ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਰਾਮਾਯਣੇ ਬਾਲਕਾਣ੍ਡਮ੍ ।
ਅਥ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ।
ਨਾਰਦਸ੍ਯ ਤੁ ਤਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਾਕ੍ਯਵਿਸ਼ਾਰਦਃ ।
ਪੂਜਯਾਮਾਸ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਸਹਸ਼ਿष੍ਯੋ ਮਹਾਮੁਨਿਃ ॥ 1 ॥
ਯਥਾਵਤ੍ਪੂਜਿਤਸ੍ਤੇਨ ਦੇਵਰ੍षਿਰ੍ਨਾਰਦਸ੍ਤਦਾ ।
ਆਪृष੍ਟ੍ਵੈਵਾਭ੍ਯਨੁਜ੍ਞਾਤਸ੍ਸ ਜਗਾਮ ਵਿਹਾਯਸਮ੍ ॥ 2 ॥
ਸ ਮੁਹੂਰ੍ਤਂ ਗਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਦੇਵਲੋਕਂ ਮੁਨਿਸ੍ਤਦਾ ।
ਜਗਾਮ ਤਮਸਾਤੀਰਂ ਜਾਹ੍ਨਵ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਵਿਦੂਰਤਃ ॥ 3 ॥
ਸ ਤੁ ਤੀਰਂ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਤਮਸਾਯਾ ਮਹਾਮੁਨਿਃ ।
ਸ਼ਿष੍ਯਮਾਹ ਸ੍ਥਿਤਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤੀਰ੍ਥਮਕਰ੍ਦਮਮ੍ ॥ 4 ॥
ਅਕਰ੍ਦਮਮਿਦਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਭਰਦ੍ਵਾਜ ਨਿਸ਼ਾਮਯ ।
ਰਮਣੀਯਂ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਮ੍ਬੁ ਸਨ੍ਮਨੁष੍ਯਮਨੋ ਯਥਾ ॥ 5 ॥
ਨ੍ਯਸ੍ਯਤਾਂ ਕਲਸ਼ਸ੍ਤਾਤ ਦੀਯਤਾਂ ਵਲ੍ਕਲਂ ਮਮ ।
ਇਦਮੇਵਾਵਗਾਹਿष੍ਯੇ ਤਮਸਾਤੀਰ੍ਥਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ 6 ॥
ਏਵਮੁਕ੍ਤੋ ਭਰਦ੍ਵਾਜੋ ਵਾਲ੍ਮੀਕੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ ।
ਪ੍ਰਾਯਚ੍ਛਤ ਮੁਨੇਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਲ੍ਕਲਂ ਨਿਯਤੋ ਗੁਰੋਃ ॥ 7 ॥
ਸ ਸ਼ਿष੍ਯਹਸ੍ਤਾਦਾਦਾਯ ਵਲ੍ਕਲਂ ਨਿਯਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ।
ਵਿਚਚਾਰ ਹ ਪਸ਼੍ਯਂਸ੍ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਿਪੁਲਂ ਵਨਮ੍ ॥ 8 ॥
ਤਸ੍ਯਾਭ੍ਯਾਸ਼ੇ ਤੁ ਮਿਥੁਨਂ ਚਰਨ੍ਤਮਨਪਾਯਿਨਮ੍ ।
ਦਦਰ੍ਸ਼ ਭਗਵਾਂਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਯੋਸ਼੍ਚਾਰੁਨਿਸ੍ਵਨਮ੍ ॥ 9 ॥
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਮਿਥੁਨਾਦੇਕਂ ਪੁਮਾਂਸਂ ਪਾਪਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ।
ਜਘਾਨ ਵੈਰਨਿਲਯੋ ਨਿषਾਦਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਯਤਃ ॥ 10 ॥
ਤਂ ਸ਼ੋਣਿਤਪਰੀਤਾਙ੍ਗਂ ਵੇष੍ਟਮਾਨਂ ਮਹੀਤਲੇ ।
ਭਾਰ੍ਯਾ ਤੁ ਨਿਹਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰੁਰਾਵ ਕਰੁਣਾਂ ਗਿਰਮ੍ ॥ 11 ॥
ਵਿਯੁਕ੍ਤਾ ਪਤਿਨਾ ਤੇਨ ਦ੍ਵਿਜੇਨ ਸਹਚਾਰਿਣਾ ।
ਤਾਮ੍ਰਸ਼ੀਰ੍षੇਣ ਮਤ੍ਤੇਨ ਪਤ੍ਰਿਣਾ ਸਹਿਤੇਨ ਵੈ ॥ 12 ॥
ਤਦਾ ਤੁ ਤਂ ਦ੍ਵਿਜਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਨਿषਾਦੇਨ ਨਿਪਾਤਿਤਮ੍ ।
ऋषੇਰ੍ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਨਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਰੁਣ੍ਯਂ ਸਮਪਦ੍ਯਤ ॥ 13 ॥
ਤਤਃ ਕਰੁਣਵੇਦਿਤ੍ਵਾਦਧਰ੍ਮੋऽਯਮਿਤਿ ਦ੍ਵਿਜਃ ।
ਨਿਸ਼ਾਮ੍ਯ ਰੁਦਤੀਂ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚੀਮਿਦਂ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥ 14 ॥
ਮਾ ਨਿषਾਦ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਂ ਤ੍ਵਮਗਮਸ਼੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀਸ੍ਸਮਾਃ ।
ਯਤ੍ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਮਿਥੁਨਾਦੇਕਮਵਧੀਃ ਕਾਮਮੋਹਿਤਮ੍ ॥ 15 ॥
15 ਤਸ੍ਯੈਵਂ ਬ੍ਰੁਵਤਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾ ਬਭੂਵ ਹृਦਿ ਵੀਕ੍षਤਃ ।
ਸ਼ੋਕਾਰ੍ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਸ਼ਕੁਨੇਃ ਕਿਮਿਦਂ ਵ੍ਯਾਹृਤਂ ਮਯਾ ॥ 16 ॥
ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ਸ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸ਼੍ਚਕਾਰ ਮਤਿਮਾਨ੍ਮਤਿਮ੍ ।
ਸ਼ਿष੍ਯਂ ਚੈਵਾऽਬ੍ਰਵੀਦ੍ਵਾਕ੍ਯਮਿਦਂ ਸ ਮੁਨਿਪੁਙ੍ਗਵਃ ॥ 17 ॥
ਪਾਦਬਦ੍ਧੋऽਕ੍षਰਸਮਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰੀਲਯਸਮਨ੍ਵਿਤਃ ।
ਸ਼ੋਕਾਰ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੋ ਮੇ ਸ਼੍ਲੋਕੋ ਭਵਤੁ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ॥ 18 ॥
ਸ਼ਿष੍ਯਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਯ ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਮੁਨੇਰ੍ਵਾਕ੍ਯਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ।
ਪ੍ਰਤਿਜਗ੍ਰਾਹ ਸਂਹृष੍ਟਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤੁष੍ਟੋऽਭਵਦ੍ਗੁਰੁਃ ॥ 19 ॥
ਸੋऽਭਿषੇਕਂ ਤਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਤੀਰ੍ਥੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਯਥਾਵਿਧਿ ।
ਤਮੇਵ ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ਨਰ੍ਥਮੁਪਾਵਰ੍ਤਤ ਵੈ ਮੁਨਿਃ ॥ 20 ॥
ਭਰਦ੍ਵਾਜਸ੍ਤਤਸ਼੍ਸ਼ਿष੍ਯੋ ਵਿਨੀਤਸ਼੍ਸ਼੍ਰੁਤਵਾਨ੍ਮੁਨੇਃ ।
ਕਲਸ਼ਂ ਪੂਰ੍ਣਮਾਦਾਯ ਪृष੍ਠਤੋऽਨੁਜਗਾਮ ਹ ॥ 21 ॥
ਸ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਸ਼੍ਰਮਪਦਂ ਸ਼ਿष੍ਯੇਣ ਸਹ ਧਰ੍ਮਵਿਤ੍ ।
ਉਪਵਿष੍ਟਃ ਕਥਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚਕਾਰ ਧ੍ਯਾਨਮਾਸ੍ਥਿਤਃ ॥ 22 ॥
ਆਜਗਾਮ ਤਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਲੋਕਕਰ੍ਤਾ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਭੁਃ ।
ਚਤੁਰ੍ਮੁਖੋ ਮਹਾਤੇਜਾ ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਤਂ ਮੁਨਿਪੁਙ੍ਗਵਮ੍ ॥ 23 ॥
ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਰਥ ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਹਸੋਤ੍ਥਾਯ ਵਾਗ੍ਯਤਃ ।
ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਃ ਪ੍ਰਯਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਤਸ੍ਥੌ ਪਰਮਵਿਸ੍ਮਿਤਃ ॥ 24 ॥
ਪੂਜਯਾਮਾਸ ਤਂ ਦੇਵਂ ਪਾਦ੍ਯਾਰ੍ਘ੍ਯਾਸਨਵਨ੍ਦਨੈਃ ।
ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਵਿਧਿਵਚ੍ਚੈਨਂ ਪृष੍ਟ੍ਵਾऽਨਾਮਯਮਵ੍ਯਯਮ੍ ॥ 25 ॥
ਅਥੋਪਵਿਸ਼੍ਯ ਭਗਵਾਨਾਸਨੇ ਪਰਮਾਰ੍ਚਿਤੇ ।
ਵਾਲ੍ਮੀਕਯੇ ਮਹਰ੍षਯੇ ਸਨ੍ਦਿਦੇਸ਼ਾਸਨਂ ਤਤਃ ॥ 26 ॥
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸਮਨੁਜ੍ਞਾਤਸ੍ਸੋऽਪ੍ਯੁਪਾਵਿਸ਼ਦਾਸਨੇ ।
ਉਪਵਿष੍ਟੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਸਰ੍ਵਲੋਕਪਿਤਾਮਹੇ ।
ਤਦ੍ਗਤੇਨੈਵ ਮਨਸਾ ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਰ੍ਧ੍ਯਾਨਮਾਸ੍ਥਿਤਃ ॥ 27 ॥
ਪਾਪਾਤ੍ਮਨਾ ਕृਤਂ ਕष੍ਟਂ ਵੈਰਗ੍ਰਹਣਬੁਦ੍ਧਿਨਾ ।
ਯਸ੍ਤਾਦृਸ਼ਂ ਚਾਰੁਰਵਂ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਂ ਹਨ੍ਯਾਦਕਾਰਣਾਤ੍ ॥ 28 ॥
ਸ਼ੋਚਨ੍ਨੇਵ ਮੁਹੁਃ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚੀਮੁਪਸ਼੍ਲੋਕਮਿਮਂ ਪੁਨਃ ।
ਜਗਾਵਨ੍ਤਰ੍ਗਤਮਨਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸ਼ੋਕਪਰਾਯਣਃ ॥ 29 ॥
ਤਮੁਵਾਚ ਤਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪ੍ਰਹਸਨ੍ਮੁਨਿਪੁਙ੍ਗਵਮ੍ ।
ਸ਼੍ਲੋਕ ਏਵ ਤ੍ਵਯਾ ਬਦ੍ਧੋ ਨਾਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾ ॥ 30 ॥
ਮਚ੍ਛਨ੍ਦਾਦੇਵ ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇਯਂ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ।
ਰਾਮਸ੍ਯ ਚਰਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਕੁਰੁ ਤ੍ਵਮृषਿਸਤ੍ਤਮ ॥ 31 ॥
ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਨੋ ਗੁਣਵਤੋ ਲੋਕੇ ਰਾਮਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ ।
ਵृਤ੍ਤਂ ਕਥਯ ਧੀਰਸ੍ਯ ਯਥਾ ਤੇ ਨਾਰਦਾਚ੍ਛ੍ਰੁਤਮ੍ ॥ 32 ॥
ਰਹਸ੍ਯਂ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਚ ਯਦ੍ਵृਤ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ ।
ਰਾਮਸ੍ਯ ਸਹਸੌਮਿਤ੍ਰੇਃ ਰਾਕ੍षਸਾਨਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ ॥ 33 ॥
ਵੈਦੇਹ੍ਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਯਦ੍ਵृਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਯਦਿ ਵਾ ਰਹਃ ।
ਤਚ੍ਚਾਪ੍ਯਵਿਦਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਦਿਤਂ ਤੇ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥ 34 ॥
ਨ ਤੇ ਵਾਗਨृਤਾ ਕਾਵ੍ਯੇ ਕਾਚਿਦਤ੍ਰ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ।
ਕੁਰੁ ਰਾਮਕਥਾਂ ਪੁਣ੍ਯਾਂ ਸ਼੍ਲੋਕਬਦ੍ਧਾਂ ਮਨੋਰਮਾਮ੍ ॥ 35 ॥
ਯਾਵਤ੍ ਸ੍ਥਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਗਿਰਯਸ੍ਸਰਿਤਸ਼੍ਚ ਮਹੀਤਲੇ ।
ਤਾਵਦ੍ਰਾਮਾਯਣਕਥਾ ਲੋਕੇषੁ ਪ੍ਰਚਰਿष੍ਯਤਿ ॥ 36 ॥
ਯਾਵਦ੍ਰਾਮਾਯਣਕਥਾ ਤ੍ਵਤ੍ਕृਤਾ ਪ੍ਰਚਰਿष੍ਯਤਿ ।
ਤਾਵਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਤ੍ਵਂ ਮਲ੍ਲੋਕੇषੁ ਨਿਵਤ੍ਸ੍ਯਸਿ ॥ 37 ॥
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਭਗਵਾਨ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਤ੍ਰੈਵਾਨ੍ਤਰਧੀਯਤ ।
ਤਤਸ੍ਸਸ਼ਿष੍ਯੋ ਭਗਵਾਨ੍ਮੁਨਿਰ੍ਵਿਸ੍ਮਯਮਾਯਯੌ ॥ 38 ॥
ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਿष੍ਯਾਸ੍ਤਤਸ੍ਸਰ੍ਵੇ ਜਗੁਸ਼੍ਸ਼੍ਲੋਕਮਿਮਂ ਪੁਨਃ ।
ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ਪ੍ਰੀਯਮਾਣਾਃ ਪ੍ਰਾਹੁਸ਼੍ਚ ਭृਸ਼ਵਿਸ੍ਮਿਤਾਃ ॥ 39 ॥
ਸਮਾਕ੍षਰੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਯਃ ਪਾਦੈਰ੍ਗੀਤੋ ਮਹਰ੍षਿਣਾ ।
ਸੋऽਨੁਵ੍ਯਾਹਰਣਾਦ੍ਭੂਯਸ਼੍ਸ਼੍ਲੋਕਸ਼੍ਸ਼੍ਲੋਕਤ੍ਵਮਾਗਤਃ ॥ 40 ॥
ਤਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧਿਰਿਯਂ ਜਾਤਾ ਵਾਲ੍ਮੀਕੇਰ੍ਭਾਵਿਤਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਰਾਮਾਯਣਂ ਕਾਵ੍ਯਮੀਦृਸ਼ੈਃ ਕਰਵਾਣ੍ਯਹਮ੍ ॥ 41 ॥
ਉਦਾਰਵृਤ੍ਤਾਰ੍ਥਪਦੈਰ੍ਮਨੋਰਮੈਃ ਤਦਾਸ੍ਯ ਰਾਮਸ੍ਯ ਚਕਾਰਕੀਰ੍ਤਿਮਾਨ੍ ।
ਸਮਾਕ੍षਰੈਸ਼੍ਸ਼੍ਲੋਕਸ਼ਤੈਰ੍ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੋ ਯਸ਼ਸ੍ਕਰਂ ਕਾਵ੍ਯਮੁਦਾਰਧੀਰ੍ਮੁਨਿਃ ॥ 42 ॥
ਤਦੁਪਗਤਸਮਾਸਸਨ੍ਧਿਯੋਗਂ ਸਮਮਧੁਰੋਪਨਤਾਰ੍ਥਵਾਕ੍ਯਬਦ੍ਧਮ੍ ।
ਰਘੁਵਰਚਰਿਤਂ ਮੁਨਿਪ੍ਰਣੀਤਂ ਦਸ਼ਸ਼ਿਰਸਸ਼੍ਚ ਵਧਂ ਨਿਸ਼ਾਮਯਧ੍ਵਮ੍ ॥ 43 ॥
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਬਾਲਕਾਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ੍ਸਰ੍ਗਃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |
atha dvitīyassargaḥ |
nāradasya tu tadvākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ |
pūjayāmāsa dharmātmā sahaśiṣyo mahāmuniḥ || 1 ||
yathāvatpūjitastena devarṣirnāradastadā |
āpṛṣṭvaivābhyanujñātassa jagāma vihāyasam || 2 ||
sa muhūrtaṃ gate tasmindevalokaṃ munistadā |
jagāma tamasātīraṃ jāhnavyāstvavidūrataḥ || 3 ||
sa tu tīraṃ samāsādya tamasāyā mahāmuniḥ |
śiṣyamāha sthitaṃ pārśve dṛṣṭvā tīrthamakardamam || 4 ||
akardamamidaṃ tīrthaṃ bharadvāja niśāmaya |
ramaṇīyaṃ prasannāmbu sanmanuṣyamano yathā || 5 ||
nyasyatāṃ kalaśastāta dīyatāṃ valkalaṃ mama |
idamevāvagāhiṣye tamasātīrthamuttamam || 6 ||
evamukto bharadvājo vālmīkena mahātmanā |
prāyacchata munestasya valkalaṃ niyato guroḥ || 7 ||
sa śiṣyahastādādāya valkalaṃ niyatendriyaḥ |
vicacāra ha paśyaṃstatsarvato vipulaṃ vanam || 8 ||
tasyābhyāśe tu mithunaṃ carantamanapāyinam |
dadarśa bhagavāṃstatra krauñcayoścārunisvanam || 9 ||
tasmāttu mithunādekaṃ pumāṃsaṃ pāpaniścayaḥ |
jaghāna vairanilayo niṣādastasya paśyataḥ || 10 ||
taṃ śoṇitaparītāṅgaṃ veṣṭamānaṃ mahītale |
bhāryā tu nihataṃ dṛṣṭvā rurāva karuṇāṃ giram || 11 ||
viyuktā patinā tena dvijena sahacāriṇā |
tāmraśīrṣeṇa mattena patriṇā sahitena vai || 12 ||
tadā tu taṃ dvijaṃ dṛṣṭvā niṣādena nipātitam |
ṛṣerdharmātmanastasya kāruṇyaṃ samapadyata || 13 ||
tataḥ karuṇaveditvādadharmo'yamiti dvijaḥ |
niśāmya rudatīṃ krauñcīmidaṃ vacanamabravīt || 14 ||
mā niṣāda pratiṣṭhāṃ tvamagamaśśāśvatīssamāḥ |
yatkrauñcamithunādekamavadhīḥ kāmamohitam || 15 ||
15 tasyaivaṃ bruvataścintā babhūva hṛdi vīkṣataḥ |
śokārtenāsya śakuneḥ kimidaṃ vyāhṛtaṃ mayā || 16 ||
cintayansa mahāprājñaścakāra matimānmatim |
śiṣyaṃ caivā'bravīdvākyamidaṃ sa munipuṅgavaḥ || 17 ||
pādabaddho'kṣarasamastantrīlayasamanvitaḥ |
śokārtasya pravṛtto me śloko bhavatu nānyathā || 18 ||
śiṣyastu tasya bruvato munervākyamanuttamam |
pratijagrāha saṃhṛṣṭastasya tuṣṭo'bhavadguruḥ || 19 ||
so'bhiṣekaṃ tataḥ kṛtvā tīrthe tasminyathāvidhi |
tameva cintayannarthamupāvartata vai muniḥ || 20 ||
bharadvājastataśśiṣyo vinītaśśrutavānmuneḥ |
kalaśaṃ pūrṇamādāya pṛṣṭhato'nujagāma ha || 21 ||
sa praviśyāśramapadaṃ śiṣyeṇa saha dharmavit |
upaviṣṭaḥ kathāścānyāścakāra dhyānamāsthitaḥ || 22 ||
ājagāma tato brahmā lokakartā svayaṃ prabhuḥ |
caturmukho mahātejā draṣṭuṃ taṃ munipuṅgavam || 23 ||
vālmīkiratha taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya vāgyataḥ |
prāñjaliḥ prayato bhūtvā tasthau paramavismitaḥ || 24 ||
pūjayāmāsa taṃ devaṃ pādyārghyāsanavandanaiḥ |
praṇamya vidhivaccainaṃ pṛṣṭvā'nāmayamavyayam || 25 ||
athopaviśya bhagavānāsane paramārcite |
vālmīkaye maharṣaye sandideśāsanaṃ tataḥ || 26 ||
brahmaṇā samanujñātasso'pyupāviśadāsane |
upaviṣṭe tadā tasminsarvalokapitāmahe |
tadgatenaiva manasā vālmīkirdhyānamāsthitaḥ || 27 ||
pāpātmanā kṛtaṃ kaṣṭaṃ vairagrahaṇabuddhinā |
yastādṛśaṃ cāruravaṃ krauñcaṃ hanyādakāraṇāt || 28 ||
śocanneva muhuḥ krauñcīmupaślokamimaṃ punaḥ |
jagāvantargatamanā bhūtvā śokaparāyaṇaḥ || 29 ||
tamuvāca tato brahmā prahasanmunipuṅgavam |
śloka eva tvayā baddho nātra kāryā vicāraṇā || 30 ||
macchandādeva te brahman pravṛtteyaṃ sarasvatī |
rāmasya caritaṃ sarvaṃ kuru tvamṛṣisattama || 31 ||
dharmātmano guṇavato loke rāmasya dhīmataḥ |
vṛttaṃ kathaya dhīrasya yathā te nāradācchrutam || 32 ||
rahasyaṃ ca prakāśaṃ ca yadvṛttaṃ tasya dhīmataḥ |
rāmasya sahasaumitreḥ rākṣasānāṃ ca sarvaśaḥ || 33 ||
vaidehyāścaiva yadvṛttaṃ prakāśaṃ yadi vā rahaḥ |
taccāpyaviditaṃ sarvaṃ viditaṃ te bhaviṣyati || 34 ||
na te vāganṛtā kāvye kācidatra bhaviṣyati |
kuru rāmakathāṃ puṇyāṃ ślokabaddhāṃ manoramām || 35 ||
yāvat sthāsyanti girayassaritaśca mahītale |
tāvadrāmāyaṇakathā lokeṣu pracariṣyati || 36 ||
yāvadrāmāyaṇakathā tvatkṛtā pracariṣyati |
tāvadūrdhvamadhaśca tvaṃ mallokeṣu nivatsyasi || 37 ||
ityuktvā bhagavānbrahmā tatraivāntaradhīyata |
tatassaśiṣyo bhagavānmunirvismayamāyayau || 38 ||
tasya śiṣyāstatassarve jaguśślokamimaṃ punaḥ |
muhurmuhuḥ prīyamāṇāḥ prāhuśca bhṛśavismitāḥ || 39 ||
samākṣaraiścaturbhiryaḥ pādairgīto maharṣiṇā |
so'nuvyāharaṇādbhūyaśślokaśślokatvamāgataḥ || 40 ||
tasya buddhiriyaṃ jātā vālmīkerbhāvitātmanaḥ |
kṛtsnaṃ rāmāyaṇaṃ kāvyamīdṛśaiḥ karavāṇyaham || 41 ||
udāravṛttārthapadairmanoramaiḥ tadāsya rāmasya cakārakīrtimān |
samākṣaraiśślokaśatairyaśasvino yaśaskaraṃ kāvyamudāradhīrmuniḥ || 42 ||
tadupagatasamāsasandhiyogaṃ samamadhuropanatārthavākyabaddham |
raghuvaracaritaṃ munipraṇītaṃ daśaśirasaśca vadhaṃ niśāmayadhvam || 43 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe dvitīyassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डम् ।
अथ द्वितीयस्सर्गः ।
नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः ।
पूजयामास धर्मात्मा सहशिष्यो महामुनिः ॥ 1 ॥
यथावत्पूजितस्तेन देवर्षिर्नारदस्तदा ।
आपृष्ट्वैवाभ्यनुज्ञातस्स जगाम विहायसम् ॥ 2 ॥
स मुहूर्तं गते तस्मिन्देवलोकं मुनिस्तदा ।
जगाम तमसातीरं जाह्नव्यास्त्वविदूरतः ॥ 3 ॥
स तु तीरं समासाद्य तमसाया महामुनिः ।
शिष्यमाह स्थितं पार्श्वे दृष्ट्वा तीर्थमकर्दमम् ॥ 4 ॥
अकर्दममिदं तीर्थं भरद्वाज निशामय ।
रमणीयं प्रसन्नाम्बु सन्मनुष्यमनो यथा ॥ 5 ॥
न्यस्यतां कलशस्तात दीयतां वल्कलं मम ।
इदमेवावगाहिष्ये तमसातीर्थमुत्तमम् ॥ 6 ॥
एवमुक्तो भरद्वाजो वाल्मीकेन महात्मना ।
प्रायच्छत मुनेस्तस्य वल्कलं नियतो गुरोः ॥ 7 ॥
स शिष्यहस्तादादाय वल्कलं नियतेन्द्रियः ।
विचचार ह पश्यंस्तत्सर्वतो विपुलं वनम् ॥ 8 ॥
तस्याभ्याशे तु मिथुनं चरन्तमनपायिनम् ।
ददर्श भगवांस्तत्र क्रौञ्चयोश्चारुनिस्वनम् ॥ 9 ॥
तस्मात्तु मिथुनादेकं पुमांसं पापनिश्चयः ।
जघान वैरनिलयो निषादस्तस्य पश्यतः ॥ 10 ॥
तं शोणितपरीताङ्गं वेष्टमानं महीतले ।
भार्या तु निहतं दृष्ट्वा रुराव करुणां गिरम् ॥ 11 ॥
वियुक्ता पतिना तेन द्विजेन सहचारिणा ।
ताम्रशीर्षेण मत्तेन पत्रिणा सहितेन वै ॥ 12 ॥
तदा तु तं द्विजं दृष्ट्वा निषादेन निपातितम् ।
ऋषेर्धर्मात्मनस्तस्य कारुण्यं समपद्यत ॥ 13 ॥
ततः करुणवेदित्वादधर्मोऽयमिति द्विजः ।
निशाम्य रुदतीं क्रौञ्चीमिदं वचनमब्रवीत् ॥ 14 ॥
मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमश्शाश्वतीस्समाः ।
यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधीः काममोहितम् ॥ 15 ॥
15 तस्यैवं ब्रुवतश्चिन्ता बभूव हृदि वीक्षतः ।
शोकार्तेनास्य शकुनेः किमिदं व्याहृतं मया ॥ 16 ॥
चिन्तयन्स महाप्राज्ञश्चकार मतिमान्मतिम् ।
शिष्यं चैवाऽब्रवीद्वाक्यमिदं स मुनिपुङ्गवः ॥ 17 ॥
पादबद्धोऽक्षरसमस्तन्त्रीलयसमन्वितः ।
शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु नान्यथा ॥ 18 ॥
शिष्यस्तु तस्य ब्रुवतो मुनेर्वाक्यमनुत्तमम् ।
प्रतिजग्राह संहृष्टस्तस्य तुष्टोऽभवद्गुरुः ॥ 19 ॥
सोऽभिषेकं ततः कृत्वा तीर्थे तस्मिन्यथाविधि ।
तमेव चिन्तयन्नर्थमुपावर्तत वै मुनिः ॥ 20 ॥
भरद्वाजस्ततश्शिष्यो विनीतश्श्रुतवान्मुनेः ।
कलशं पूर्णमादाय पृष्ठतोऽनुजगाम ह ॥ 21 ॥
स प्रविश्याश्रमपदं शिष्येण सह धर्मवित् ।
उपविष्टः कथाश्चान्याश्चकार ध्यानमास्थितः ॥ 22 ॥
आजगाम ततो ब्रह्मा लोककर्ता स्वयं प्रभुः ।
चतुर्मुखो महातेजा द्रष्टुं तं मुनिपुङ्गवम् ॥ 23 ॥
वाल्मीकिरथ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय वाग्यतः ।
प्राञ्जलिः प्रयतो भूत्वा तस्थौ परमविस्मितः ॥ 24 ॥
पूजयामास तं देवं पाद्यार्घ्यासनवन्दनैः ।
प्रणम्य विधिवच्चैनं पृष्ट्वाऽनामयमव्ययम् ॥ 25 ॥
अथोपविश्य भगवानासने परमार्चिते ।
वाल्मीकये महर्षये सन्दिदेशासनं ततः ॥ 26 ॥
ब्रह्मणा समनुज्ञातस्सोऽप्युपाविशदासने ।
उपविष्टे तदा तस्मिन्सर्वलोकपितामहे ।
तद्गतेनैव मनसा वाल्मीकिर्ध्यानमास्थितः ॥ 27 ॥
पापात्मना कृतं कष्टं वैरग्रहणबुद्धिना ।
यस्तादृशं चारुरवं क्रौञ्चं हन्यादकारणात् ॥ 28 ॥
शोचन्नेव मुहुः क्रौञ्चीमुपश्लोकमिमं पुनः ।
जगावन्तर्गतमना भूत्वा शोकपरायणः ॥ 29 ॥
तमुवाच ततो ब्रह्मा प्रहसन्मुनिपुङ्गवम् ।
श्लोक एव त्वया बद्धो नात्र कार्या विचारणा ॥ 30 ॥
मच्छन्दादेव ते ब्रह्मन् प्रवृत्तेयं सरस्वती ।
रामस्य चरितं सर्वं कुरु त्वमृषिसत्तम ॥ 31 ॥
धर्मात्मनो गुणवतो लोके रामस्य धीमतः ।
वृत्तं कथय धीरस्य यथा ते नारदाच्छ्रुतम् ॥ 32 ॥
रहस्यं च प्रकाशं च यद्वृत्तं तस्य धीमतः ।
रामस्य सहसौमित्रेः राक्षसानां च सर्वशः ॥ 33 ॥
वैदेह्याश्चैव यद्वृत्तं प्रकाशं यदि वा रहः ।
तच्चाप्यविदितं सर्वं विदितं ते भविष्यति ॥ 34 ॥
न ते वागनृता काव्ये काचिदत्र भविष्यति ।
कुरु रामकथां पुण्यां श्लोकबद्धां मनोरमाम् ॥ 35 ॥
यावत् स्थास्यन्ति गिरयस्सरितश्च महीतले ।
तावद्रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति ॥ 36 ॥
यावद्रामायणकथा त्वत्कृता प्रचरिष्यति ।
तावदूर्ध्वमधश्च त्वं मल्लोकेषु निवत्स्यसि ॥ 37 ॥
इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ।
ततस्सशिष्यो भगवान्मुनिर्विस्मयमाययौ ॥ 38 ॥
तस्य शिष्यास्ततस्सर्वे जगुश्श्लोकमिमं पुनः ।
मुहुर्मुहुः प्रीयमाणाः प्राहुश्च भृशविस्मिताः ॥ 39 ॥
समाक्षरैश्चतुर्भिर्यः पादैर्गीतो महर्षिणा ।
सोऽनुव्याहरणाद्भूयश्श्लोकश्श्लोकत्वमागतः ॥ 40 ॥
तस्य बुद्धिरियं जाता वाल्मीकेर्भावितात्मनः ।
कृत्स्नं रामायणं काव्यमीदृशैः करवाण्यहम् ॥ 41 ॥
उदारवृत्तार्थपदैर्मनोरमैः तदास्य रामस्य चकारकीर्तिमान् ।
समाक्षरैश्श्लोकशतैर्यशस्विनो यशस्करं काव्यमुदारधीर्मुनिः ॥ 42 ॥
तदुपगतसमाससन्धियोगं सममधुरोपनतार्थवाक्यबद्धम् ।
रघुवरचरितं मुनिप्रणीतं दशशिरसश्च वधं निशामयध्वम् ॥ 43 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे द्वितीयस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |
atha dvitīyassargaḥ |
nāradasya tu tadvākyaṃ śrutvā vākyaviśāradaḥ |
pūjayāmāsa dharmātmā sahaśiṣyo mahāmuniḥ || 1 ||
yathāvatpūjitastena devarṣirnāradastadā |
āpṛṣṭvaivābhyanujñātassa jagāma vihāyasam || 2 ||
sa muhūrtaṃ gate tasmindevalokaṃ munistadā |
jagāma tamasātīraṃ jāhnavyāstvavidūrataḥ || 3 ||
sa tu tīraṃ samāsādya tamasāyā mahāmuniḥ |
śiṣyamāha sthitaṃ pārśve dṛṣṭvā tīrthamakardamam || 4 ||
akardamamidaṃ tīrthaṃ bharadvāja niśāmaya |
ramaṇīyaṃ prasannāmbu sanmanuṣyamano yathā || 5 ||
nyasyatāṃ kalaśastāta dīyatāṃ valkalaṃ mama |
idamevāvagāhiṣye tamasātīrthamuttamam || 6 ||
evamukto bharadvājo vālmīkena mahātmanā |
prāyacchata munestasya valkalaṃ niyato guroḥ || 7 ||
sa śiṣyahastādādāya valkalaṃ niyatendriyaḥ |
vicacāra ha paśyaṃstatsarvato vipulaṃ vanam || 8 ||
tasyābhyāśe tu mithunaṃ carantamanapāyinam |
dadarśa bhagavāṃstatra krauñcayoścārunisvanam || 9 ||
tasmāttu mithunādekaṃ pumāṃsaṃ pāpaniścayaḥ |
jaghāna vairanilayo niṣādastasya paśyataḥ || 10 ||
taṃ śoṇitaparītāṅgaṃ veṣṭamānaṃ mahītale |
bhāryā tu nihataṃ dṛṣṭvā rurāva karuṇāṃ giram || 11 ||
viyuktā patinā tena dvijena sahacāriṇā |
tāmraśīrṣeṇa mattena patriṇā sahitena vai || 12 ||
tadā tu taṃ dvijaṃ dṛṣṭvā niṣādena nipātitam |
ṛṣerdharmātmanastasya kāruṇyaṃ samapadyata || 13 ||
tataḥ karuṇaveditvādadharmo'yamiti dvijaḥ |
niśāmya rudatīṃ krauñcīmidaṃ vacanamabravīt || 14 ||
mā niṣāda pratiṣṭhāṃ tvamagamaśśāśvatīssamāḥ |
yatkrauñcamithunādekamavadhīḥ kāmamohitam || 15 ||
15 tasyaivaṃ bruvataścintā babhūva hṛdi vīkṣataḥ |
śokārtenāsya śakuneḥ kimidaṃ vyāhṛtaṃ mayā || 16 ||
cintayansa mahāprājñaścakāra matimānmatim |
śiṣyaṃ caivā'bravīdvākyamidaṃ sa munipuṅgavaḥ || 17 ||
pādabaddho'kṣarasamastantrīlayasamanvitaḥ |
śokārtasya pravṛtto me śloko bhavatu nānyathā || 18 ||
śiṣyastu tasya bruvato munervākyamanuttamam |
pratijagrāha saṃhṛṣṭastasya tuṣṭo'bhavadguruḥ || 19 ||
so'bhiṣekaṃ tataḥ kṛtvā tīrthe tasminyathāvidhi |
tameva cintayannarthamupāvartata vai muniḥ || 20 ||
bharadvājastataśśiṣyo vinītaśśrutavānmuneḥ |
kalaśaṃ pūrṇamādāya pṛṣṭhato'nujagāma ha || 21 ||
sa praviśyāśramapadaṃ śiṣyeṇa saha dharmavit |
upaviṣṭaḥ kathāścānyāścakāra dhyānamāsthitaḥ || 22 ||
ājagāma tato brahmā lokakartā svayaṃ prabhuḥ |
caturmukho mahātejā draṣṭuṃ taṃ munipuṅgavam || 23 ||
vālmīkiratha taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya vāgyataḥ |
prāñjaliḥ prayato bhūtvā tasthau paramavismitaḥ || 24 ||
pūjayāmāsa taṃ devaṃ pādyārghyāsanavandanaiḥ |
praṇamya vidhivaccainaṃ pṛṣṭvā'nāmayamavyayam || 25 ||
athopaviśya bhagavānāsane paramārcite |
vālmīkaye maharṣaye sandideśāsanaṃ tataḥ || 26 ||
brahmaṇā samanujñātasso'pyupāviśadāsane |
upaviṣṭe tadā tasminsarvalokapitāmahe |
tadgatenaiva manasā vālmīkirdhyānamāsthitaḥ || 27 ||
pāpātmanā kṛtaṃ kaṣṭaṃ vairagrahaṇabuddhinā |
yastādṛśaṃ cāruravaṃ krauñcaṃ hanyādakāraṇāt || 28 ||
śocanneva muhuḥ krauñcīmupaślokamimaṃ punaḥ |
jagāvantargatamanā bhūtvā śokaparāyaṇaḥ || 29 ||
tamuvāca tato brahmā prahasanmunipuṅgavam |
śloka eva tvayā baddho nātra kāryā vicāraṇā || 30 ||
macchandādeva te brahman pravṛtteyaṃ sarasvatī |
rāmasya caritaṃ sarvaṃ kuru tvamṛṣisattama || 31 ||
dharmātmano guṇavato loke rāmasya dhīmataḥ |
vṛttaṃ kathaya dhīrasya yathā te nāradācchrutam || 32 ||
rahasyaṃ ca prakāśaṃ ca yadvṛttaṃ tasya dhīmataḥ |
rāmasya sahasaumitreḥ rākṣasānāṃ ca sarvaśaḥ || 33 ||
vaidehyāścaiva yadvṛttaṃ prakāśaṃ yadi vā rahaḥ |
taccāpyaviditaṃ sarvaṃ viditaṃ te bhaviṣyati || 34 ||
na te vāganṛtā kāvye kācidatra bhaviṣyati |
kuru rāmakathāṃ puṇyāṃ ślokabaddhāṃ manoramām || 35 ||
yāvat sthāsyanti girayassaritaśca mahītale |
tāvadrāmāyaṇakathā lokeṣu pracariṣyati || 36 ||
yāvadrāmāyaṇakathā tvatkṛtā pracariṣyati |
tāvadūrdhvamadhaśca tvaṃ mallokeṣu nivatsyasi || 37 ||
ityuktvā bhagavānbrahmā tatraivāntaradhīyata |
tatassaśiṣyo bhagavānmunirvismayamāyayau || 38 ||
tasya śiṣyāstatassarve jaguśślokamimaṃ punaḥ |
muhurmuhuḥ prīyamāṇāḥ prāhuśca bhṛśavismitāḥ || 39 ||
samākṣaraiścaturbhiryaḥ pādairgīto maharṣiṇā |
so'nuvyāharaṇādbhūyaśślokaśślokatvamāgataḥ || 40 ||
tasya buddhiriyaṃ jātā vālmīkerbhāvitātmanaḥ |
kṛtsnaṃ rāmāyaṇaṃ kāvyamīdṛśaiḥ karavāṇyaham || 41 ||
udāravṛttārthapadairmanoramaiḥ tadāsya rāmasya cakārakīrtimān |
samākṣaraiśślokaśatairyaśasvino yaśaskaraṃ kāvyamudāradhīrmuniḥ || 42 ||
tadupagatasamāsasandhiyogaṃ samamadhuropanatārthavākyabaddham |
raghuvaracaritaṃ munipraṇītaṃ daśaśirasaśca vadhaṃ niśāmayadhvam || 43 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe dvitīyassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.