ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਬਾਲਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ षੋਡਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਤਤੋ ਨਾਰਾਯਣੋ ਦੇਵੋ ਨਿਯੁਕ੍ਤਸ੍ਸੁਰਸਤ੍ਤਮੈਃ ।
ਜਾਨਨ੍ਨਪਿ ਸੁਰਾਨੇਵਂ ਸ਼੍ਲਕ੍ष੍ਣਂ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 1 ॥
ਉਪਾਯਃ ਕੋ ਵਧੇ ਤਸ੍ਯ ਰਾਵਣਸ੍ਯ ਦੁਰਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਯਮਹਂ ਤਂ ਸਮਾਸ੍ਥਾਯ ਨਿਹਨ੍ਯਾਮृषਿਕਣ੍ਟਕਮ੍ ॥ 2 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤਾਸ੍ਸੁਰਾਸ੍ਸਰ੍ਵੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਚੁਰ੍ਵਿष੍ਣੁਮਵ੍ਯਯਮ੍ ।
ਮਾਨੁषੀਂ ਤਨੁਮਾਸ੍ਥਾਯ ਰਾਵਣਂ ਜਹਿ ਸਂਯੁਗੇ ॥ 3 ॥
ਸ ਹਿ ਤੇਪੇ ਤਪਸ੍ਤੀਵ੍ਰਂ ਦੀਰ੍ਘਕਾਲਮਰਿਨ੍ਦਮ ।
ਯੇਨ ਤੁष੍ਟੋऽਭਵਦ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਲੋਕਕृਲ੍ਲੋਕਪੂਰ੍ਵਜਃ ॥ 4 ॥
ਸਨ੍ਤੁष੍ਟਃ ਪ੍ਰਦਦੌ ਤਸ੍ਮੈ ਰਾਕ੍षਸਾਯ ਵਰਂ ਪ੍ਰਭੁਃ ।
04 ਨਾਨਾਵਿਧੇਭ੍ਯੋ ਭੂਤੇਭ੍ਯੋ ਭਯਂ ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮਾਨੁषਾਤ੍ ॥ 5 ॥
ਅਵਜ੍ਞਾਤਾਃ ਪੁਰਾ ਤੇਨ ਵਰਦਾਨੇ ਹਿ ਮਾਨਵਾਃ ।
105 ਏਵਂ ਪਿਤਾਮਹਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਰਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸ ਦਰ੍ਪਿਤਃ ॥ 6 ॥
ਉਤ੍ਸਾਦਯਤਿ ਲੋਕਾਨ੍ਤ੍ਰੀਨ੍ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਪਕਰ੍षਤਿ ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਧੋ ਦृष੍ਟੋ ਮਾਨੁषੇਭ੍ਯਃ ਪਰਨ੍ਤਪ ॥ 7 ॥
ਇਤ੍ਯੇਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸੁਰਾਣਾਂ ਵਿष੍ਣੁਰਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ ।
ਪਿਤਰਂ ਰੋਚਯਾਮਾਸ ਤਦਾ ਦਸ਼ਰਥਂ ਨृਪਮ੍ ॥ 8 ॥
ਸ ਚਾਪ੍ਯਪੁਤ੍ਰੋ ਨृਪਤਿਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤਿਃ ।
ਅਯਜਤ੍ਪੁਤ੍ਰਿਯਾਮਿष੍ਟਿਂ ਪੁਤ੍ਰੇਪ੍ਸੁਰਰਿਸੂਦਨਃ ॥ 9 ॥
ਸ ਕृਤ੍ਵਾ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਵਿष੍ਣੁਰਾਮਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯ ਚ ਪਿਤਾਮਹਮ੍ ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨਂ ਗਤੋ ਦੇਵੈਃ ਪੂਜ੍ਯਮਾਨੋ ਮਹਰ੍षਿਭਿਃ ॥ 10 ॥
ਤੋ ਵੈ ਯਜਮਾਨਸ੍ਯ ਪਾਵਕਾਦਤੁਲਪ੍ਰਭਮ੍ ।
ਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭੂਤਂ ਮਹਦ੍ਭੂਤਂ ਮਹਾਵੀਰ੍ਯਂ ਮਹਾਬਲਮ੍ ॥ 11 ॥
ਕृष੍ਣਂ ਰਕ੍ਤਾਮ੍ਬਰਧਰਂ ਰਕ੍ਤਾਸ੍ਯਂ ਦੁਨ੍ਦੁਭਿਸ੍ਵਨਮ੍ ।
ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਹਰ੍ਯਕ੍षਤਨੁਜਸ਼੍ਮਸ਼੍ਰੁਪ੍ਰਵਰਮੂਰ੍ਧਜਮ੍ ॥ 12 ॥
ਸ਼ੁਭਲਕ੍षਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਦਿਵ੍ਯਾਭਰਣਭੂषਿਤਮ੍ ।
ਸ਼ੈਲਸ਼ृਙ੍ਗਸਮੁਤ੍ਸੇਥਂ ਦृਪ੍ਤਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲਵਿਕ੍ਰਮਮ੍ ॥ 13 ॥
ਦਿਵਾਕਰਸਮਾਕਾਰਂ ਦੀਪ੍ਤਾਨਲਸ਼ਿਖੋਪਮਮ੍ ।
ਤਪ੍ਤਜਾਮ੍ਬੂਨਦਮਯੀਂ ਰਾਜਤਾਨ੍ਤਪਰਿਚ੍ਛਦਾਮ੍ ॥ 14 ॥
ਦਿਵ੍ਯਪਾਯਸਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾਂ ਪਾਤ੍ਰੀਂ ਪਤ੍ਨੀਮਿਵ ਪ੍ਰਿਯਾਮ੍ ।
ਪ੍ਰਗृਹ੍ਯ ਵਿਪੁਲਾਂ ਦੋਰ੍ਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਵਯਂ ਮਾਯਾਮਯੀਮਿਵ ॥ 15 ॥
ਸਮਵੇਕ੍ष੍ਯਾਬ੍ਰਵੀਦ੍ਵਾਕ੍ਯਮਿਦਂ ਦਸ਼ਰਥਂ ਨृਪਮ੍ ।
ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯਂ ਨਰਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਾਮਿਹਾਭ੍ਯਾਗਤਂ ਨृਪ ॥ 16 ॥
ਤਤਃ ਪਰਂ ਤਦਾ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਃ ।
ਭਗਵਨ੍ ਸ੍ਵਾਗਤਂ ਤੇऽਸ੍ਤੁ ਕਿਮਹਂ ਕਰਵਾਣਿ ਤੇ ॥ 17 ॥
ਅਥੋ ਪੁਨਰਿਦਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯੋ ਨਰੋऽਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਰਾਜਨ੍ਨਰ੍ਚਯਤਾ ਦੇਵਾਨਦ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਿਦਂ ਤ੍ਵਯਾ ॥ 18 ॥
ਇਦਂ ਤੁ ਨृਪਸ਼ਾਰ੍ਦੂਲ ਪਾਯਸਂ ਦੇਵਨਿਰ੍ਮਿਤਮ੍ ।
ਪ੍ਰਜਾਕਰਂ ਗृਹਾਣ ਤ੍ਵਂ ਧਨ੍ਯਮਾਰੋਗ੍ਯਵਰ੍ਧਨਮ੍ ॥ 19 ॥
ਭਾਰ੍ਯਾਣਾਮਨੁਰੂਪਾਣਾਮਸ਼੍ਨੀਤੇਤਿ ਪ੍ਰਯਚ੍ਛ ਵੈ ।
ਤਾਸੁ ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਸ੍ਯਸੇ ਪੁਤ੍ਰਾਨ੍ਯਦਰ੍ਥਂ ਯਜਸੇ ਨृਪ ॥ 20 ॥
ਤਥੇਤਿ ਨृਪਤਿਃ ਪ੍ਰੀਤਸ਼੍ਸ਼ਿਰਸਾ ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਯਤਾਮ੍ ।
ਪਾਤ੍ਰੀਂ ਦੇਵਾਨ੍ਨਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਾਂ ਦੇਵਦਤ੍ਤਾਂ ਹਿਰਣ੍ਮਯੀਮ੍ ॥ 21 ॥
ਅਭਿਵਾਦ੍ਯ ਚ ਤਦ੍ਭੂਤਮਦ੍ਭੁਤਂ ਪ੍ਰਿਯਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ।
ਮੁਦਾ ਪਰਮਯਾ ਯੁਕ੍ਤਸ਼੍ਚਕਾਰਾਭਿਪ੍ਰਦਕ੍षਿਣਮ੍ ॥ 22 ॥
ਤਤੋ ਦਸ਼ਰਥਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਪਾਯਸਂ ਦੇਵਨਿਰ੍ਮਿਤਮ੍ ।
ਬਭੂਵ ਪਰਮਪ੍ਰੀਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਿਤ੍ਤਮਿਵਾਧਨਃ ॥ 23 ॥
ਤਤਸ੍ਤਦਦ੍ਭੁਤਪ੍ਰਖ੍ਯਂ ਭੂਤਂ ਪਰਮਭਾਸ੍ਵਰਮ੍ ।
ਸਂਵਰ੍ਤਯਿਤ੍ਵਾ ਤਤ੍ਕਰ੍ਮ ਤਤ੍ਰੈਵਾਨ੍ਤਰਧੀਯਤ ॥ 24 ॥
ਹਰ੍षਰਸ਼੍ਮਿਭਿਰੁਦ੍ਯੋਤਂ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਃਪੁਰਮਾਬਭੌ ।
ਸ਼ਾਰਦਸ੍ਯਾਭਿਰਾਮਸ੍ਯ ਚਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯੇਵ ਨਭੋਂऽਸ਼ੁਭਿਃ ॥ 25 ॥
ਸੋऽਨ੍ਤਃਪੁਰਂ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯੈਵ ਕੌਸਲ੍ਯਾਮਿਦਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।
ਪਾਯਸਂ ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਣੀष੍ਵ ਪੁਤ੍ਰੀਯਂ ਤ੍ਵਿਦਮਾਤ੍ਮਨਃ ॥ 26 ॥
ਕੌਸਲ੍ਯਾਯੈ ਨਰਪਤਿਃ ਪਾਯਸਾਰ੍ਧਂ ਦਦੌ ਤਦਾ ।
ਅਰ੍ਧਾਦਰ੍ਧਂ ਦਦੌ ਚਾਪਿ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾਯੈ ਨਰਾਧਿਪਃ ॥ 27 ॥
ਕੈਕੇਯ੍ਯੈ ਚਾਵਸ਼ਿष੍ਟਾਰ੍ਧਂ ਦਦੌ ਪੁਤ੍ਰਾਰ੍ਥਕਾਰਣਾਤ੍ ।
ਪ੍ਰਦਦੌ ਚਾਵਸ਼ਿष੍ਟਾਰ੍ਧਂ ਪਾਯਸਸ੍ਯਾਮृਤੋਪਮਮ੍ ॥ 28 ॥
ਅਨੁਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾਯੈ ਪੁਨਰੇਵ ਮਹੀਪਤਿਃ ।
ਏਵਂ ਤਾਸਾਂ ਦਦੌ ਰਾਜਾ ਭਾਰ੍ਯਾਣਾਂ ਪਾਯਸਂ ਪृਥਕ੍ ॥ 29 ॥
ਤਾਸ੍ਤ੍ਵੇਤਤ੍ਪਾਯਸਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਯੋਤ੍ਤਮਾਸ੍ਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ।
ਸਮ੍ਮਾਨਂ ਮੇਨਿਰੇ ਸਰ੍ਵਾਂਃ ਪ੍ਰਹਰ੍षੋਦਿਤਚੇਤਸਃ ॥ 30 ॥
ਤਤਸ੍ਤੁ ਤਾਃ ਪ੍ਰਾਸ਼੍ਯ ਤਦੁਤ੍ਤਮਾਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਮਹੀਪਤੇਰੁਤ੍ਤਮਪਾਯਸਂ ਪृਥਕ੍ ।
ਹੁਤਾਸ਼ਨਾਦਿਤ੍ਯਸਮਾਨਤੇਜਸੋ ऽਚਿਰੇਣ ਗਰ੍ਭਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿਪੇਦਿਰੇ ਤਦਾ ॥ 31 ॥
ਤਤਸ੍ਤੁ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਸਮੀਕ੍ष੍ਯ ਤਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਪ੍ਰਰੂਢਗਰ੍ਭਾਃ ਪ੍ਰਤਿਲਬ੍ਧਮਾਨਸਃ ।
ਬਭੂਵ ਹृष੍ਟਸ੍ਤ੍ਰਿਦਿਵੇ ਯਥਾ ਹਰਿਃ ਸੁਰੇਨ੍ਦ੍ਰਸਿਦ੍ਧਰ੍षਿਗਣਾਭਿਪੂਜਿਤਃ ॥ 32 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਬਾਲਕਾਣ੍ਡੇ षੋਡਸ਼ਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |
atha ṣoḍaśassargaḥ |
tato nārāyaṇo devo niyuktassurasattamaiḥ |
jānannapi surānevaṃ ślakṣṇaṃ vacanamabravīt || 1 ||
upāyaḥ ko vadhe tasya rāvaṇasya durātmanaḥ |
yamahaṃ taṃ samāsthāya nihanyāmṛṣikaṇṭakam || 2 ||
evamuktāssurāssarve pratyūcurviṣṇumavyayam |
mānuṣīṃ tanumāsthāya rāvaṇaṃ jahi saṃyuge || 3 ||
sa hi tepe tapastīvraṃ dīrghakālamarindama |
yena tuṣṭo'bhavadbrahmā lokakṛllokapūrvajaḥ || 4 ||
santuṣṭaḥ pradadau tasmai rākṣasāya varaṃ prabhuḥ |
04 nānāvidhebhyo bhūtebhyo bhayaṃ nānyatra mānuṣāt || 5 ||
avajñātāḥ purā tena varadāne hi mānavāḥ |
105 evaṃ pitāmahāttasmādvaraṃ prāpya sa darpitaḥ || 6 ||
utsādayati lokāntrīn striyaścāpyapakarṣati |
tasmāttasya vadho dṛṣṭo mānuṣebhyaḥ parantapa || 7 ||
ityetadvacanaṃ śrutvā surāṇāṃ viṣṇurātmavān |
pitaraṃ rocayāmāsa tadā daśarathaṃ nṛpam || 8 ||
sa cāpyaputro nṛpatistasminkāle mahādyutiḥ |
ayajatputriyāmiṣṭiṃ putrepsurarisūdanaḥ || 9 ||
sa kṛtvā niścayaṃ viṣṇurāmantrya ca pitāmaham |
antardhānaṃ gato devaiḥ pūjyamāno maharṣibhiḥ || 10 ||
to vai yajamānasya pāvakādatulaprabham |
prādurbhūtaṃ mahadbhūtaṃ mahāvīryaṃ mahābalam || 11 ||
kṛṣṇaṃ raktāmbaradharaṃ raktāsyaṃ dundubhisvanam |
snigdhaharyakṣatanujaśmaśrupravaramūrdhajam || 12 ||
śubhalakṣaṇasampannaṃ divyābharaṇabhūṣitam |
śailaśṛṅgasamutsethaṃ dṛptaśārdūlavikramam || 13 ||
divākarasamākāraṃ dīptānalaśikhopamam |
taptajāmbūnadamayīṃ rājatāntaparicchadām || 14 ||
divyapāyasasampūrṇāṃ pātrīṃ patnīmiva priyām |
pragṛhya vipulāṃ dorbhyāṃ svayaṃ māyāmayīmiva || 15 ||
samavekṣyābravīdvākyamidaṃ daśarathaṃ nṛpam |
prājāpatyaṃ naraṃ viddhi māmihābhyāgataṃ nṛpa || 16 ||
tataḥ paraṃ tadā rājā pratyuvāca kṛtāñjaliḥ |
bhagavan svāgataṃ te'stu kimahaṃ karavāṇi te || 17 ||
atho punaridaṃ vākyaṃ prājāpatyo naro'bravīt |
rājannarcayatā devānadya prāptamidaṃ tvayā || 18 ||
idaṃ tu nṛpaśārdūla pāyasaṃ devanirmitam |
prajākaraṃ gṛhāṇa tvaṃ dhanyamārogyavardhanam || 19 ||
bhāryāṇāmanurūpāṇāmaśnīteti prayaccha vai |
tāsu tvaṃ prāpsyase putrānyadarthaṃ yajase nṛpa || 20 ||
tatheti nṛpatiḥ prītaśśirasā pratigṛhyatām |
pātrīṃ devānnasampūrṇāṃ devadattāṃ hiraṇmayīm || 21 ||
abhivādya ca tadbhūtamadbhutaṃ priyadarśanam |
mudā paramayā yuktaścakārābhipradakṣiṇam || 22 ||
tato daśarathaḥ prāpya pāyasaṃ devanirmitam |
babhūva paramaprītaḥ prāpya vittamivādhanaḥ || 23 ||
tatastadadbhutaprakhyaṃ bhūtaṃ paramabhāsvaram |
saṃvartayitvā tatkarma tatraivāntaradhīyata || 24 ||
harṣaraśmibhirudyotaṃ tasyāntaḥpuramābabhau |
śāradasyābhirāmasya candrasyeva nabhoṃ'śubhiḥ || 25 ||
so'ntaḥpuraṃ praviśyaiva kausalyāmidamabravīt |
pāyasaṃ pratigṛhṇīṣva putrīyaṃ tvidamātmanaḥ || 26 ||
kausalyāyai narapatiḥ pāyasārdhaṃ dadau tadā |
ardhādardhaṃ dadau cāpi sumitrāyai narādhipaḥ || 27 ||
kaikeyyai cāvaśiṣṭārdhaṃ dadau putrārthakāraṇāt |
pradadau cāvaśiṣṭārdhaṃ pāyasasyāmṛtopamam || 28 ||
anucintya sumitrāyai punareva mahīpatiḥ |
evaṃ tāsāṃ dadau rājā bhāryāṇāṃ pāyasaṃ pṛthak || 29 ||
tāstvetatpāyasaṃ prāpya narendrasyottamāsstrayaḥ |
sammānaṃ menire sarvāṃḥ praharṣoditacetasaḥ || 30 ||
tatastu tāḥ prāśya taduttamāstriyo mahīpateruttamapāyasaṃ pṛthak |
hutāśanādityasamānatejaso 'cireṇa garbhānpratipedire tadā || 31 ||
tatastu rājā prasamīkṣya tāḥ striyaḥ prarūḍhagarbhāḥ pratilabdhamānasaḥ |
babhūva hṛṣṭastridive yathā hariḥ surendrasiddharṣigaṇābhipūjitaḥ || 32 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डम् ।
अथ षोडशस्सर्गः ।
ततो नारायणो देवो नियुक्तस्सुरसत्तमैः ।
जानन्नपि सुरानेवं श्लक्ष्णं वचनमब्रवीत् ॥ 1 ॥
उपायः को वधे तस्य रावणस्य दुरात्मनः ।
यमहं तं समास्थाय निहन्यामृषिकण्टकम् ॥ 2 ॥
एवमुक्तास्सुरास्सर्वे प्रत्यूचुर्विष्णुमव्ययम् ।
मानुषीं तनुमास्थाय रावणं जहि संयुगे ॥ 3 ॥
स हि तेपे तपस्तीव्रं दीर्घकालमरिन्दम ।
येन तुष्टोऽभवद्ब्रह्मा लोककृल्लोकपूर्वजः ॥ 4 ॥
सन्तुष्टः प्रददौ तस्मै राक्षसाय वरं प्रभुः ।
04 नानाविधेभ्यो भूतेभ्यो भयं नान्यत्र मानुषात् ॥ 5 ॥
अवज्ञाताः पुरा तेन वरदाने हि मानवाः ।
105 एवं पितामहात्तस्माद्वरं प्राप्य स दर्पितः ॥ 6 ॥
उत्सादयति लोकान्त्रीन् स्त्रियश्चाप्यपकर्षति ।
तस्मात्तस्य वधो दृष्टो मानुषेभ्यः परन्तप ॥ 7 ॥
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा सुराणां विष्णुरात्मवान् ।
पितरं रोचयामास तदा दशरथं नृपम् ॥ 8 ॥
स चाप्यपुत्रो नृपतिस्तस्मिन्काले महाद्युतिः ।
अयजत्पुत्रियामिष्टिं पुत्रेप्सुररिसूदनः ॥ 9 ॥
स कृत्वा निश्चयं विष्णुरामन्त्र्य च पितामहम् ।
अन्तर्धानं गतो देवैः पूज्यमानो महर्षिभिः ॥ 10 ॥
तो वै यजमानस्य पावकादतुलप्रभम् ।
प्रादुर्भूतं महद्भूतं महावीर्यं महाबलम् ॥ 11 ॥
कृष्णं रक्ताम्बरधरं रक्तास्यं दुन्दुभिस्वनम् ।
स्निग्धहर्यक्षतनुजश्मश्रुप्रवरमूर्धजम् ॥ 12 ॥
शुभलक्षणसम्पन्नं दिव्याभरणभूषितम् ।
शैलशृङ्गसमुत्सेथं दृप्तशार्दूलविक्रमम् ॥ 13 ॥
दिवाकरसमाकारं दीप्तानलशिखोपमम् ।
तप्तजाम्बूनदमयीं राजतान्तपरिच्छदाम् ॥ 14 ॥
दिव्यपायससम्पूर्णां पात्रीं पत्नीमिव प्रियाम् ।
प्रगृह्य विपुलां दोर्भ्यां स्वयं मायामयीमिव ॥ 15 ॥
समवेक्ष्याब्रवीद्वाक्यमिदं दशरथं नृपम् ।
प्राजापत्यं नरं विद्धि मामिहाभ्यागतं नृप ॥ 16 ॥
ततः परं तदा राजा प्रत्युवाच कृताञ्जलिः ।
भगवन् स्वागतं तेऽस्तु किमहं करवाणि ते ॥ 17 ॥
अथो पुनरिदं वाक्यं प्राजापत्यो नरोऽब्रवीत् ।
राजन्नर्चयता देवानद्य प्राप्तमिदं त्वया ॥ 18 ॥
इदं तु नृपशार्दूल पायसं देवनिर्मितम् ।
प्रजाकरं गृहाण त्वं धन्यमारोग्यवर्धनम् ॥ 19 ॥
भार्याणामनुरूपाणामश्नीतेति प्रयच्छ वै ।
तासु त्वं प्राप्स्यसे पुत्रान्यदर्थं यजसे नृप ॥ 20 ॥
तथेति नृपतिः प्रीतश्शिरसा प्रतिगृह्यताम् ।
पात्रीं देवान्नसम्पूर्णां देवदत्तां हिरण्मयीम् ॥ 21 ॥
अभिवाद्य च तद्भूतमद्भुतं प्रियदर्शनम् ।
मुदा परमया युक्तश्चकाराभिप्रदक्षिणम् ॥ 22 ॥
ततो दशरथः प्राप्य पायसं देवनिर्मितम् ।
बभूव परमप्रीतः प्राप्य वित्तमिवाधनः ॥ 23 ॥
ततस्तदद्भुतप्रख्यं भूतं परमभास्वरम् ।
संवर्तयित्वा तत्कर्म तत्रैवान्तरधीयत ॥ 24 ॥
हर्षरश्मिभिरुद्योतं तस्यान्तःपुरमाबभौ ।
शारदस्याभिरामस्य चन्द्रस्येव नभोंऽशुभिः ॥ 25 ॥
सोऽन्तःपुरं प्रविश्यैव कौसल्यामिदमब्रवीत् ।
पायसं प्रतिगृह्णीष्व पुत्रीयं त्विदमात्मनः ॥ 26 ॥
कौसल्यायै नरपतिः पायसार्धं ददौ तदा ।
अर्धादर्धं ददौ चापि सुमित्रायै नराधिपः ॥ 27 ॥
कैकेय्यै चावशिष्टार्धं ददौ पुत्रार्थकारणात् ।
प्रददौ चावशिष्टार्धं पायसस्यामृतोपमम् ॥ 28 ॥
अनुचिन्त्य सुमित्रायै पुनरेव महीपतिः ।
एवं तासां ददौ राजा भार्याणां पायसं पृथक् ॥ 29 ॥
तास्त्वेतत्पायसं प्राप्य नरेन्द्रस्योत्तमास्स्त्रयः ।
सम्मानं मेनिरे सर्वांः प्रहर्षोदितचेतसः ॥ 30 ॥
ततस्तु ताः प्राश्य तदुत्तमास्त्रियो महीपतेरुत्तमपायसं पृथक् ।
हुताशनादित्यसमानतेजसो ऽचिरेण गर्भान्प्रतिपेदिरे तदा ॥ 31 ॥
ततस्तु राजा प्रसमीक्ष्य ताः स्त्रियः प्ररूढगर्भाः प्रतिलब्धमानसः ।
बभूव हृष्टस्त्रिदिवे यथा हरिः सुरेन्द्रसिद्धर्षिगणाभिपूजितः ॥ 32 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे षोडशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |
atha ṣoḍaśassargaḥ |
tato nārāyaṇo devo niyuktassurasattamaiḥ |
jānannapi surānevaṃ ślakṣṇaṃ vacanamabravīt || 1 ||
upāyaḥ ko vadhe tasya rāvaṇasya durātmanaḥ |
yamahaṃ taṃ samāsthāya nihanyāmṛṣikaṇṭakam || 2 ||
evamuktāssurāssarve pratyūcurviṣṇumavyayam |
mānuṣīṃ tanumāsthāya rāvaṇaṃ jahi saṃyuge || 3 ||
sa hi tepe tapastīvraṃ dīrghakālamarindama |
yena tuṣṭo'bhavadbrahmā lokakṛllokapūrvajaḥ || 4 ||
santuṣṭaḥ pradadau tasmai rākṣasāya varaṃ prabhuḥ |
04 nānāvidhebhyo bhūtebhyo bhayaṃ nānyatra mānuṣāt || 5 ||
avajñātāḥ purā tena varadāne hi mānavāḥ |
105 evaṃ pitāmahāttasmādvaraṃ prāpya sa darpitaḥ || 6 ||
utsādayati lokāntrīn striyaścāpyapakarṣati |
tasmāttasya vadho dṛṣṭo mānuṣebhyaḥ parantapa || 7 ||
ityetadvacanaṃ śrutvā surāṇāṃ viṣṇurātmavān |
pitaraṃ rocayāmāsa tadā daśarathaṃ nṛpam || 8 ||
sa cāpyaputro nṛpatistasminkāle mahādyutiḥ |
ayajatputriyāmiṣṭiṃ putrepsurarisūdanaḥ || 9 ||
sa kṛtvā niścayaṃ viṣṇurāmantrya ca pitāmaham |
antardhānaṃ gato devaiḥ pūjyamāno maharṣibhiḥ || 10 ||
to vai yajamānasya pāvakādatulaprabham |
prādurbhūtaṃ mahadbhūtaṃ mahāvīryaṃ mahābalam || 11 ||
kṛṣṇaṃ raktāmbaradharaṃ raktāsyaṃ dundubhisvanam |
snigdhaharyakṣatanujaśmaśrupravaramūrdhajam || 12 ||
śubhalakṣaṇasampannaṃ divyābharaṇabhūṣitam |
śailaśṛṅgasamutsethaṃ dṛptaśārdūlavikramam || 13 ||
divākarasamākāraṃ dīptānalaśikhopamam |
taptajāmbūnadamayīṃ rājatāntaparicchadām || 14 ||
divyapāyasasampūrṇāṃ pātrīṃ patnīmiva priyām |
pragṛhya vipulāṃ dorbhyāṃ svayaṃ māyāmayīmiva || 15 ||
samavekṣyābravīdvākyamidaṃ daśarathaṃ nṛpam |
prājāpatyaṃ naraṃ viddhi māmihābhyāgataṃ nṛpa || 16 ||
tataḥ paraṃ tadā rājā pratyuvāca kṛtāñjaliḥ |
bhagavan svāgataṃ te'stu kimahaṃ karavāṇi te || 17 ||
atho punaridaṃ vākyaṃ prājāpatyo naro'bravīt |
rājannarcayatā devānadya prāptamidaṃ tvayā || 18 ||
idaṃ tu nṛpaśārdūla pāyasaṃ devanirmitam |
prajākaraṃ gṛhāṇa tvaṃ dhanyamārogyavardhanam || 19 ||
bhāryāṇāmanurūpāṇāmaśnīteti prayaccha vai |
tāsu tvaṃ prāpsyase putrānyadarthaṃ yajase nṛpa || 20 ||
tatheti nṛpatiḥ prītaśśirasā pratigṛhyatām |
pātrīṃ devānnasampūrṇāṃ devadattāṃ hiraṇmayīm || 21 ||
abhivādya ca tadbhūtamadbhutaṃ priyadarśanam |
mudā paramayā yuktaścakārābhipradakṣiṇam || 22 ||
tato daśarathaḥ prāpya pāyasaṃ devanirmitam |
babhūva paramaprītaḥ prāpya vittamivādhanaḥ || 23 ||
tatastadadbhutaprakhyaṃ bhūtaṃ paramabhāsvaram |
saṃvartayitvā tatkarma tatraivāntaradhīyata || 24 ||
harṣaraśmibhirudyotaṃ tasyāntaḥpuramābabhau |
śāradasyābhirāmasya candrasyeva nabhoṃ'śubhiḥ || 25 ||
so'ntaḥpuraṃ praviśyaiva kausalyāmidamabravīt |
pāyasaṃ pratigṛhṇīṣva putrīyaṃ tvidamātmanaḥ || 26 ||
kausalyāyai narapatiḥ pāyasārdhaṃ dadau tadā |
ardhādardhaṃ dadau cāpi sumitrāyai narādhipaḥ || 27 ||
kaikeyyai cāvaśiṣṭārdhaṃ dadau putrārthakāraṇāt |
pradadau cāvaśiṣṭārdhaṃ pāyasasyāmṛtopamam || 28 ||
anucintya sumitrāyai punareva mahīpatiḥ |
evaṃ tāsāṃ dadau rājā bhāryāṇāṃ pāyasaṃ pṛthak || 29 ||
tāstvetatpāyasaṃ prāpya narendrasyottamāsstrayaḥ |
sammānaṃ menire sarvāṃḥ praharṣoditacetasaḥ || 30 ||
tatastu tāḥ prāśya taduttamāstriyo mahīpateruttamapāyasaṃ pṛthak |
hutāśanādityasamānatejaso 'cireṇa garbhānpratipedire tadā || 31 ||
tatastu rājā prasamīkṣya tāḥ striyaḥ prarūḍhagarbhāḥ pratilabdhamānasaḥ |
babhūva hṛṣṭastridive yathā hariḥ surendrasiddharṣigaṇābhipūjitaḥ || 32 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.