayisauhṛdam || 12 ||
lakṣmaṇenasahabhrātrāvaidehyābhāryayāsaha |
arcitassarvakāmaistvantatorāma gamiṣyasi || 13 ||
prītiyuktasyavihitāṃsasainyaḥsasuhṛdgaṇaḥ |
sakratiyāṃrāmametāvadgṛheṇatvammayodyatām || 14 ||
praṇayādbhahumānāccasauhārdena ca rāghava |
prasādāyāmipreṣyo'haṃ na khalvājñāpayāmite || 15 ||
evamuktastatorāmaḥpratyuvācavibhīṣaṇam |
rakṣasāṃvānarāṇāṃ ca sarveṣāmevaśṛṇvatām || 16 ||
pūjito'smitvayāvīra sācivyenaparantapa |
sarvātmanā ca ceṣṭābhiḥsauhārdenapareṇa ca || 17 ||
na khalvetannakuryāntevacanaṃrākṣaseśvara |
tantumebhrātarandraṣṭumbharatantvaratemanaḥ || 18 ||
mānnivartayituṃyo'saucitrakūṭamupāgataḥ |
śirasāyācatoyasyavacanaṃ na kṛtammayā || 19 ||
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca yaśasvinīm |
guhaṃ ca suhṛdañcaivapaurānjanapadaissaha || 20 ||
anujānīhamāṃsaumya pūjito'smivibhīṣaṇa |
manyurnakhalukartavyaḥsakhetvāñcānumānaye || 21 ||
upasthāpayameśīghraṃvimānaṃrākṣaseśvara |
kṛtakāryasyamevāsaḥkathaṃsyādihasammataḥ || 22 ||
evamuktasturāmeṇarākṣasendrovibhīṣaṇaḥ |
vimānasūryasaṅkāśamājuhāvatvarānvitaḥ || 23 ||
tataḥkāñcanacitrāṅgaṃvaidūryamaṇivedikam |
kūṭāgāraiḥparikṣiptaṃsarvatorajataprabham || 24 ||
pāṇḍurābhiḥpatākābhirdhvajaiścasamalaṅkṛtam |
śobhitaṅkāñcanairharmyairhemapadmavibhūṣitaiḥ || 25 ||
prakīrṇaṅkiṅkiṇījālairmuktāmaṇigavākṣakam |
ghaṇṭājālaiḥparikṣiptaṃsarvatomadhurasvanam || 26 ||
yanmeruśikharākārannirmitaṃviśvakarmaṇā |
bṛhabhirbhūṣitaṃharmyairmuktārajataśobhitaiḥ || 27 ||
talaissphaṭikacitrāṅgaidūryaiścavarāsanaiḥ |
mahārhāstaraṇopetairupapannammahādhanaiḥ || 28 ||
upasthitamanādhṛṣyantadvimānammanojavam |
nivedayitvārāmāyatasthautatravibhīṣaṇaḥ || 29 ||
tatpuṣpakaṅkāmagamaṃvimānamupasthitambhūdharasannikāśam |
dṛṣṭavātadāvismayamājagāmarāmassasaumitrirudārasattvaḥ || 30 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe caturviṃśatyadhikaśatatamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ चतुर्विंशत्यधिकशततमस्सर्गः ।
तांरात्रिमुषितंरामंसुखोत्थिमरिन्दमम् ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यञ्जयम्पृष्टवाविभीषणः ॥ 1 ॥
स्नानानिचाङ्गरागाणिवस्त्राण्याभरणानि च ।
चन्दनानि च दिव्यानिमाल्यानिविविधानि च ॥ 2 ॥
अलङ्कारविदश्चेमानार्यःपद्मनिभेक्षणाः ।
उपस्थितास्त्वांविधवत्स्नापयिष्यन्तिराघव ॥ 3 ॥
एवमुक्तस्तुकाकुत्स्थः प्रत्युवाचविभीषणम् ।
हरीन्सुग्रीवमुख्यांस्त्वंस्नानेनोपनिमन्त्रय ॥ 4 ॥
स तुताम्यतिधर्मात्माममहेतोस्सुखोचितः ।
सुकुमारोमहाबाहोकुमारः सत्यसंश्रयः ॥ 5 ॥
तंविनाकैकयीपुत्रम्भरतन्धर्मचारिणम् ।
न मेस्नानम्बहुमतंवस्त्राण्याभरणानि च ॥ 6 ॥
एतत्पश्ययथाक्षिप्रम्प्रतिगच्छामताम्पुरीम् ।
अयोध्याङ्गच्छतोह्येषपन्थाःपरमदुर्गमः ॥ 7 ॥
एवमुक्तस्तुकाकुत्स्थम्प्रत्युवाचविभीषणः ।
अह्नात्वाम्प्रापयिष्यामिताम्पुरीम्पार्थिवात्मज ॥ 8 ॥
पुष्पकन्नामभद्रन्तेविमानंसूर्यसन्निभम् ।
ममभ्रातुःकुबेरस्यरावणेनबलीयसा ॥ 9 ॥
हृतन्निर्जित्यसङ्ग्रामेकामगन्दिव्यमुत्तमम् ।
त्वदर्थम्पालितञ्चेदन्तिष्ठत्यतुलविक्रम ॥ 10 ॥
तदिदम्मेघसङ्काशंविमानमिहतिष्ठति ।
तेनयास्यसियानेनत्वमयोध्याङ्गतज्वरः ॥ 11 ॥
अहन्तेयुद्यनुग्राह्योयदिस्मरसिमेगुणान् ।
वसतावदिहप्राज्ञ यद्यस्तिमयिसौहृदम् ॥ 12 ॥
लक्ष्मणेनसहभ्रात्रावैदेह्याभार्ययासह ।
अर्चितस्सर्वकामैस्त्वन्ततोराम गमिष्यसि ॥ 13 ॥
प्रीतियुक्तस्यविहितांससैन्यःससुहृद्गणः ।
सक्रतियांराममेतावद्गृहेणत्वम्मयोद्यताम् ॥ 14 ॥
प्रणयाद्भहुमानाच्चसौहार्देन च राघव ।
प्रसादायामिप्रेष्योऽहं न खल्वाज्ञापयामिते ॥ 15 ॥
एवमुक्तस्ततोरामःप्रत्युवाचविभीषणम् ।
रक्षसांवानराणां च सर्वेषामेवशृण्वताम् ॥ 16 ॥
पूजितोऽस्मित्वयावीर साचिव्येनपरन्तप ।
सर्वात्मना च चेष्टाभिःसौहार्देनपरेण च ॥ 17 ॥
न खल्वेतन्नकुर्यान्तेवचनंराक्षसेश्वर ।
तन्तुमेभ्रातरन्द्रष्टुम्भरतन्त्वरतेमनः ॥ 18 ॥
मान्निवर्तयितुंयोऽसौचित्रकूटमुपागतः ।
शिरसायाचतोयस्यवचनं न कृतम्मया ॥ 19 ॥
कौसल्यां च सुमित्रां च कैकेयीं च यशस्विनीम् ।
गुहं च सुहृदञ्चैवपौरान्जनपदैस्सह ॥ 20 ॥
अनुजानीहमांसौम्य पूजितोऽस्मिविभीषण ।
मन्युर्नखलुकर्तव्यःसखेत्वाञ्चानुमानये ॥ 21 ॥
उपस्थापयमेशीघ्रंविमानंराक्षसेश्वर ।
कृतकार्यस्यमेवासःकथंस्यादिहसम्मतः ॥ 22 ॥
एवमुक्तस्तुरामेणराक्षसेन्द्रोविभीषणः ।
विमानसूर्यसङ्काशमाजुहावत्वरान्वितः ॥ 23 ॥
ततःकाञ्चनचित्राङ्गंवैदूर्यमणिवेदिकम् ।
कूटागारैःपरिक्षिप्तंसर्वतोरजतप्रभम् ॥ 24 ॥
पाण्डुराभिःपताकाभिर्ध्वजैश्चसमलङ्कृतम् ।
शोभितङ्काञ्चनैर्हर्म्यैर्हेमपद्मविभूषितैः ॥ 25 ॥
प्रकीर्णङ्किङ्किणीजालैर्मुक्तामणिगवाक्षकम् ।
घण्टाजालैःपरिक्षिप्तंसर्वतोमधुरस्वनम् ॥ 26 ॥
यन्मेरुशिखराकारन्निर्मितंविश्वकर्मणा ।
बृहभिर्भूषितंहर्म्यैर्मुक्तारजतशोभितैः ॥ 27 ॥
तलैस्स्फटिकचित्राङ्गैदूर्यैश्चवरासनैः ।
महार्हास्तरणोपेतैरुपपन्नम्महाधनैः ॥ 28 ॥
उपस्थितमनाधृष्यन्तद्विमानम्मनोजवम् ।
निवेदयित्वारामायतस्थौतत्रविभीषणः ॥ 29 ॥
तत्पुष्पकङ्कामगमंविमानमुपस्थितम्भूधरसन्निकाशम् ।
दृष्टवातदाविस्मयमाजगामरामस्ससौमित्रिरुदारसत्त्वः ॥ 30 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्विंशत्यधिकशततमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha caturviṃśatyadhikaśatatamassargaḥ |
tāṃrātrimuṣitaṃrāmaṃsukhotthimarindamam |
abravītprāñjalirvākyañjayampṛṣṭavāvibhīṣaṇaḥ || 1 ||
snānānicāṅgarāgāṇivastrāṇyābharaṇāni ca |
candanāni ca divyānimālyānivividhāni ca || 2 ||
alaṅkāravidaścemānāryaḥpadmanibhekṣaṇāḥ |
upasthitāstvāṃvidhavatsnāpayiṣyantirāghava || 3 ||
evamuktastukākutsthaḥ pratyuvācavibhīṣaṇam |
harīnsugrīvamukhyāṃstvaṃsnānenopanimantraya || 4 ||
sa tutāmyatidharmātmāmamahetossukhocitaḥ |
sukumāromahābāhokumāraḥ satyasaṃśrayaḥ || 5 ||
taṃvinākaikayīputrambharatandharmacāriṇam |
na mesnānambahumataṃvastrāṇyābharaṇāni ca || 6 ||
etatpaśyayathākṣiprampratigacchāmatāmpurīm |
ayodhyāṅgacchatohyeṣapanthāḥparamadurgamaḥ || 7 ||
evamuktastukākutsthampratyuvācavibhīṣaṇaḥ |
ahnātvāmprāpayiṣyāmitāmpurīmpārthivātmaja || 8 ||
puṣpakannāmabhadrantevimānaṃsūryasannibham |
mamabhrātuḥkuberasyarāvaṇenabalīyasā || 9 ||
hṛtannirjityasaṅgrāmekāmagandivyamuttamam |
tvadarthampālitañcedantiṣṭhatyatulavikrama || 10 ||
tadidammeghasaṅkāśaṃvimānamihatiṣṭhati |
tenayāsyasiyānenatvamayodhyāṅgatajvaraḥ || 11 ||
ahanteyudyanugrāhyoyadismarasimeguṇān |
vasatāvadihaprājña yadyastimayisauhṛdam || 12 ||
lakṣmaṇenasahabhrātrāvaidehyābhāryayāsaha |
arcitassarvakāmaistvantatorāma gamiṣyasi || 13 ||
prītiyuktasyavihitāṃsasainyaḥsasuhṛdgaṇaḥ |
sakratiyāṃrāmametāvadgṛheṇatvammayodyatām || 14 ||
praṇayādbhahumānāccasauhārdena ca rāghava |
prasādāyāmipreṣyo'haṃ na khalvājñāpayāmite || 15 ||
evamuktastatorāmaḥpratyuvācavibhīṣaṇam |
rakṣasāṃvānarāṇāṃ ca sarveṣāmevaśṛṇvatām || 16 ||
pūjito'smitvayāvīra sācivyenaparantapa |
sarvātmanā ca ceṣṭābhiḥsauhārdenapareṇa ca || 17 ||
na khalvetannakuryāntevacanaṃrākṣaseśvara |
tantumebhrātarandraṣṭumbharatantvaratemanaḥ || 18 ||
mānnivartayituṃyo'saucitrakūṭamupāgataḥ |
śirasāyācatoyasyavacanaṃ na kṛtammayā || 19 ||
kausalyāṃ ca sumitrāṃ ca kaikeyīṃ ca yaśasvinīm |
guhaṃ ca suhṛdañcaivapaurānjanapadaissaha || 20 ||
anujānīhamāṃsaumya pūjito'smivibhīṣaṇa |
manyurnakhalukartavyaḥsakhetvāñcānumānaye || 21 ||
upasthāpayameśīghraṃvimānaṃrākṣaseśvara |
kṛtakāryasyamevāsaḥkathaṃsyādihasammataḥ || 22 ||
evamuktasturāmeṇarākṣasendrovibhīṣaṇaḥ |
vimānasūryasaṅkāśamājuhāvatvarānvitaḥ || 23 ||
tataḥkāñcanacitrāṅgaṃvaidūryamaṇivedikam |
kūṭāgāraiḥparikṣiptaṃsarvatorajataprabham || 24 ||
pāṇḍurābhiḥpatākābhirdhvajaiścasamalaṅkṛtam |
śobhitaṅkāñcanairharmyairhemapadmavibhūṣitaiḥ || 25 ||
prakīrṇaṅkiṅkiṇījālairmuktāmaṇigavākṣakam |
ghaṇṭājālaiḥparikṣiptaṃsarvatomadhurasvanam || 26 ||
yanmeruśikharākārannirmitaṃviśvakarmaṇā |
bṛhabhirbhūṣitaṃharmyairmuktārajataśobhitaiḥ || 27 ||
talaissphaṭikacitrāṅgaidūryaiścavarāsanaiḥ |
mahārhāstaraṇopetairupapannammahādhanaiḥ || 28 ||
upasthitamanādhṛṣyantadvimānammanojavam |
nivedayitvārāmāyatasthautatravibhīṣaṇaḥ || 29 ||
tatpuṣpakaṅkāmagamaṃvimānamupasthitambhūdharasannikāśam |
dṛṣṭavātadāvismayamājagāmarāmassasaumitrirudārasattvaḥ || 30 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe caturviṃśatyadhikaśatatamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.