𑌮𑍁𑌕𑍍𑌤𑌿𑌮𑌿𑌚𑍍𑌛𑌸𑌿 𑌚𑍇𑌤𑍍𑌤𑌾𑌤 𑌵𑌿𑌷𑌯𑌾𑌨𑍍𑌵𑌿𑌷𑌵𑌤𑍍𑌤𑍍𑌯𑌜 ।
𑌕𑍍𑌷𑌮𑌾𑌰𑍍𑌜𑌵𑌦𑌯𑌾𑌶𑍗𑌚𑌂 𑌸𑌤𑍍𑌯𑌂 𑌪𑍀𑌯𑍂𑌷𑌵𑌤𑍍𑌪𑌿𑌬 ॥ 01 ॥
𑌪𑌰𑌸𑍍𑌪𑌰𑌸𑍍𑌯 𑌮𑌰𑍍𑌮𑌾𑌣𑌿 𑌯𑍇 𑌭𑌾𑌷𑌨𑍍𑌤𑍇 𑌨𑌰𑌾𑌧𑌮𑌾𑌃 ।
𑌤 𑌏𑌵 𑌵𑌿𑌲𑌯𑌂 𑌯𑌾𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌵𑌲𑍍𑌮𑍀𑌕𑍋𑌦𑌰𑌸𑌰𑍍𑌪𑌵𑌤𑍍 ॥ 02 ॥
𑌗𑌨𑍍𑌧𑌃 𑌸𑍁𑌵𑌰𑍍𑌣𑍇 𑌫𑌲𑌮𑌿𑌕𑍍𑌷𑍁𑌦𑌣𑍍𑌡𑍇
𑌨𑌾𑌕𑌰𑌿 𑌪𑍁𑌷𑍍𑌪𑌂 𑌖𑌲𑍁 𑌚𑌨𑍍𑌦𑌨𑌸𑍍𑌯 ।
𑌵𑌿𑌦𑍍𑌵𑌾𑌨𑍍𑌧𑌨𑌾𑌢𑍍𑌯𑌶𑍍𑌚 𑌨𑍃𑌪𑌶𑍍𑌚𑌿𑌰𑌾𑌯𑍁𑌃
𑌧𑌾𑌤𑍁𑌃 𑌪𑍁𑌰𑌾 𑌕𑍋𑌽𑌪𑌿 𑌨 𑌬𑍁𑌦𑍍𑌧𑌿𑌦𑍋𑌽𑌭𑍂𑌤𑍍 ॥ 03 ॥
𑌸𑌰𑍍𑌵𑍗𑌷𑌧𑍀𑌨𑌾𑌮𑌮𑍃𑌤𑌾 𑌪𑍍𑌰𑌧𑌾𑌨𑌾
𑌸𑌰𑍍𑌵𑍇𑌷𑍁 𑌸𑍗𑌖𑍍𑌯𑍇𑌷𑍍𑌵𑌶𑌨𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌧𑌾𑌨𑌮𑍍 ।
𑌸𑌰𑍍𑌵𑍇𑌨𑍍𑌦𑍍𑌰𑌿𑌯𑌾𑌣𑌾𑌂 𑌨𑌯𑌨𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌧𑌾𑌨𑌂
𑌸𑌰𑍍𑌵𑍇𑌷𑍁 𑌗𑌾𑌤𑍍𑌰𑍇𑌷𑍁 𑌶𑌿𑌰𑌃 𑌪𑍍𑌰𑌧𑌾𑌨𑌮𑍍 ॥ 04 ॥
𑌦𑍂𑌤𑍋 𑌨 𑌸𑌞𑍍𑌚𑌰𑌤𑌿 𑌖𑍇 𑌨 𑌚𑌲𑍇𑌚𑍍𑌚 𑌵𑌾𑌰𑍍𑌤𑌾
𑌪𑍂𑌰𑍍𑌵𑌂 𑌨 𑌜𑌲𑍍𑌪𑌿𑌤𑌮𑌿𑌦𑌂 𑌨 𑌚 𑌸𑌙𑍍𑌗𑌮𑍋𑌽𑌸𑍍𑌤𑌿 ।
𑌵𑍍𑌯𑍋𑌮𑍍𑌨𑌿 𑌸𑍍𑌥𑌿𑌤𑌂 𑌰𑌵𑌿𑌶𑌾𑌶𑌿𑌗𑍍𑌰𑌹𑌣𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌶𑌸𑍍𑌤𑌂
𑌜𑌾𑌨𑌾𑌤𑌿 𑌯𑍋 𑌦𑍍𑌵𑌿𑌜𑌵𑌰𑌃 𑌸 𑌕𑌥𑌂 𑌨 𑌵𑌿𑌦𑍍𑌵𑌾𑌨𑍍 ॥ 05 ॥
𑌵𑌿𑌦𑍍𑌯𑌾𑌰𑍍𑌥𑍀 𑌸𑍇𑌵𑌕𑌃 𑌪𑌾𑌨𑍍𑌥𑌃 𑌕𑍍𑌷𑍁𑌧𑌾𑌰𑍍𑌤𑍋 𑌭𑌯𑌕𑌾𑌤𑌰𑌃 ।
𑌭𑌾𑌣𑍍𑌡𑌾𑌰𑍀 𑌪𑍍𑌰𑌤𑌿𑌹𑌾𑌰𑍀 𑌚 𑌸𑌪𑍍𑌤 𑌸𑍁𑌪𑍍𑌤𑌾𑌨𑍍𑌪𑍍𑌰𑌬𑍋𑌧𑌯𑍇𑌤𑍍 ॥ 06 ॥
𑌅𑌹𑌿𑌂 𑌨𑍃𑌪𑌂 𑌚 𑌶𑌾𑌰𑍍𑌦𑍂𑌲𑌂 𑌵𑍃𑌦𑍍𑌧𑌂 𑌚 𑌬𑌾𑌲𑌕𑌂 𑌤𑌥𑌾 ।
𑌪𑌰𑌶𑍍𑌵𑌾𑌨𑌂 𑌚 𑌮𑍂𑌰𑍍𑌖𑌂 𑌚 𑌸𑌪𑍍𑌤 𑌸𑍁𑌪𑍍𑌤𑌾𑌨𑍍𑌨 𑌬𑍋𑌧𑌯𑍇𑌤𑍍 ॥ 07 ॥
𑌅𑌰𑍍𑌧𑌾𑌧𑍀𑌤𑌾𑌶𑍍𑌚 𑌯𑍈𑌰𑍍𑌵𑍇𑌦𑌾𑌸𑍍𑌤𑌥𑌾 𑌶𑍂𑌦𑍍𑌰𑌾𑌨𑍍𑌨𑌭𑍋𑌜𑌨𑌾𑌃 ।
𑌤𑍇 𑌦𑍍𑌵𑌿𑌜𑌾𑌃 𑌕𑌿𑌂 𑌕𑌰𑌿𑌷𑍍𑌯𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌨𑌿𑌰𑍍𑌵𑌿𑌷𑌾 𑌇𑌵 𑌪𑌨𑍍𑌨𑌗𑌾𑌃 ॥ 08 ॥
𑌯𑌸𑍍𑌮𑌿𑌨𑍍𑌰𑍁𑌷𑍍𑌟𑍇 𑌭𑌯𑌂 𑌨𑌾𑌸𑍍𑌤𑌿 𑌤𑍁𑌷𑍍𑌟𑍇 𑌨𑍈𑌵 𑌧𑌨𑌾𑌗𑌮𑌃 ।
𑌨𑌿𑌗𑍍𑌰𑌹𑍋𑌽𑌨𑍁𑌗𑍍𑌰𑌹𑍋 𑌨𑌾𑌸𑍍𑌤𑌿 𑌸 𑌰𑍁𑌷𑍍𑌟𑌃 𑌕𑌿𑌂 𑌕𑌰𑌿𑌷𑍍𑌯𑌤𑌿 ॥ 09 ॥
𑌨𑌿𑌰𑍍𑌵𑌿𑌷𑍇𑌣𑌾𑌪𑌿 𑌸𑌰𑍍𑌪𑍇𑌣 𑌕𑌰𑍍𑌤𑌵𑍍𑌯𑌾 𑌮𑌹𑌤𑍀 𑌫𑌣𑌾 ।
𑌵𑌿𑌷𑌮𑌸𑍍𑌤𑍁 𑌨 𑌚𑌾𑌪𑍍𑌯𑌸𑍍𑌤𑍁 𑌘𑌟𑌾𑌟𑍋𑌪𑍋 𑌭𑌯𑌙𑍍𑌕𑌰𑌃 ॥ 10 ॥
𑌪𑍍𑌰𑌾𑌤𑌰𑍍𑌦𑍍𑌯𑍂𑌤𑌪𑍍𑌰𑌸𑌙𑍍𑌗𑍇𑌨 𑌮𑌧𑍍𑌯𑌾𑌹𑍍𑌨𑍇 𑌸𑍍𑌤𑍍𑌰𑍀𑌪𑍍𑌰𑌸𑌙𑍍𑌗𑌤𑌃 ।
𑌰𑌾𑌤𑍍𑌰𑍗 𑌚𑍗𑌰𑌪𑍍𑌰𑌸𑌙𑍍𑌗𑍇𑌨 𑌕𑌾𑌲𑍋 𑌗𑌚𑍍𑌛𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌧𑍀𑌮𑌤𑌾𑌮𑍍 ॥ 11 ॥
𑌸𑍍𑌵𑌹𑌸𑍍𑌤𑌗𑍍𑌰𑌥𑌿𑌤𑌾 𑌮𑌾𑌲𑌾 𑌸𑍍𑌵𑌹𑌸𑍍𑌤𑌘𑍃𑌷𑍍𑌟𑌚𑌨𑍍𑌦𑌨𑌮𑍍 ।
𑌸𑍍𑌵𑌹𑌸𑍍𑌤𑌲𑌿𑌖𑌿𑌤𑌂 𑌸𑍍𑌤𑍋𑌤𑍍𑌰𑌂 𑌶𑌕𑍍𑌰𑌸𑍍𑌯𑌾𑌪𑌿 𑌶𑍍𑌰𑌿𑌯𑌂 𑌹𑌰𑍇𑌤𑍍 ॥ 12 ॥
𑌇𑌕𑍍𑌷𑍁𑌦𑌣𑍍𑌡𑌾𑌸𑍍𑌤𑌿𑌲𑌾𑌃 𑌶𑍂𑌦𑍍𑌰𑌾𑌃 𑌕𑌾𑌨𑍍𑌤𑌾 𑌹𑍇𑌮 𑌚 𑌮𑍇𑌦𑌿𑌨𑍀 ।
𑌚𑌨𑍍𑌦𑌨𑌂 𑌦𑌧𑌿 𑌤𑌾𑌮𑍍𑌬𑍂𑌲𑌂 𑌮𑌰𑍍𑌦𑌨𑌂 𑌗𑍁𑌣𑌵𑌰𑍍𑌧𑌨𑌮𑍍 ॥ 13 ॥
𑌦𑌹𑍍𑌯𑌮𑌾𑌨𑌾𑌃 𑌸𑍁𑌤𑍀𑌵𑍍𑌰𑍇𑌣 𑌨𑍀𑌚𑌾𑌃 𑌪𑌰𑌯𑌶𑍋𑌽𑌗𑍍𑌨𑌿𑌨𑌾
𑌅𑌶𑌕𑍍𑌤𑌾𑌸𑍍𑌤𑌤𑍍𑌪𑌦𑌂 𑌗𑌨𑍍𑌤𑍁𑌂 𑌤𑌤𑍋 𑌨𑌿𑌨𑍍𑌦𑌾𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌕𑍁𑌰𑍍𑌵𑌤𑍇 ।
𑌦𑌰𑌿𑌦𑍍𑌰𑌤𑌾 𑌧𑍀𑌰𑌤𑌯𑌾 𑌵𑌿𑌰𑌾𑌜𑌤𑍇𑌕𑍁𑌵𑌸𑍍𑌤𑍍𑌰𑌤𑌾 𑌶𑍁𑌭𑍍𑌰𑌤𑌯𑌾 𑌵𑌿𑌰𑌾𑌜𑌤𑍇
𑌕𑌦𑌨𑍍𑌨𑌤𑌾 𑌚𑍋𑌷𑍍𑌣𑌤𑌯𑌾 𑌵𑌿𑌰𑌾𑌜𑌤𑍇 𑌕𑍁𑌰𑍂𑌪𑌤𑌾 𑌶𑍀𑌲𑌤𑌯𑌾 𑌵𑌿𑌰𑌾𑌜𑌤𑍇 ॥ 14 ॥
Roman (IAST) Transliteration
muktimicchasi cettāta viṣayānviṣavattyaja |
kṣamārjavadayāśaucaṃ satyaṃ pīyūṣavatpiba || 01 ||
parasparasya marmāṇi ye bhāṣante narādhamāḥ |
ta eva vilayaṃ yānti valmīkodarasarpavat || 02 ||
gandhaḥ suvarṇe phalamikṣudaṇḍe
nākari puṣpaṃ khalu candanasya |
vidvāndhanāḍhyaśca nṛpaścirāyuḥ
dhātuḥ purā ko'pi na buddhido'bhūt || 03 ||
sarvauṣadhīnāmamṛtā pradhānā
sarveṣu saukhyeṣvaśanaṃ pradhānam |
sarvendriyāṇāṃ nayanaṃ pradhānaṃ
sarveṣu gātreṣu śiraḥ pradhānam || 04 ||
dūto na sañcarati khe na calecca vārtā
pūrvaṃ na jalpitamidaṃ na ca saṅgamo'sti |
vyomni sthitaṃ raviśāśigrahaṇaṃ praśastaṃ
jānāti yo dvijavaraḥ sa kathaṃ na vidvān || 05 ||
vidyārthī sevakaḥ pānthaḥ kṣudhārto bhayakātaraḥ |
bhāṇḍārī pratihārī ca sapta suptānprabodhayet || 06 ||
ahiṃ nṛpaṃ ca śārdūlaṃ vṛddhaṃ ca bālakaṃ tathā |
paraśvānaṃ ca mūrkhaṃ ca sapta suptānna bodhayet || 07 ||
ardhādhītāśca yairvedāstathā śūdrānnabhojanāḥ |
te dvijāḥ kiṃ kariṣyanti nirviṣā iva pannagāḥ || 08 ||
yasminruṣṭe bhayaṃ nāsti tuṣṭe naiva dhanāgamaḥ |
nigraho'nugraho nāsti sa ruṣṭaḥ kiṃ kariṣyati || 09 ||
nirviṣeṇāpi sarpeṇa kartavyā mahatī phaṇā |
viṣamastu na cāpyastu ghaṭāṭopo bhayaṅkaraḥ || 10 ||
prātardyūtaprasaṅgena madhyāhne strīprasaṅgataḥ |
rātrau cauraprasaṅgena kālo gacchanti dhīmatām || 11 ||
svahastagrathitā mālā svahastaghṛṣṭacandanam |
svahastalikhitaṃ stotraṃ śakrasyāpi śriyaṃ haret || 12 ||
ikṣudaṇḍāstilāḥ śūdrāḥ kāntā hema ca medinī |
candanaṃ dadhi tāmbūlaṃ mardanaṃ guṇavardhanam || 13 ||
dahyamānāḥ sutīvreṇa nīcāḥ parayaśo'gninā
aśaktāstatpadaṃ gantuṃ tato nindāṃ prakurvate |
daridratā dhīratayā virājatekuvastratā śubhratayā virājate
kadannatā coṣṇatayā virājate kurūpatā śīlatayā virājate || 14 ||
Sanskrit — Devanagari (original)
मुक्तिमिच्छसि चेत्तात विषयान्विषवत्त्यज ।
क्षमार्जवदयाशौचं सत्यं पीयूषवत्पिब ॥ 01 ॥
परस्परस्य मर्माणि ये भाषन्ते नराधमाः ।
त एव विलयं यान्ति वल्मीकोदरसर्पवत् ॥ 02 ॥
गन्धः सुवर्णे फलमिक्षुदण्डे
नाकरि पुष्पं खलु चन्दनस्य ।
विद्वान्धनाढ्यश्च नृपश्चिरायुः
धातुः पुरा कोऽपि न बुद्धिदोऽभूत् ॥ 03 ॥
सर्वौषधीनाममृता प्रधाना
सर्वेषु सौख्येष्वशनं प्रधानम् ।
सर्वेन्द्रियाणां नयनं प्रधानं
सर्वेषु गात्रेषु शिरः प्रधानम् ॥ 04 ॥
दूतो न सञ्चरति खे न चलेच्च वार्ता
पूर्वं न जल्पितमिदं न च सङ्गमोऽस्ति ।
व्योम्नि स्थितं रविशाशिग्रहणं प्रशस्तं
जानाति यो द्विजवरः स कथं न विद्वान् ॥ 05 ॥
विद्यार्थी सेवकः पान्थः क्षुधार्तो भयकातरः ।
भाण्डारी प्रतिहारी च सप्त सुप्तान्प्रबोधयेत् ॥ 06 ॥
अहिं नृपं च शार्दूलं वृद्धं च बालकं तथा ।
परश्वानं च मूर्खं च सप्त सुप्तान्न बोधयेत् ॥ 07 ॥
अर्धाधीताश्च यैर्वेदास्तथा शूद्रान्नभोजनाः ।
ते द्विजाः किं करिष्यन्ति निर्विषा इव पन्नगाः ॥ 08 ॥
यस्मिन्रुष्टे भयं नास्ति तुष्टे नैव धनागमः ।
निग्रहोऽनुग्रहो नास्ति स रुष्टः किं करिष्यति ॥ 09 ॥
निर्विषेणापि सर्पेण कर्तव्या महती फणा ।
विषमस्तु न चाप्यस्तु घटाटोपो भयङ्करः ॥ 10 ॥
प्रातर्द्यूतप्रसङ्गेन मध्याह्ने स्त्रीप्रसङ्गतः ।
रात्रौ चौरप्रसङ्गेन कालो गच्छन्ति धीमताम् ॥ 11 ॥
स्वहस्तग्रथिता माला स्वहस्तघृष्टचन्दनम् ।
स्वहस्तलिखितं स्तोत्रं शक्रस्यापि श्रियं हरेत् ॥ 12 ॥
इक्षुदण्डास्तिलाः शूद्राः कान्ता हेम च मेदिनी ।
चन्दनं दधि ताम्बूलं मर्दनं गुणवर्धनम् ॥ 13 ॥
दह्यमानाः सुतीव्रेण नीचाः परयशोऽग्निना
अशक्तास्तत्पदं गन्तुं ततो निन्दां प्रकुर्वते ।
दरिद्रता धीरतया विराजतेकुवस्त्रता शुभ्रतया विराजते
कदन्नता चोष्णतया विराजते कुरूपता शीलतया विराजते ॥ 14 ॥
muktimicchasi cettāta viṣayānviṣavattyaja |
kṣamārjavadayāśaucaṃ satyaṃ pīyūṣavatpiba || 01 ||
parasparasya marmāṇi ye bhāṣante narādhamāḥ |
ta eva vilayaṃ yānti valmīkodarasarpavat || 02 ||
gandhaḥ suvarṇe phalamikṣudaṇḍe
nākari puṣpaṃ khalu candanasya |
vidvāndhanāḍhyaśca nṛpaścirāyuḥ
dhātuḥ purā ko'pi na buddhido'bhūt || 03 ||
sarvauṣadhīnāmamṛtā pradhānā
sarveṣu saukhyeṣvaśanaṃ pradhānam |
sarvendriyāṇāṃ nayanaṃ pradhānaṃ
sarveṣu gātreṣu śiraḥ pradhānam || 04 ||
dūto na sañcarati khe na calecca vārtā
pūrvaṃ na jalpitamidaṃ na ca saṅgamo'sti |
vyomni sthitaṃ raviśāśigrahaṇaṃ praśastaṃ
jānāti yo dvijavaraḥ sa kathaṃ na vidvān || 05 ||
vidyārthī sevakaḥ pānthaḥ kṣudhārto bhayakātaraḥ |
bhāṇḍārī pratihārī ca sapta suptānprabodhayet || 06 ||
ahiṃ nṛpaṃ ca śārdūlaṃ vṛddhaṃ ca bālakaṃ tathā |
paraśvānaṃ ca mūrkhaṃ ca sapta suptānna bodhayet || 07 ||
ardhādhītāśca yairvedāstathā śūdrānnabhojanāḥ |
te dvijāḥ kiṃ kariṣyanti nirviṣā iva pannagāḥ || 08 ||
yasminruṣṭe bhayaṃ nāsti tuṣṭe naiva dhanāgamaḥ |
nigraho'nugraho nāsti sa ruṣṭaḥ kiṃ kariṣyati || 09 ||
nirviṣeṇāpi sarpeṇa kartavyā mahatī phaṇā |
viṣamastu na cāpyastu ghaṭāṭopo bhayaṅkaraḥ || 10 ||
prātardyūtaprasaṅgena madhyāhne strīprasaṅgataḥ |
rātrau cauraprasaṅgena kālo gacchanti dhīmatām || 11 ||
svahastagrathitā mālā svahastaghṛṣṭacandanam |
svahastalikhitaṃ stotraṃ śakrasyāpi śriyaṃ haret || 12 ||
ikṣudaṇḍāstilāḥ śūdrāḥ kāntā hema ca medinī |
candanaṃ dadhi tāmbūlaṃ mardanaṃ guṇavardhanam || 13 ||
dahyamānāḥ sutīvreṇa nīcāḥ parayaśo'gninā
aśaktāstatpadaṃ gantuṃ tato nindāṃ prakurvate |
daridratā dhīratayā virājatekuvastratā śubhratayā virājate
kadannatā coṣṇatayā virājate kurūpatā śīlatayā virājate || 14 ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Grantha script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.