મુક્તિમિચ્છસિ ચેત્તાત વિષયાન્વિષવત્ત્યજ ।
ક્ષમાર્જવદયાશૌચં સત્યં પીયૂષવત્પિબ ॥ 01 ॥
પરસ્પરસ્ય મર્માણિ યે ભાષન્તે નરાધમાઃ ।
ત એવ વિલયં યાન્તિ વલ્મીકોદરસર્પવત્ ॥ 02 ॥
ગન્ધઃ સુવર્ણે ફલમિક્ષુદણ્ડે
નાકરિ પુષ્પં ખલુ ચન્દનસ્ય ।
વિદ્વાન્ધનાઢ્યશ્ચ નૃપશ્ચિરાયુઃ
ધાતુઃ પુરા કોઽપિ ન બુદ્ધિદોઽભૂત્ ॥ 03 ॥
સર્વૌષધીનામમૃતા પ્રધાના
સર્વેષુ સૌખ્યેષ્વશનં પ્રધાનમ્ ।
સર્વેન્દ્રિયાણાં નયનં પ્રધાનં
સર્વેષુ ગાત્રેષુ શિરઃ પ્રધાનમ્ ॥ 04 ॥
દૂતો ન સઞ્ચરતિ ખે ન ચલેચ્ચ વાર્તા
પૂર્વં ન જલ્પિતમિદં ન ચ સઙ્ગમોઽસ્તિ ।
વ્યોમ્નિ સ્થિતં રવિશાશિગ્રહણં પ્રશસ્તં
જાનાતિ યો દ્વિજવરઃ સ કથં ન વિદ્વાન્ ॥ 05 ॥
વિદ્યાર્થી સેવકઃ પાન્થઃ ક્ષુધાર્તો ભયકાતરઃ ।
ભાણ્ડારી પ્રતિહારી ચ સપ્ત સુપ્તાન્પ્રબોધયેત્ ॥ 06 ॥
અહિં નૃપં ચ શાર્દૂલં વૃદ્ધં ચ બાલકં તથા ।
પરશ્વાનં ચ મૂર્ખં ચ સપ્ત સુપ્તાન્ન બોધયેત્ ॥ 07 ॥
અર્ધાધીતાશ્ચ યૈર્વેદાસ્તથા શૂદ્રાન્નભોજનાઃ ।
તે દ્વિજાઃ કિં કરિષ્યન્તિ નિર્વિષા ઇવ પન્નગાઃ ॥ 08 ॥
યસ્મિન્રુષ્ટે ભયં નાસ્તિ તુષ્ટે નૈવ ધનાગમઃ ।
નિગ્રહોઽનુગ્રહો નાસ્તિ સ રુષ્ટઃ કિં કરિષ્યતિ ॥ 09 ॥
નિર્વિષેણાપિ સર્પેણ કર્તવ્યા મહતી ફણા ।
વિષમસ્તુ ન ચાપ્યસ્તુ ઘટાટોપો ભયઙ્કરઃ ॥ 10 ॥
પ્રાતર્દ્યૂતપ્રસઙ્ગેન મધ્યાહ્ને સ્ત્રીપ્રસઙ્ગતઃ ।
રાત્રૌ ચૌરપ્રસઙ્ગેન કાલો ગચ્છન્તિ ધીમતામ્ ॥ 11 ॥
સ્વહસ્તગ્રથિતા માલા સ્વહસ્તઘૃષ્ટચન્દનમ્ ।
સ્વહસ્તલિખિતં સ્તોત્રં શક્રસ્યાપિ શ્રિયં હરેત્ ॥ 12 ॥
ઇક્ષુદણ્ડાસ્તિલાઃ શૂદ્રાઃ કાન્તા હેમ ચ મેદિની ।
ચન્દનં દધિ તામ્બૂલં મર્દનં ગુણવર્ધનમ્ ॥ 13 ॥
દહ્યમાનાઃ સુતીવ્રેણ નીચાઃ પરયશોઽગ્નિના
અશક્તાસ્તત્પદં ગન્તું તતો નિન્દાં પ્રકુર્વતે ।
દરિદ્રતા ધીરતયા વિરાજતેકુવસ્ત્રતા શુભ્રતયા વિરાજતે
કદન્નતા ચોષ્ણતયા વિરાજતે કુરૂપતા શીલતયા વિરાજતે ॥ 14 ॥
Roman (IAST) Transliteration
muktimicchasi cettāta viṣayānviṣavattyaja |
kṣamārjavadayāśaucaṃ satyaṃ pīyūṣavatpiba || 01 ||
parasparasya marmāṇi ye bhāṣante narādhamāḥ |
ta eva vilayaṃ yānti valmīkodarasarpavat || 02 ||
gandhaḥ suvarṇe phalamikṣudaṇḍe
nākari puṣpaṃ khalu candanasya |
vidvāndhanāḍhyaśca nṛpaścirāyuḥ
dhātuḥ purā ko'pi na buddhido'bhūt || 03 ||
sarvauṣadhīnāmamṛtā pradhānā
sarveṣu saukhyeṣvaśanaṃ pradhānam |
sarvendriyāṇāṃ nayanaṃ pradhānaṃ
sarveṣu gātreṣu śiraḥ pradhānam || 04 ||
dūto na sañcarati khe na calecca vārtā
pūrvaṃ na jalpitamidaṃ na ca saṅgamo'sti |
vyomni sthitaṃ raviśāśigrahaṇaṃ praśastaṃ
jānāti yo dvijavaraḥ sa kathaṃ na vidvān || 05 ||
vidyārthī sevakaḥ pānthaḥ kṣudhārto bhayakātaraḥ |
bhāṇḍārī pratihārī ca sapta suptānprabodhayet || 06 ||
ahiṃ nṛpaṃ ca śārdūlaṃ vṛddhaṃ ca bālakaṃ tathā |
paraśvānaṃ ca mūrkhaṃ ca sapta suptānna bodhayet || 07 ||
ardhādhītāśca yairvedāstathā śūdrānnabhojanāḥ |
te dvijāḥ kiṃ kariṣyanti nirviṣā iva pannagāḥ || 08 ||
yasminruṣṭe bhayaṃ nāsti tuṣṭe naiva dhanāgamaḥ |
nigraho'nugraho nāsti sa ruṣṭaḥ kiṃ kariṣyati || 09 ||
nirviṣeṇāpi sarpeṇa kartavyā mahatī phaṇā |
viṣamastu na cāpyastu ghaṭāṭopo bhayaṅkaraḥ || 10 ||
prātardyūtaprasaṅgena madhyāhne strīprasaṅgataḥ |
rātrau cauraprasaṅgena kālo gacchanti dhīmatām || 11 ||
svahastagrathitā mālā svahastaghṛṣṭacandanam |
svahastalikhitaṃ stotraṃ śakrasyāpi śriyaṃ haret || 12 ||
ikṣudaṇḍāstilāḥ śūdrāḥ kāntā hema ca medinī |
candanaṃ dadhi tāmbūlaṃ mardanaṃ guṇavardhanam || 13 ||
dahyamānāḥ sutīvreṇa nīcāḥ parayaśo'gninā
aśaktāstatpadaṃ gantuṃ tato nindāṃ prakurvate |
daridratā dhīratayā virājatekuvastratā śubhratayā virājate
kadannatā coṣṇatayā virājate kurūpatā śīlatayā virājate || 14 ||
Sanskrit — Devanagari (original)
मुक्तिमिच्छसि चेत्तात विषयान्विषवत्त्यज ।
क्षमार्जवदयाशौचं सत्यं पीयूषवत्पिब ॥ 01 ॥
परस्परस्य मर्माणि ये भाषन्ते नराधमाः ।
त एव विलयं यान्ति वल्मीकोदरसर्पवत् ॥ 02 ॥
गन्धः सुवर्णे फलमिक्षुदण्डे
नाकरि पुष्पं खलु चन्दनस्य ।
विद्वान्धनाढ्यश्च नृपश्चिरायुः
धातुः पुरा कोऽपि न बुद्धिदोऽभूत् ॥ 03 ॥
सर्वौषधीनाममृता प्रधाना
सर्वेषु सौख्येष्वशनं प्रधानम् ।
सर्वेन्द्रियाणां नयनं प्रधानं
सर्वेषु गात्रेषु शिरः प्रधानम् ॥ 04 ॥
दूतो न सञ्चरति खे न चलेच्च वार्ता
पूर्वं न जल्पितमिदं न च सङ्गमोऽस्ति ।
व्योम्नि स्थितं रविशाशिग्रहणं प्रशस्तं
जानाति यो द्विजवरः स कथं न विद्वान् ॥ 05 ॥
विद्यार्थी सेवकः पान्थः क्षुधार्तो भयकातरः ।
भाण्डारी प्रतिहारी च सप्त सुप्तान्प्रबोधयेत् ॥ 06 ॥
अहिं नृपं च शार्दूलं वृद्धं च बालकं तथा ।
परश्वानं च मूर्खं च सप्त सुप्तान्न बोधयेत् ॥ 07 ॥
अर्धाधीताश्च यैर्वेदास्तथा शूद्रान्नभोजनाः ।
ते द्विजाः किं करिष्यन्ति निर्विषा इव पन्नगाः ॥ 08 ॥
यस्मिन्रुष्टे भयं नास्ति तुष्टे नैव धनागमः ।
निग्रहोऽनुग्रहो नास्ति स रुष्टः किं करिष्यति ॥ 09 ॥
निर्विषेणापि सर्पेण कर्तव्या महती फणा ।
विषमस्तु न चाप्यस्तु घटाटोपो भयङ्करः ॥ 10 ॥
प्रातर्द्यूतप्रसङ्गेन मध्याह्ने स्त्रीप्रसङ्गतः ।
रात्रौ चौरप्रसङ्गेन कालो गच्छन्ति धीमताम् ॥ 11 ॥
स्वहस्तग्रथिता माला स्वहस्तघृष्टचन्दनम् ।
स्वहस्तलिखितं स्तोत्रं शक्रस्यापि श्रियं हरेत् ॥ 12 ॥
इक्षुदण्डास्तिलाः शूद्राः कान्ता हेम च मेदिनी ।
चन्दनं दधि ताम्बूलं मर्दनं गुणवर्धनम् ॥ 13 ॥
दह्यमानाः सुतीव्रेण नीचाः परयशोऽग्निना
अशक्तास्तत्पदं गन्तुं ततो निन्दां प्रकुर्वते ।
दरिद्रता धीरतया विराजतेकुवस्त्रता शुभ्रतया विराजते
कदन्नता चोष्णतया विराजते कुरूपता शीलतया विराजते ॥ 14 ॥
muktimicchasi cettāta viṣayānviṣavattyaja |
kṣamārjavadayāśaucaṃ satyaṃ pīyūṣavatpiba || 01 ||
parasparasya marmāṇi ye bhāṣante narādhamāḥ |
ta eva vilayaṃ yānti valmīkodarasarpavat || 02 ||
gandhaḥ suvarṇe phalamikṣudaṇḍe
nākari puṣpaṃ khalu candanasya |
vidvāndhanāḍhyaśca nṛpaścirāyuḥ
dhātuḥ purā ko'pi na buddhido'bhūt || 03 ||
sarvauṣadhīnāmamṛtā pradhānā
sarveṣu saukhyeṣvaśanaṃ pradhānam |
sarvendriyāṇāṃ nayanaṃ pradhānaṃ
sarveṣu gātreṣu śiraḥ pradhānam || 04 ||
dūto na sañcarati khe na calecca vārtā
pūrvaṃ na jalpitamidaṃ na ca saṅgamo'sti |
vyomni sthitaṃ raviśāśigrahaṇaṃ praśastaṃ
jānāti yo dvijavaraḥ sa kathaṃ na vidvān || 05 ||
vidyārthī sevakaḥ pānthaḥ kṣudhārto bhayakātaraḥ |
bhāṇḍārī pratihārī ca sapta suptānprabodhayet || 06 ||
ahiṃ nṛpaṃ ca śārdūlaṃ vṛddhaṃ ca bālakaṃ tathā |
paraśvānaṃ ca mūrkhaṃ ca sapta suptānna bodhayet || 07 ||
ardhādhītāśca yairvedāstathā śūdrānnabhojanāḥ |
te dvijāḥ kiṃ kariṣyanti nirviṣā iva pannagāḥ || 08 ||
yasminruṣṭe bhayaṃ nāsti tuṣṭe naiva dhanāgamaḥ |
nigraho'nugraho nāsti sa ruṣṭaḥ kiṃ kariṣyati || 09 ||
nirviṣeṇāpi sarpeṇa kartavyā mahatī phaṇā |
viṣamastu na cāpyastu ghaṭāṭopo bhayaṅkaraḥ || 10 ||
prātardyūtaprasaṅgena madhyāhne strīprasaṅgataḥ |
rātrau cauraprasaṅgena kālo gacchanti dhīmatām || 11 ||
svahastagrathitā mālā svahastaghṛṣṭacandanam |
svahastalikhitaṃ stotraṃ śakrasyāpi śriyaṃ haret || 12 ||
ikṣudaṇḍāstilāḥ śūdrāḥ kāntā hema ca medinī |
candanaṃ dadhi tāmbūlaṃ mardanaṃ guṇavardhanam || 13 ||
dahyamānāḥ sutīvreṇa nīcāḥ parayaśo'gninā
aśaktāstatpadaṃ gantuṃ tato nindāṃ prakurvate |
daridratā dhīratayā virājatekuvastratā śubhratayā virājate
kadannatā coṣṇatayā virājate kurūpatā śīlatayā virājate || 14 ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.