ମୁକ୍ତିମିଚ୍ଛସି ଚେତ୍ତାତ ଵିଷଯାନ୍ଵିଷଵତ୍ତ୍ଯଜ ।
କ୍ଷମାର୍ଜଵଦଯାଶୌଚଂ ସତ୍ଯଂ ପୀଯୂଷଵତ୍ପିବ ॥ 01 ॥
ପରସ୍ପରସ୍ଯ ମର୍ମାଣି ଯେ ଭାଷନ୍ତେ ନରାଧମାଃ ।
ତ ଏଵ ଵିଲଯଂ ଯାନ୍ତି ଵଲ୍ମୀକୋଦରସର୍ପଵତ୍ ॥ 02 ॥
ଗନ୍ଧଃ ସୁଵର୍ଣେ ଫଲମିକ୍ଷୁଦଣ୍ଡେ
ନାକରି ପୁଷ୍ପଂ ଖଲୁ ଚନ୍ଦନସ୍ଯ ।
ଵିଦ୍ଵାନ୍ଧନାଢ୍ଯଶ୍ଚ ନୃପଶ୍ଚିରାଯୁଃ
ଧାତୁଃ ପୁରା କୋଽପି ନ ବୁଦ୍ଧିଦୋଽଭୂତ୍ ॥ 03 ॥
ସର୍ଵୌଷଧୀନାମମୃତା ପ୍ରଧାନା
ସର୍ଵେଷୁ ସୌଖ୍ଯେଷ୍ଵଶନଂ ପ୍ରଧାନମ୍ ।
ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ନଯନଂ ପ୍ରଧାନଂ
ସର୍ଵେଷୁ ଗାତ୍ରେଷୁ ଶିରଃ ପ୍ରଧାନମ୍ ॥ 04 ॥
ଦୂତୋ ନ ସଞ୍ଚରତି ଖେ ନ ଚଲେଚ୍ଚ ଵାର୍ତା
ପୂର୍ଵଂ ନ ଜଲ୍ପିତମିଦଂ ନ ଚ ସଙ୍ଗମୋଽସ୍ତି ।
ଵ୍ଯୋମ୍ନି ସ୍ଥିତଂ ରଵିଶାଶିଗ୍ରହଣଂ ପ୍ରଶସ୍ତଂ
ଜାନାତି ଯୋ ଦ୍ଵିଜଵରଃ ସ କଥଂ ନ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ॥ 05 ॥
ଵିଦ୍ଯାର୍ଥୀ ସେଵକଃ ପାନ୍ଥଃ କ୍ଷୁଧାର୍ତୋ ଭଯକାତରଃ ।
ଭାଣ୍ଡାରୀ ପ୍ରତିହାରୀ ଚ ସପ୍ତ ସୁପ୍ତାନ୍ପ୍ରବୋଧଯେତ୍ ॥ 06 ॥
ଅହିଂ ନୃପଂ ଚ ଶାର୍ଦୂଲଂ ଵୃଦ୍ଧଂ ଚ ବାଲକଂ ତଥା ।
ପରଶ୍ଵାନଂ ଚ ମୂର୍ଖଂ ଚ ସପ୍ତ ସୁପ୍ତାନ୍ନ ବୋଧଯେତ୍ ॥ 07 ॥
ଅର୍ଧାଧୀତାଶ୍ଚ ଯୈର୍ଵେଦାସ୍ତଥା ଶୂଦ୍ରାନ୍ନଭୋଜନାଃ ।
ତେ ଦ୍ଵିଜାଃ କିଂ କରିଷ୍ଯନ୍ତି ନିର୍ଵିଷା ଇଵ ପନ୍ନଗାଃ ॥ 08 ॥
ଯସ୍ମିନ୍ରୁଷ୍ଟେ ଭଯଂ ନାସ୍ତି ତୁଷ୍ଟେ ନୈଵ ଧନାଗମଃ ।
ନିଗ୍ରହୋଽନୁଗ୍ରହୋ ନାସ୍ତି ସ ରୁଷ୍ଟଃ କିଂ କରିଷ୍ଯତି ॥ 09 ॥
ନିର୍ଵିଷେଣାପି ସର୍ପେଣ କର୍ତଵ୍ଯା ମହତୀ ଫଣା ।
ଵିଷମସ୍ତୁ ନ ଚାପ୍ଯସ୍ତୁ ଘଟାଟୋପୋ ଭଯଙ୍କରଃ ॥ 10 ॥
ପ୍ରାତର୍ଦ୍ଯୂତପ୍ରସଙ୍ଗେନ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ସ୍ତ୍ରୀପ୍ରସଙ୍ଗତଃ ।
ରାତ୍ରୌ ଚୌରପ୍ରସଙ୍ଗେନ କାଲୋ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଧୀମତାମ୍ ॥ 11 ॥
ସ୍ଵହସ୍ତଗ୍ରଥିତା ମାଲା ସ୍ଵହସ୍ତଘୃଷ୍ଟଚନ୍ଦନମ୍ ।
ସ୍ଵହସ୍ତଲିଖିତଂ ସ୍ତୋତ୍ରଂ ଶକ୍ରସ୍ଯାପି ଶ୍ରିଯଂ ହରେତ୍ ॥ 12 ॥
ଇକ୍ଷୁଦଣ୍ଡାସ୍ତିଲାଃ ଶୂଦ୍ରାଃ କାନ୍ତା ହେମ ଚ ମେଦିନୀ ।
ଚନ୍ଦନଂ ଦଧି ତାମ୍ବୂଲଂ ମର୍ଦନଂ ଗୁଣଵର୍ଧନମ୍ ॥ 13 ॥
ଦହ୍ଯମାନାଃ ସୁତୀଵ୍ରେଣ ନୀଚାଃ ପରଯଶୋଽଗ୍ନିନା
ଅଶକ୍ତାସ୍ତତ୍ପଦଂ ଗନ୍ତୁଂ ତତୋ ନିନ୍ଦାଂ ପ୍ରକୁର୍ଵତେ ।
ଦରିଦ୍ରତା ଧୀରତଯା ଵିରାଜତେକୁଵସ୍ତ୍ରତା ଶୁଭ୍ରତଯା ଵିରାଜତେ
କଦନ୍ନତା ଚୋଷ୍ଣତଯା ଵିରାଜତେ କୁରୂପତା ଶୀଲତଯା ଵିରାଜତେ ॥ 14 ॥
Roman (IAST) Transliteration
muktimicchasi cettāta viṣayānviṣavattyaja |
kṣamārjavadayāśaucaṃ satyaṃ pīyūṣavatpiba || 01 ||
parasparasya marmāṇi ye bhāṣante narādhamāḥ |
ta eva vilayaṃ yānti valmīkodarasarpavat || 02 ||
gandhaḥ suvarṇe phalamikṣudaṇḍe
nākari puṣpaṃ khalu candanasya |
vidvāndhanāḍhyaśca nṛpaścirāyuḥ
dhātuḥ purā ko'pi na buddhido'bhūt || 03 ||
sarvauṣadhīnāmamṛtā pradhānā
sarveṣu saukhyeṣvaśanaṃ pradhānam |
sarvendriyāṇāṃ nayanaṃ pradhānaṃ
sarveṣu gātreṣu śiraḥ pradhānam || 04 ||
dūto na sañcarati khe na calecca vārtā
pūrvaṃ na jalpitamidaṃ na ca saṅgamo'sti |
vyomni sthitaṃ raviśāśigrahaṇaṃ praśastaṃ
jānāti yo dvijavaraḥ sa kathaṃ na vidvān || 05 ||
vidyārthī sevakaḥ pānthaḥ kṣudhārto bhayakātaraḥ |
bhāṇḍārī pratihārī ca sapta suptānprabodhayet || 06 ||
ahiṃ nṛpaṃ ca śārdūlaṃ vṛddhaṃ ca bālakaṃ tathā |
paraśvānaṃ ca mūrkhaṃ ca sapta suptānna bodhayet || 07 ||
ardhādhītāśca yairvedāstathā śūdrānnabhojanāḥ |
te dvijāḥ kiṃ kariṣyanti nirviṣā iva pannagāḥ || 08 ||
yasminruṣṭe bhayaṃ nāsti tuṣṭe naiva dhanāgamaḥ |
nigraho'nugraho nāsti sa ruṣṭaḥ kiṃ kariṣyati || 09 ||
nirviṣeṇāpi sarpeṇa kartavyā mahatī phaṇā |
viṣamastu na cāpyastu ghaṭāṭopo bhayaṅkaraḥ || 10 ||
prātardyūtaprasaṅgena madhyāhne strīprasaṅgataḥ |
rātrau cauraprasaṅgena kālo gacchanti dhīmatām || 11 ||
svahastagrathitā mālā svahastaghṛṣṭacandanam |
svahastalikhitaṃ stotraṃ śakrasyāpi śriyaṃ haret || 12 ||
ikṣudaṇḍāstilāḥ śūdrāḥ kāntā hema ca medinī |
candanaṃ dadhi tāmbūlaṃ mardanaṃ guṇavardhanam || 13 ||
dahyamānāḥ sutīvreṇa nīcāḥ parayaśo'gninā
aśaktāstatpadaṃ gantuṃ tato nindāṃ prakurvate |
daridratā dhīratayā virājatekuvastratā śubhratayā virājate
kadannatā coṣṇatayā virājate kurūpatā śīlatayā virājate || 14 ||
Sanskrit — Devanagari (original)
मुक्तिमिच्छसि चेत्तात विषयान्विषवत्त्यज ।
क्षमार्जवदयाशौचं सत्यं पीयूषवत्पिब ॥ 01 ॥
परस्परस्य मर्माणि ये भाषन्ते नराधमाः ।
त एव विलयं यान्ति वल्मीकोदरसर्पवत् ॥ 02 ॥
गन्धः सुवर्णे फलमिक्षुदण्डे
नाकरि पुष्पं खलु चन्दनस्य ।
विद्वान्धनाढ्यश्च नृपश्चिरायुः
धातुः पुरा कोऽपि न बुद्धिदोऽभूत् ॥ 03 ॥
सर्वौषधीनाममृता प्रधाना
सर्वेषु सौख्येष्वशनं प्रधानम् ।
सर्वेन्द्रियाणां नयनं प्रधानं
सर्वेषु गात्रेषु शिरः प्रधानम् ॥ 04 ॥
दूतो न सञ्चरति खे न चलेच्च वार्ता
पूर्वं न जल्पितमिदं न च सङ्गमोऽस्ति ।
व्योम्नि स्थितं रविशाशिग्रहणं प्रशस्तं
जानाति यो द्विजवरः स कथं न विद्वान् ॥ 05 ॥
विद्यार्थी सेवकः पान्थः क्षुधार्तो भयकातरः ।
भाण्डारी प्रतिहारी च सप्त सुप्तान्प्रबोधयेत् ॥ 06 ॥
अहिं नृपं च शार्दूलं वृद्धं च बालकं तथा ।
परश्वानं च मूर्खं च सप्त सुप्तान्न बोधयेत् ॥ 07 ॥
अर्धाधीताश्च यैर्वेदास्तथा शूद्रान्नभोजनाः ।
ते द्विजाः किं करिष्यन्ति निर्विषा इव पन्नगाः ॥ 08 ॥
यस्मिन्रुष्टे भयं नास्ति तुष्टे नैव धनागमः ।
निग्रहोऽनुग्रहो नास्ति स रुष्टः किं करिष्यति ॥ 09 ॥
निर्विषेणापि सर्पेण कर्तव्या महती फणा ।
विषमस्तु न चाप्यस्तु घटाटोपो भयङ्करः ॥ 10 ॥
प्रातर्द्यूतप्रसङ्गेन मध्याह्ने स्त्रीप्रसङ्गतः ।
रात्रौ चौरप्रसङ्गेन कालो गच्छन्ति धीमताम् ॥ 11 ॥
स्वहस्तग्रथिता माला स्वहस्तघृष्टचन्दनम् ।
स्वहस्तलिखितं स्तोत्रं शक्रस्यापि श्रियं हरेत् ॥ 12 ॥
इक्षुदण्डास्तिलाः शूद्राः कान्ता हेम च मेदिनी ।
चन्दनं दधि ताम्बूलं मर्दनं गुणवर्धनम् ॥ 13 ॥
दह्यमानाः सुतीव्रेण नीचाः परयशोऽग्निना
अशक्तास्तत्पदं गन्तुं ततो निन्दां प्रकुर्वते ।
दरिद्रता धीरतया विराजतेकुवस्त्रता शुभ्रतया विराजते
कदन्नता चोष्णतया विराजते कुरूपता शीलतया विराजते ॥ 14 ॥
muktimicchasi cettāta viṣayānviṣavattyaja |
kṣamārjavadayāśaucaṃ satyaṃ pīyūṣavatpiba || 01 ||
parasparasya marmāṇi ye bhāṣante narādhamāḥ |
ta eva vilayaṃ yānti valmīkodarasarpavat || 02 ||
gandhaḥ suvarṇe phalamikṣudaṇḍe
nākari puṣpaṃ khalu candanasya |
vidvāndhanāḍhyaśca nṛpaścirāyuḥ
dhātuḥ purā ko'pi na buddhido'bhūt || 03 ||
sarvauṣadhīnāmamṛtā pradhānā
sarveṣu saukhyeṣvaśanaṃ pradhānam |
sarvendriyāṇāṃ nayanaṃ pradhānaṃ
sarveṣu gātreṣu śiraḥ pradhānam || 04 ||
dūto na sañcarati khe na calecca vārtā
pūrvaṃ na jalpitamidaṃ na ca saṅgamo'sti |
vyomni sthitaṃ raviśāśigrahaṇaṃ praśastaṃ
jānāti yo dvijavaraḥ sa kathaṃ na vidvān || 05 ||
vidyārthī sevakaḥ pānthaḥ kṣudhārto bhayakātaraḥ |
bhāṇḍārī pratihārī ca sapta suptānprabodhayet || 06 ||
ahiṃ nṛpaṃ ca śārdūlaṃ vṛddhaṃ ca bālakaṃ tathā |
paraśvānaṃ ca mūrkhaṃ ca sapta suptānna bodhayet || 07 ||
ardhādhītāśca yairvedāstathā śūdrānnabhojanāḥ |
te dvijāḥ kiṃ kariṣyanti nirviṣā iva pannagāḥ || 08 ||
yasminruṣṭe bhayaṃ nāsti tuṣṭe naiva dhanāgamaḥ |
nigraho'nugraho nāsti sa ruṣṭaḥ kiṃ kariṣyati || 09 ||
nirviṣeṇāpi sarpeṇa kartavyā mahatī phaṇā |
viṣamastu na cāpyastu ghaṭāṭopo bhayaṅkaraḥ || 10 ||
prātardyūtaprasaṅgena madhyāhne strīprasaṅgataḥ |
rātrau cauraprasaṅgena kālo gacchanti dhīmatām || 11 ||
svahastagrathitā mālā svahastaghṛṣṭacandanam |
svahastalikhitaṃ stotraṃ śakrasyāpi śriyaṃ haret || 12 ||
ikṣudaṇḍāstilāḥ śūdrāḥ kāntā hema ca medinī |
candanaṃ dadhi tāmbūlaṃ mardanaṃ guṇavardhanam || 13 ||
dahyamānāḥ sutīvreṇa nīcāḥ parayaśo'gninā
aśaktāstatpadaṃ gantuṃ tato nindāṃ prakurvate |
daridratā dhīratayā virājatekuvastratā śubhratayā virājate
kadannatā coṣṇatayā virājate kurūpatā śīlatayā virājate || 14 ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.