ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ സുന്ദരകാണ്ഡമ് ।
അഥ ചതുഃപഞ്ചാശസ്സര്ഗഃ ।
വീക്ഷമാണസ്തതോ ലങ്കാം കപിഃ കൃതമനോരഥഃ ॥ 1 ॥
വര്ധമാനസമുത്സാഹഃ കാര്യശേഷമചിന്തയത് ।
കിന്നു ഖല്വവശിഷ്ടം മേ കര്തവ്യമിഹ സാമ്പ്രതമ് ॥ 2 ॥
യദേഷാം രക്ഷസാം ഭൂയഃ സന്താപജനനം ഭവേത് ।
വനം താവത്പ്രമഥിതം പ്രകൃഷ്ടാ രാക്ഷസാ ഹതാഃ ॥ 3 ॥
ബലൈകദേശഃ ക്ഷപിതശ്ശേഷം ദുര്ഗവിനാശനമ് ।
ദുര്ഗേ വിനാശിതേ കര്മ ഭവേത്സുഖപരിശ്രമമ് ।
അല്പയത്നേന കാര്യേഽസ്മിന് മമ സ്യാത്സഫലശ്ശ്രമഃ ॥ 4 ॥
യോ ഹ്യയം മമ ലാങ്ഗൂലേ ദീപ്യതേ ഹവ്യവാഹനഃ ।
അസ്യ സന്തര്പണം ന്യായ്യം കര്തുമേഭിര്ഗൃഹോത്തമൈഃ ॥ 5 ॥
തതഃ പ്രദീപ്തലാങ്ഗൂലസ്സവിദ്യുദിവ തോയദഃ ।
ഭവനാഗ്രേഷു ലങ്കായാ വിചചാര മഹാകപിഃ ॥ 6 ॥
ഗൃഹാദ്ഗൃഹം രാക്ഷസാനാമുദ്യാനാനി ച വാനരഃ ।
വീക്ഷമാണോ ഹ്യസന്ത്രസ്തഃ പ്രാസാദാംശ്ച ചചാര സഃ ॥ 7 ॥
അവപ്ലുത്യ മഹാവേഗഃ പ്രഹസ്തസ്യ നിവേശനമ് ।
അഗ്നിം തത്ര സ നിക്ഷിപ്യ ശ്വസനേന സമോ ബലീ ॥ 8 ॥
തതോഽന്യത്പുപ്ലുവേ വേശ്മ മഹാപാര്ശ്വസ്യ വീര്യവാന് ।
മുമോച ഹനുമാനഗ്നിം കാലാനലശിഖോപമമ് ॥ 9 ॥
വജ്രദംഷ്ട്രസ്യ ച തദാ പുപ്ലുവേ സ മഹാകപിഃ ।
ശുകസ്യ ച മഹാതേജാസ്സാരണസ്യ ച ധീമതഃ ॥ 10 ॥
തഥാ ചേന്ദ്രജിതോ വേശ്മ ദദാഹ ഹരിയൂഥപഃ ।
ജമ്ബുമാലേ സ്സുമാലേശ്ച ദദാഹ ഭവനം തതഃ ॥ 11 ॥
രശ്മികേതോശ്ച ഭവനം സൂര്യശത്രോസ്തഥൈവ ച ।
ഹ്രസ്വകര്ണസ്യ ദംഷ്ട്രസ്യ രോമശസ്യ ച രക്ഷസഃ ॥ 12 ॥
യുദ്ധോന്മത്തസ്യ മത്തസ്യ ധ്വജഗ്രീവസ്യ രക്ഷസഃ ।
വിദ്യുജ്ജിഹ്വസ്യ ഘോരസ്യ തഥാ ഹസ്തിമുഖസ്യ ച ॥ 13 ॥
കരാലസ്യ പിശാചസ്യ ശോണിതാക്ഷസ്യ ചൈവ ഹി ।
കുമ്ഭകര്ണസ്യ ഭവനം മകരാക്ഷസ്യ ചൈവ ഹി ॥ 14 ॥
യജ്ഞശത്രോശ്ച ഭവനം ബ്രഹ്മശത്രോസ്തഥൈവ ച ।
നരാന്തകസ്യ കുമ്ഭസ്യ നികുമ്ഭസ്യ ദുരാത്മനഃ ॥ 15 ॥
വര്ജയിത്വാ മഹാതേജാ വിഭീഷണഗൃഹം പ്രതി ।
ക്രമമാണഃ ക്രമേണൈവ ദദാഹ ഹരിപുങ്ഗവഃ ॥ 16 ॥
തേഷു തേഷു മഹാര്ഹേഷു ഭവനേഷു മഹായശാഃ ।
ഗൃഹേഷ്വൃദ്ധിമതാമൃദ്ധിം ദദാഹ സ മഹാകപിഃ ॥ 17 ॥
സര്വേഷാം സമതിക്രമ്യ രാക്ഷസേന്ദ്രസ്യ വീര്യവാന് ।
ആസസാദാഥ ലക്ഷ്മീവാന് രാവണസ്യ നിവേശനമ് ॥ 18 ॥
തതസ്തസ്മിന് ഗൃഹേ മുഖ്യേ നാനാരത്നവിഭൂഷിതേ ।
മേരുമന്ദരസങ്കാശേ സര്വമങ്ഗലശോഭിതേ ॥ 19 ॥
പ്രദീപ്തമഗ്നിമുത്സൃജ്യ ലാങ്ഗൂലാഗ്രേ പ്രതിഷ്ഠിതമ് ।
നനാദ ഹനുമാന്വീരോ യുഗാന്തജലദോ യഥാ ॥ 20 ॥
ശ്വസനേന ച സംയോഗാദതിവേഗോ മഹാബലഃ ।
കാലാഗ്നിരിവ ജജ്വാല പ്രാവര്ധത ഹുതാശനഃ ॥ 21 ॥
പ്രദീപ്തമഗ്നിം പവനസ്തേഷു വേശ്മസ്വചാരയത് ।
അഭൂച്ഛ്വസനസംയോഗാദതിവേഗോ ഹുതാശനഃ ॥ 22 ॥
താനി കാഞ്ചനജാലാനി മുക്താമണിമയാനി ച ।
ഭവനാന്യവശീര്യന്ത രത്നവന്തി മഹാന്തി ച ॥ 23 ॥
സഞ്ജജ്ഞേ തുമുലശ്ശബ്ദോ രാക്ഷസാനാം പ്രധാവതാമ് ।
സ്വഗൃഹസ്യ പരിത്രാണേ ഭഗ്നോത്സാഹോര്ജിതശ്രിയാമ് ॥ 24 ॥
നൂനമേഷോഽഗ്നിരായാതഃ കപിരൂപേണ ഹാ ഇതി ।
ക്രന്ദന്ത്യസ്സഹസാ പേതുഃ സ്തനന്ധയധരാഃ സ്ത്രിയഃ ॥ 25 ॥
കാശ്ചിദഗ്നിപരീതേഭ്യോ ഹര്മേഭ്യോ മുക്തമൂര്ധജാഃ ।
പതന്ത്യോ രേജിരേഽഭ്രേഭ്യസ്സൌദാമന്യ ഇവാമ്ബരാത് ॥ 26 ॥
വജ്രവിദ്രുമവൈദൂര്യമുക്താരജതസംഹിതാന് ।
വിചിത്രാന്ഭവനാദ്ധാതൂന് സ്യന്ദമാനാന്ദദര്ശ സഃ ॥ 27 ॥
നാഗ്നിസ്തൃപ്യതി കാഷ്ഠാനാം തൃണാനാം ച യഥാ തഥാ ।
ഹനൂമാന് രാക്ഷസേന്ദാണാം വിശസ്താനാം ന തൃപ്യതി ॥ 28 ॥
ക്വചിത്കിംശുകസങ്കാശാഃ ക്വചിച്ഛാല്മലിസന്നിഭാഃ ॥ 29 ॥
ക്വചിത്കുങ്കുമസങ്കാശാശ്ശിഖാ വഹ്നേശ്ചകാശിരേ ।
ഹനൂമതാ വേഗവതാ വാനരേണ മഹാത്മനാ ।
ലങ്കാപുരം പ്രദഗ്ധം തദ്രുദ്രേണ ത്രിപുരം യഥാ ॥ 30 ॥
തതസ്തു ലങ്കാപുരപര്വതാഗ്രേ സമുത്ഥിതോ ഭീമപരാക്രമോഽഗ്നിഃ ।
പ്രസാര്യ ചൂഡാവലയം പ്രദീപ്തോ ഹനൂമതാ വേഗവതാ വിസൃഷ്ടഃ ॥ 31 ॥
യുഗാന്തകാലാനലതുല്യവേഗ സ്സമാരുതോഽഗ്നിര്വവൃധേ ദിവിസ്പൃക് ।
വിധൂമരശ്മിര്ഭവനേഷു സക്തോ രക്ഷശ്ശരീരാജ്യസമര്പതാര്ചിഃ ॥ 32 ॥
ആദിത്യകോടീസദൃശസ്സുതേജാ ലങ്കാം സമസ്താം പരിവാര്യ തിഷ്ഠന് ।
ശബ്ദൈരനേകൈരശനിപ്രരൂഢൈര്ഭിന്ദന്നിവാണ്ഡം പ്രബഭൌ മഹാഗ്നിഃ ॥ 33 ॥
തത്രാമ്ബരാദഗ്നിരതിപ്രവൃദ്ധോ രൂക്ഷപ്രഭഃ കിംശുകപുഷ്പചൂഡഃ ।
നിര്വാണധൂമാകുലരാജയശ്ച നീലോത്പലാഭാഃ പ്രചകാശിരേഽഭ്രാഃ ॥ 34 ॥
വജ്രീ മഹേന്ദ്രസ്ത്രിദശേശ്വരോ വാ സാക്ഷാദ്യമോ വാ വരുണോഽനിലോ വാ ।
രുദ്രോഽഗ്നിരര്കോ ധനദശ്ച സോമോ ന വാനരോഽയം സ്വയമേവ കാലഃ ॥ 35 ॥
കിം ബ്രഹ്മണസ്സര്വപിതാമഹസ്യ സര്വസ്യ ധാതുശ്ചതുരാനനസ്യ ।
ഇഹാഽഽഗതോ വാനരരൂപധാരീ രക്ഷോപസംഹാരകരഃ പ്രകോപഃ ॥ 36 ॥
കിം വൈഷ്ണവം വാ കപിരൂപമേത്യ രക്ഷോവിനാശായ പരം സുതേജഃ ।
അനന്തമവ്യക്തമചിന്ത്യമേകം സ്വമായയാ സാമ്പ്രതമാഗതം വാ ॥ 37 ॥
ഇത്യേവമൂചുര്ബഹവോ വിശിഷ്ടാ രക്ഷോഗണാസ്തത്ര സമേത്യ സര്വേ ।
സപ്രാണിസങ്ഘാം സഗൃഹാം സവൃക്ഷാം ദഗ്ധാം പുരീം താം സഹസാ സമീക്ഷ്യ ॥ 38 ॥
തതസ്തു ലങ്കാ സഹസാ പ്രദഗ്ധാ സരാക്ഷസാ സാശ്വരഥാ സനാഗാ ।
സപക്ഷിസങ്ഘാ സമൃഗാ സവൃക്ഷാ രുരോദ ദീനാ തുമുലം സശബ്ദമ് ॥ 39 ॥
ഹാ താത ഹാ പുത്രക കാന്ത മിത്ര ഹാ ജീവിതം ഭോഗയുതം സുപുണ്യമ് ।
രക്ഷോഭിരേവം ബഹുധാ ബ്രുവദ്ഭി ശ്ശബ്ദഃ കൃതോ ഘോരതരസ്സുഭീമഃ ॥ 40 ॥
ഹുതാശനജ്വാലസമാവൃതാ സാ ഹതപ്രവീരാ പരിവൃത്തയോധാ ഹനൂമതഃ ക്രോധബലാഭിഭൂതാ ബഭൂവ ശാപോപഹതേവ ലങ്കാ ॥ 41 ॥
സ സമ്ഭ്രമത്രസ്തവിഷണ്ണരാക്ഷസാം സമുജ്ജ്വലജ്ജ്വാലഹുതാശനാങ്കിതാമ് ।
ദദര്ശ ലങ്കാം ഹനുമാന്മഹാമനാഃ സ്വയമ്ഭൂകോപോപഹതാമിവാവനിമ് ॥ 42 ॥
ഭങ്ക്ത്വാ വനം പാദപരത്നസങ്കുലം ഹത്വാ തു രക്ഷാംസി മഹാന്തി സംയുഗേ ।
ദഗ്ധ്വാ പുരീം താം ഗൃഹരത്നമാലിനീം തസ്ഥൌ ഹനൂമാന്പവനാത്മജഃ കപിഃ ॥ 43 ॥
ത്രികൂടശൃങ്ഗാഗ്രതലേ വിചിത്രേ പ്രതിഷ്ഠിതോ വാനരരാജസിംഹഃ ।
പ്രദീപ്തലാങ്ഗൂലകൃതാര്ചിമാലീ വ്യരാജതാഽഽദിത്യ ഇവാംശുമാലീ ॥ 44 ॥
സ രാക്ഷസാംസ്താന്സുബഹൂംശ്ച ഹത്വാ വനം ച ഭങ്ക്ത്വാ ബഹുപാദപം തത് ।
വിസൃജ്യ രക്ഷോഭവനേഷു ചാഗ്നിം ജഗാമ രാമം മനസാ മഹാത്മാ ॥ 45 ॥
തതസ്തു തം വാനരവീരമുഖ്യം മഹാബലം മാരുതതുല്യവേഗമ് ।
മഹാമതിം വായുസുതം വരിഷ്ഠം പ്രതുഷ്ടുവുര്ദേവഗണാശ്ച സര്വേ ॥ 46 ॥
ഭങ്ക്ത്വാ വനം മഹാതേജാ ഹത്വാ രക്ഷാംസി സംയുഗേ ।
ദഗ്ധ്വാ ലങ്കാപുരീം രമ്യാം രരാജ സ മഹാകപിഃ ॥ 47 ॥
തത്ര ദേവാസ്സഗന്ധര്വാസ്സിദ്ധാശ്ച പരമര്ഷയഃ ।
ദൃഷ്ട്വാ ലങ്കാം പ്രദഗ്ധാം താം വിസ്മയം പരമം ഗതാഃ ॥ 48 ॥
തം ദൃഷ്ട്വാ വാനരശ്രേഷ്ഠം ഹനുമന്തം മഹാകപിമ് ।
കാലാഗ്നിരിതി സഞ്ചിന്ത്യ സര്വഭൂതാനി തത്രസുഃ ॥ 49 ॥
ദേവാശ്ച സര്വേ മുനിപുങ്ഗവാശ്ച ഗന്ധര്വവിദ്യാധരനാഗയക്ഷാഃ ।
ഭൂതാനി സര്വാണി മഹാന്തി തത്ര ജഗ്മുഃ പരാം പ്രീതിമതുല്യരൂപാമ് ॥ 50 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ സുന്ദരകാണ്ഡേ ചതുഃപഞ്ചാശസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha catuḥpañcāśassargaḥ |
vīkṣamāṇastato laṅkāṃ kapiḥ kṛtamanorathaḥ || 1 ||
vardhamānasamutsāhaḥ kāryaśeṣamacintayat |
kinnu khalvavaśiṣṭaṃ me kartavyamiha sāmpratam || 2 ||
yadeṣāṃ rakṣasāṃ bhūyaḥ santāpajananaṃ bhavet |
vanaṃ tāvatpramathitaṃ prakṛṣṭā rākṣasā hatāḥ || 3 ||
balaikadeśaḥ kṣapitaśśeṣaṃ durgavināśanam |
durge vināśite karma bhavetsukhapariśramam |
alpayatnena kārye'smin mama syātsaphalaśśramaḥ || 4 ||
yo hyayaṃ mama lāṅgūle dīpyate havyavāhanaḥ |
asya santarpaṇaṃ nyāyyaṃ kartumebhirgṛhottamaiḥ || 5 ||
tataḥ pradīptalāṅgūlassavidyudiva toyadaḥ |
bhavanāgreṣu laṅkāyā vicacāra mahākapiḥ || 6 ||
gṛhādgṛhaṃ rākṣasānāmudyānāni ca vānaraḥ |
vīkṣamāṇo hyasantrastaḥ prāsādāṃśca cacāra saḥ || 7 ||
avaplutya mahāvegaḥ prahastasya niveśanam |
agniṃ tatra sa nikṣipya śvasanena samo balī || 8 ||
tato'nyatpupluve veśma mahāpārśvasya vīryavān |
mumoca hanumānagniṃ kālānalaśikhopamam || 9 ||
vajradaṃṣṭrasya ca tadā pupluve sa mahākapiḥ |
śukasya ca mahātejāssāraṇasya ca dhīmataḥ || 10 ||
tathā cendrajito veśma dadāha hariyūthapaḥ |
jambumāle ssumāleśca dadāha bhavanaṃ tataḥ || 11 ||
raśmiketośca bhavanaṃ sūryaśatrostathaiva ca |
hrasvakarṇasya daṃṣṭrasya romaśasya ca rakṣasaḥ || 12 ||
yuddhonmattasya mattasya dhvajagrīvasya rakṣasaḥ |
vidyujjihvasya ghorasya tathā hastimukhasya ca || 13 ||
karālasya piśācasya śoṇitākṣasya caiva hi |
kumbhakarṇasya bhavanaṃ makarākṣasya caiva hi || 14 ||
yajñaśatrośca bhavanaṃ brahmaśatrostathaiva ca |
narāntakasya kumbhasya nikumbhasya durātmanaḥ || 15 ||
varjayitvā mahātejā vibhīṣaṇagṛhaṃ prati |
kramamāṇaḥ krameṇaiva dadāha haripuṅgavaḥ || 16 ||
teṣu teṣu mahārheṣu bhavaneṣu mahāyaśāḥ |
gṛheṣvṛddhimatāmṛddhiṃ dadāha sa mahākapiḥ || 17 ||
sarveṣāṃ samatikramya rākṣasendrasya vīryavān |
āsasādātha lakṣmīvān rāvaṇasya niveśanam || 18 ||
tatastasmin gṛhe mukhye nānāratnavibhūṣite |
merumandarasaṅkāśe sarvamaṅgalaśobhite || 19 ||
pradīptamagnimutsṛjya lāṅgūlāgre pratiṣṭhitam |
nanāda hanumānvīro yugāntajalado yathā || 20 ||
śvasanena ca saṃyogādativego mahābalaḥ |
kālāgniriva jajvāla prāvardhata hutāśanaḥ || 21 ||
pradīptamagniṃ pavanasteṣu veśmasvacārayat |
abhūcchvasanasaṃyogādativego hutāśanaḥ || 22 ||
tāni kāñcanajālāni muktāmaṇimayāni ca |
bhavanānyavaśīryanta ratnavanti mahānti ca || 23 ||
sañjajñe tumulaśśabdo rākṣasānāṃ pradhāvatām |
svagṛhasya paritrāṇe bhagnotsāhorjitaśriyām || 24 ||
nūnameṣo'gnirāyātaḥ kapirūpeṇa hā iti |
krandantyassahasā petuḥ stanandhayadharāḥ striyaḥ || 25 ||
kāścidagniparītebhyo harmebhyo muktamūrdhajāḥ |
patantyo rejire'bhrebhyassaudāmanya ivāmbarāt || 26 ||
vajravidrumavaidūryamuktārajatasaṃhitān |
vicitrānbhavanāddhātūn syandamānāndadarśa saḥ || 27 ||
nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ tṛṇānāṃ ca yathā tathā |
hanūmān rākṣasendāṇāṃ viśastānāṃ na tṛpyati || 28 ||
kvacitkiṃśukasaṅkāśāḥ kvacicchālmalisannibhāḥ || 29 ||
kvacitkuṅkumasaṅkāśāśśikhā vahneścakāśire |
hanūmatā vegavatā vānareṇa mahātmanā |
laṅkāpuraṃ pradagdhaṃ tadrudreṇa tripuraṃ yathā || 30 ||
tatastu laṅkāpuraparvatāgre samutthito bhīmaparākramo'gniḥ |
prasārya cūḍāvalayaṃ pradīpto hanūmatā vegavatā visṛṣṭaḥ || 31 ||
yugāntakālānalatulyavega ssamāruto'gnirvavṛdhe divispṛk |
vidhūmaraśmirbhavaneṣu sakto rakṣaśśarīrājyasamarpatārciḥ || 32 ||
ādityakoṭīsadṛśassutejā laṅkāṃ samastāṃ parivārya tiṣṭhan |
śabdairanekairaśaniprarūḍhairbhindannivāṇḍaṃ prababhau mahāgniḥ || 33 ||
tatrāmbarādagniratipravṛddho rūkṣaprabhaḥ kiṃśukapuṣpacūḍaḥ |
nirvāṇadhūmākularājayaśca nīlotpalābhāḥ pracakāśire'bhrāḥ || 34 ||
vajrī mahendrastridaśeśvaro vā sākṣādyamo vā varuṇo'nilo vā |
rudro'gnirarko dhanadaśca somo na vānaro'yaṃ svayameva kālaḥ || 35 ||
kiṃ brahmaṇassarvapitāmahasya sarvasya dhātuścaturānanasya |
ihā''gato vānararūpadhārī rakṣopasaṃhārakaraḥ prakopaḥ || 36 ||
kiṃ vaiṣṇavaṃ vā kapirūpametya rakṣovināśāya paraṃ sutejaḥ |
anantamavyaktamacintyamekaṃ svamāyayā sāmpratamāgataṃ vā || 37 ||
ityevamūcurbahavo viśiṣṭā rakṣogaṇāstatra sametya sarve |
saprāṇisaṅghāṃ sagṛhāṃ savṛkṣāṃ dagdhāṃ purīṃ tāṃ sahasā samīkṣya || 38 ||
tatastu laṅkā sahasā pradagdhā sarākṣasā sāśvarathā sanāgā |
sapakṣisaṅghā samṛgā savṛkṣā ruroda dīnā tumulaṃ saśabdam || 39 ||
hā tāta hā putraka kānta mitra hā jīvitaṃ bhogayutaṃ supuṇyam |
rakṣobhirevaṃ bahudhā bruvadbhi śśabdaḥ kṛto ghoratarassubhīmaḥ || 40 ||
hutāśanajvālasamāvṛtā sā hatapravīrā parivṛttayodhā hanūmataḥ krodhabalābhibhūtā babhūva śāpopahateva laṅkā || 41 ||
sa sambhramatrastaviṣaṇṇarākṣasāṃ samujjvalajjvālahutāśanāṅkitām |
dadarśa laṅkāṃ hanumānmahāmanāḥ svayambhūkopopahatāmivāvanim || 42 ||
bhaṅktvā vanaṃ pādaparatnasaṅkulaṃ hatvā tu rakṣāṃsi mahānti saṃyuge |
dagdhvā purīṃ tāṃ gṛharatnamālinīṃ tasthau hanūmānpavanātmajaḥ kapiḥ || 43 ||
trikūṭaśṛṅgāgratale vicitre pratiṣṭhito vānararājasiṃhaḥ |
pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī vyarājatā''ditya ivāṃśumālī || 44 ||
sa rākṣasāṃstānsubahūṃśca hatvā vanaṃ ca bhaṅktvā bahupādapaṃ tat |
visṛjya rakṣobhavaneṣu cāgniṃ jagāma rāmaṃ manasā mahātmā || 45 ||
tatastu taṃ vānaravīramukhyaṃ mahābalaṃ mārutatulyavegam |
mahāmatiṃ vāyusutaṃ variṣṭhaṃ pratuṣṭuvurdevagaṇāśca sarve || 46 ||
bhaṅktvā vanaṃ mahātejā hatvā rakṣāṃsi saṃyuge |
dagdhvā laṅkāpurīṃ ramyāṃ rarāja sa mahākapiḥ || 47 ||
tatra devāssagandharvāssiddhāśca paramarṣayaḥ |
dṛṣṭvā laṅkāṃ pradagdhāṃ tāṃ vismayaṃ paramaṃ gatāḥ || 48 ||
taṃ dṛṣṭvā vānaraśreṣṭhaṃ hanumantaṃ mahākapim |
kālāgniriti sañcintya sarvabhūtāni tatrasuḥ || 49 ||
devāśca sarve munipuṅgavāśca gandharvavidyādharanāgayakṣāḥ |
bhūtāni sarvāṇi mahānti tatra jagmuḥ parāṃ prītimatulyarūpām || 50 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe catuḥpañcāśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ चतुःपञ्चाशस्सर्गः ।
वीक्षमाणस्ततो लङ्कां कपिः कृतमनोरथः ॥ 1 ॥
वर्धमानसमुत्साहः कार्यशेषमचिन्तयत् ।
किन्नु खल्ववशिष्टं मे कर्तव्यमिह साम्प्रतम् ॥ 2 ॥
यदेषां रक्षसां भूयः सन्तापजननं भवेत् ।
वनं तावत्प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः ॥ 3 ॥
बलैकदेशः क्षपितश्शेषं दुर्गविनाशनम् ।
दुर्गे विनाशिते कर्म भवेत्सुखपरिश्रमम् ।
अल्पयत्नेन कार्येऽस्मिन् मम स्यात्सफलश्श्रमः ॥ 4 ॥
यो ह्ययं मम लाङ्गूले दीप्यते हव्यवाहनः ।
अस्य सन्तर्पणं न्याय्यं कर्तुमेभिर्गृहोत्तमैः ॥ 5 ॥
ततः प्रदीप्तलाङ्गूलस्सविद्युदिव तोयदः ।
भवनाग्रेषु लङ्काया विचचार महाकपिः ॥ 6 ॥
गृहाद्गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः ।
वीक्षमाणो ह्यसन्त्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः ॥ 7 ॥
अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम् ।
अग्निं तत्र स निक्षिप्य श्वसनेन समो बली ॥ 8 ॥
ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान् ।
मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम् ॥ 9 ॥
वज्रदंष्ट्रस्य च तदा पुप्लुवे स महाकपिः ।
शुकस्य च महातेजास्सारणस्य च धीमतः ॥ 10 ॥
तथा चेन्द्रजितो वेश्म ददाह हरियूथपः ।
जम्बुमाले स्सुमालेश्च ददाह भवनं ततः ॥ 11 ॥
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च ।
ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः ॥ 12 ॥
युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः ।
विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च ॥ 13 ॥
करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि ।
कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि ॥ 14 ॥
यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च ।
नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः ॥ 15 ॥
वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति ।
क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः ॥ 16 ॥
तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः ।
गृहेष्वृद्धिमतामृद्धिं ददाह स महाकपिः ॥ 17 ॥
सर्वेषां समतिक्रम्य राक्षसेन्द्रस्य वीर्यवान् ।
आससादाथ लक्ष्मीवान् रावणस्य निवेशनम् ॥ 18 ॥
ततस्तस्मिन् गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते ।
मेरुमन्दरसङ्काशे सर्वमङ्गलशोभिते ॥ 19 ॥
प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम् ।
ननाद हनुमान्वीरो युगान्तजलदो यथा ॥ 20 ॥
श्वसनेन च संयोगादतिवेगो महाबलः ।
कालाग्निरिव जज्वाल प्रावर्धत हुताशनः ॥ 21 ॥
प्रदीप्तमग्निं पवनस्तेषु वेश्मस्वचारयत् ।
अभूच्छ्वसनसंयोगादतिवेगो हुताशनः ॥ 22 ॥
तानि काञ्चनजालानि मुक्तामणिमयानि च ।
भवनान्यवशीर्यन्त रत्नवन्ति महान्ति च ॥ 23 ॥
सञ्जज्ञे तुमुलश्शब्दो राक्षसानां प्रधावताम् ।
स्वगृहस्य परित्राणे भग्नोत्साहोर्जितश्रियाम् ॥ 24 ॥
नूनमेषोऽग्निरायातः कपिरूपेण हा इति ।
क्रन्दन्त्यस्सहसा पेतुः स्तनन्धयधराः स्त्रियः ॥ 25 ॥
काश्चिदग्निपरीतेभ्यो हर्मेभ्यो मुक्तमूर्धजाः ।
पतन्त्यो रेजिरेऽभ्रेभ्यस्सौदामन्य इवाम्बरात् ॥ 26 ॥
वज्रविद्रुमवैदूर्यमुक्तारजतसंहितान् ।
विचित्रान्भवनाद्धातून् स्यन्दमानान्ददर्श सः ॥ 27 ॥
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां तृणानां च यथा तथा ।
हनूमान् राक्षसेन्दाणां विशस्तानां न तृप्यति ॥ 28 ॥
क्वचित्किंशुकसङ्काशाः क्वचिच्छाल्मलिसन्निभाः ॥ 29 ॥
क्वचित्कुङ्कुमसङ्काशाश्शिखा वह्नेश्चकाशिरे ।
हनूमता वेगवता वानरेण महात्मना ।
लङ्कापुरं प्रदग्धं तद्रुद्रेण त्रिपुरं यथा ॥ 30 ॥
ततस्तु लङ्कापुरपर्वताग्रे समुत्थितो भीमपराक्रमोऽग्निः ।
प्रसार्य चूडावलयं प्रदीप्तो हनूमता वेगवता विसृष्टः ॥ 31 ॥
युगान्तकालानलतुल्यवेग स्समारुतोऽग्निर्ववृधे दिविस्पृक् ।
विधूमरश्मिर्भवनेषु सक्तो रक्षश्शरीराज्यसमर्पतार्चिः ॥ 32 ॥
आदित्यकोटीसदृशस्सुतेजा लङ्कां समस्तां परिवार्य तिष्ठन् ।
शब्दैरनेकैरशनिप्ररूढैर्भिन्दन्निवाण्डं प्रबभौ महाग्निः ॥ 33 ॥
तत्राम्बरादग्निरतिप्रवृद्धो रूक्षप्रभः किंशुकपुष्पचूडः ।
निर्वाणधूमाकुलराजयश्च नीलोत्पलाभाः प्रचकाशिरेऽभ्राः ॥ 34 ॥
वज्री महेन्द्रस्त्रिदशेश्वरो वा साक्षाद्यमो वा वरुणोऽनिलो वा ।
रुद्रोऽग्निरर्को धनदश्च सोमो न वानरोऽयं स्वयमेव कालः ॥ 35 ॥
किं ब्रह्मणस्सर्वपितामहस्य सर्वस्य धातुश्चतुराननस्य ।
इहाऽऽगतो वानररूपधारी रक्षोपसंहारकरः प्रकोपः ॥ 36 ॥
किं वैष्णवं वा कपिरूपमेत्य रक्षोविनाशाय परं सुतेजः ।
अनन्तमव्यक्तमचिन्त्यमेकं स्वमायया साम्प्रतमागतं वा ॥ 37 ॥
इत्येवमूचुर्बहवो विशिष्टा रक्षोगणास्तत्र समेत्य सर्वे ।
सप्राणिसङ्घां सगृहां सवृक्षां दग्धां पुरीं तां सहसा समीक्ष्य ॥ 38 ॥
ततस्तु लङ्का सहसा प्रदग्धा सराक्षसा साश्वरथा सनागा ।
सपक्षिसङ्घा समृगा सवृक्षा रुरोद दीना तुमुलं सशब्दम् ॥ 39 ॥
हा तात हा पुत्रक कान्त मित्र हा जीवितं भोगयुतं सुपुण्यम् ।
रक्षोभिरेवं बहुधा ब्रुवद्भि श्शब्दः कृतो घोरतरस्सुभीमः ॥ 40 ॥
हुताशनज्वालसमावृता सा हतप्रवीरा परिवृत्तयोधा हनूमतः क्रोधबलाभिभूता बभूव शापोपहतेव लङ्का ॥ 41 ॥
स सम्भ्रमत्रस्तविषण्णराक्षसां समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्किताम् ।
ददर्श लङ्कां हनुमान्महामनाः स्वयम्भूकोपोपहतामिवावनिम् ॥ 42 ॥
भङ्क्त्वा वनं पादपरत्नसङ्कुलं हत्वा तु रक्षांसि महान्ति संयुगे ।
दग्ध्वा पुरीं तां गृहरत्नमालिनीं तस्थौ हनूमान्पवनात्मजः कपिः ॥ 43 ॥
त्रिकूटशृङ्गाग्रतले विचित्रे प्रतिष्ठितो वानरराजसिंहः ।
प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली व्यराजताऽऽदित्य इवांशुमाली ॥ 44 ॥
स राक्षसांस्तान्सुबहूंश्च हत्वा वनं च भङ्क्त्वा बहुपादपं तत् ।
विसृज्य रक्षोभवनेषु चाग्निं जगाम रामं मनसा महात्मा ॥ 45 ॥
ततस्तु तं वानरवीरमुख्यं महाबलं मारुततुल्यवेगम् ।
महामतिं वायुसुतं वरिष्ठं प्रतुष्टुवुर्देवगणाश्च सर्वे ॥ 46 ॥
भङ्क्त्वा वनं महातेजा हत्वा रक्षांसि संयुगे ।
दग्ध्वा लङ्कापुरीं रम्यां रराज स महाकपिः ॥ 47 ॥
तत्र देवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्च परमर्षयः ।
दृष्ट्वा लङ्कां प्रदग्धां तां विस्मयं परमं गताः ॥ 48 ॥
तं दृष्ट्वा वानरश्रेष्ठं हनुमन्तं महाकपिम् ।
कालाग्निरिति सञ्चिन्त्य सर्वभूतानि तत्रसुः ॥ 49 ॥
देवाश्च सर्वे मुनिपुङ्गवाश्च गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः ।
भूतानि सर्वाणि महान्ति तत्र जग्मुः परां प्रीतिमतुल्यरूपाम् ॥ 50 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुःपञ्चाशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha catuḥpañcāśassargaḥ |
vīkṣamāṇastato laṅkāṃ kapiḥ kṛtamanorathaḥ || 1 ||
vardhamānasamutsāhaḥ kāryaśeṣamacintayat |
kinnu khalvavaśiṣṭaṃ me kartavyamiha sāmpratam || 2 ||
yadeṣāṃ rakṣasāṃ bhūyaḥ santāpajananaṃ bhavet |
vanaṃ tāvatpramathitaṃ prakṛṣṭā rākṣasā hatāḥ || 3 ||
balaikadeśaḥ kṣapitaśśeṣaṃ durgavināśanam |
durge vināśite karma bhavetsukhapariśramam |
alpayatnena kārye'smin mama syātsaphalaśśramaḥ || 4 ||
yo hyayaṃ mama lāṅgūle dīpyate havyavāhanaḥ |
asya santarpaṇaṃ nyāyyaṃ kartumebhirgṛhottamaiḥ || 5 ||
tataḥ pradīptalāṅgūlassavidyudiva toyadaḥ |
bhavanāgreṣu laṅkāyā vicacāra mahākapiḥ || 6 ||
gṛhādgṛhaṃ rākṣasānāmudyānāni ca vānaraḥ |
vīkṣamāṇo hyasantrastaḥ prāsādāṃśca cacāra saḥ || 7 ||
avaplutya mahāvegaḥ prahastasya niveśanam |
agniṃ tatra sa nikṣipya śvasanena samo balī || 8 ||
tato'nyatpupluve veśma mahāpārśvasya vīryavān |
mumoca hanumānagniṃ kālānalaśikhopamam || 9 ||
vajradaṃṣṭrasya ca tadā pupluve sa mahākapiḥ |
śukasya ca mahātejāssāraṇasya ca dhīmataḥ || 10 ||
tathā cendrajito veśma dadāha hariyūthapaḥ |
jambumāle ssumāleśca dadāha bhavanaṃ tataḥ || 11 ||
raśmiketośca bhavanaṃ sūryaśatrostathaiva ca |
hrasvakarṇasya daṃṣṭrasya romaśasya ca rakṣasaḥ || 12 ||
yuddhonmattasya mattasya dhvajagrīvasya rakṣasaḥ |
vidyujjihvasya ghorasya tathā hastimukhasya ca || 13 ||
karālasya piśācasya śoṇitākṣasya caiva hi |
kumbhakarṇasya bhavanaṃ makarākṣasya caiva hi || 14 ||
yajñaśatrośca bhavanaṃ brahmaśatrostathaiva ca |
narāntakasya kumbhasya nikumbhasya durātmanaḥ || 15 ||
varjayitvā mahātejā vibhīṣaṇagṛhaṃ prati |
kramamāṇaḥ krameṇaiva dadāha haripuṅgavaḥ || 16 ||
teṣu teṣu mahārheṣu bhavaneṣu mahāyaśāḥ |
gṛheṣvṛddhimatāmṛddhiṃ dadāha sa mahākapiḥ || 17 ||
sarveṣāṃ samatikramya rākṣasendrasya vīryavān |
āsasādātha lakṣmīvān rāvaṇasya niveśanam || 18 ||
tatastasmin gṛhe mukhye nānāratnavibhūṣite |
merumandarasaṅkāśe sarvamaṅgalaśobhite || 19 ||
pradīptamagnimutsṛjya lāṅgūlāgre pratiṣṭhitam |
nanāda hanumānvīro yugāntajalado yathā || 20 ||
śvasanena ca saṃyogādativego mahābalaḥ |
kālāgniriva jajvāla prāvardhata hutāśanaḥ || 21 ||
pradīptamagniṃ pavanasteṣu veśmasvacārayat |
abhūcchvasanasaṃyogādativego hutāśanaḥ || 22 ||
tāni kāñcanajālāni muktāmaṇimayāni ca |
bhavanānyavaśīryanta ratnavanti mahānti ca || 23 ||
sañjajñe tumulaśśabdo rākṣasānāṃ pradhāvatām |
svagṛhasya paritrāṇe bhagnotsāhorjitaśriyām || 24 ||
nūnameṣo'gnirāyātaḥ kapirūpeṇa hā iti |
krandantyassahasā petuḥ stanandhayadharāḥ striyaḥ || 25 ||
kāścidagniparītebhyo harmebhyo muktamūrdhajāḥ |
patantyo rejire'bhrebhyassaudāmanya ivāmbarāt || 26 ||
vajravidrumavaidūryamuktārajatasaṃhitān |
vicitrānbhavanāddhātūn syandamānāndadarśa saḥ || 27 ||
nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ tṛṇānāṃ ca yathā tathā |
hanūmān rākṣasendāṇāṃ viśastānāṃ na tṛpyati || 28 ||
kvacitkiṃśukasaṅkāśāḥ kvacicchālmalisannibhāḥ || 29 ||
kvacitkuṅkumasaṅkāśāśśikhā vahneścakāśire |
hanūmatā vegavatā vānareṇa mahātmanā |
laṅkāpuraṃ pradagdhaṃ tadrudreṇa tripuraṃ yathā || 30 ||
tatastu laṅkāpuraparvatāgre samutthito bhīmaparākramo'gniḥ |
prasārya cūḍāvalayaṃ pradīpto hanūmatā vegavatā visṛṣṭaḥ || 31 ||
yugāntakālānalatulyavega ssamāruto'gnirvavṛdhe divispṛk |
vidhūmaraśmirbhavaneṣu sakto rakṣaśśarīrājyasamarpatārciḥ || 32 ||
ādityakoṭīsadṛśassutejā laṅkāṃ samastāṃ parivārya tiṣṭhan |
śabdairanekairaśaniprarūḍhairbhindannivāṇḍaṃ prababhau mahāgniḥ || 33 ||
tatrāmbarādagniratipravṛddho rūkṣaprabhaḥ kiṃśukapuṣpacūḍaḥ |
nirvāṇadhūmākularājayaśca nīlotpalābhāḥ pracakāśire'bhrāḥ || 34 ||
vajrī mahendrastridaśeśvaro vā sākṣādyamo vā varuṇo'nilo vā |
rudro'gnirarko dhanadaśca somo na vānaro'yaṃ svayameva kālaḥ || 35 ||
kiṃ brahmaṇassarvapitāmahasya sarvasya dhātuścaturānanasya |
ihā''gato vānararūpadhārī rakṣopasaṃhārakaraḥ prakopaḥ || 36 ||
kiṃ vaiṣṇavaṃ vā kapirūpametya rakṣovināśāya paraṃ sutejaḥ |
anantamavyaktamacintyamekaṃ svamāyayā sāmpratamāgataṃ vā || 37 ||
ityevamūcurbahavo viśiṣṭā rakṣogaṇāstatra sametya sarve |
saprāṇisaṅghāṃ sagṛhāṃ savṛkṣāṃ dagdhāṃ purīṃ tāṃ sahasā samīkṣya || 38 ||
tatastu laṅkā sahasā pradagdhā sarākṣasā sāśvarathā sanāgā |
sapakṣisaṅghā samṛgā savṛkṣā ruroda dīnā tumulaṃ saśabdam || 39 ||
hā tāta hā putraka kānta mitra hā jīvitaṃ bhogayutaṃ supuṇyam |
rakṣobhirevaṃ bahudhā bruvadbhi śśabdaḥ kṛto ghoratarassubhīmaḥ || 40 ||
hutāśanajvālasamāvṛtā sā hatapravīrā parivṛttayodhā hanūmataḥ krodhabalābhibhūtā babhūva śāpopahateva laṅkā || 41 ||
sa sambhramatrastaviṣaṇṇarākṣasāṃ samujjvalajjvālahutāśanāṅkitām |
dadarśa laṅkāṃ hanumānmahāmanāḥ svayambhūkopopahatāmivāvanim || 42 ||
bhaṅktvā vanaṃ pādaparatnasaṅkulaṃ hatvā tu rakṣāṃsi mahānti saṃyuge |
dagdhvā purīṃ tāṃ gṛharatnamālinīṃ tasthau hanūmānpavanātmajaḥ kapiḥ || 43 ||
trikūṭaśṛṅgāgratale vicitre pratiṣṭhito vānararājasiṃhaḥ |
pradīptalāṅgūlakṛtārcimālī vyarājatā''ditya ivāṃśumālī || 44 ||
sa rākṣasāṃstānsubahūṃśca hatvā vanaṃ ca bhaṅktvā bahupādapaṃ tat |
visṛjya rakṣobhavaneṣu cāgniṃ jagāma rāmaṃ manasā mahātmā || 45 ||
tatastu taṃ vānaravīramukhyaṃ mahābalaṃ mārutatulyavegam |
mahāmatiṃ vāyusutaṃ variṣṭhaṃ pratuṣṭuvurdevagaṇāśca sarve || 46 ||
bhaṅktvā vanaṃ mahātejā hatvā rakṣāṃsi saṃyuge |
dagdhvā laṅkāpurīṃ ramyāṃ rarāja sa mahākapiḥ || 47 ||
tatra devāssagandharvāssiddhāśca paramarṣayaḥ |
dṛṣṭvā laṅkāṃ pradagdhāṃ tāṃ vismayaṃ paramaṃ gatāḥ || 48 ||
taṃ dṛṣṭvā vānaraśreṣṭhaṃ hanumantaṃ mahākapim |
kālāgniriti sañcintya sarvabhūtāni tatrasuḥ || 49 ||
devāśca sarve munipuṅgavāśca gandharvavidyādharanāgayakṣāḥ |
bhūtāni sarvāṇi mahānti tatra jagmuḥ parāṃ prītimatulyarūpām || 50 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe catuḥpañcāśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.