ଅର୍ଥନାଶଂ ମନସ୍ତାପଂ ଗୃହେ ଦୁଶ୍ଚରିତାନି ଚ ।
ଵଞ୍ଚନଂ ଚାପମାନଂ ଚ ମତିମାନ୍ନ ପ୍ରକାଶଯେତ୍ ॥ 01 ॥
ଧନଧାନ୍ଯପ୍ରଯୋଗେଷୁ ଵିଦ୍ଯାସଙ୍ଗ୍ରହଣେ ତଥା ।
ଆହାରେ ଵ୍ଯଵହାରେ ଚ ତ୍ଯକ୍ତଲଜ୍ଜଃ ସୁଖୀ ଭଵେତ୍ ॥ 02 ॥
ସନ୍ତୋଷାମୃତତୃପ୍ତାନାଂ ଯତ୍ସୁଖଂ ଶାନ୍ତିରେଵ ଚ ।
ନ ଚ ତଦ୍ଧନଲୁବ୍ଧାନାମିତଶ୍ଚେତଶ୍ଚ ଧାଵତାମ୍ ॥ 03 ॥
ସନ୍ତୋଷସ୍ତ୍ରିଷୁ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସ୍ଵଦାରେ ଭୋଜନେ ଧନେ ।
ତ୍ରିଷୁ ଚୈଵ ନ କର୍ତଵ୍ଯୋଽଧ୍ଯଯନେ ଜପଦାନଯୋଃ ॥ 04 ॥
ଵିପ୍ରଯୋର୍ଵିପ୍ରଵହ୍ନ୍ଯୋଶ୍ଚ ଦମ୍ପତ୍ଯୋଃ ସ୍ଵାମିଭୃତ୍ଯଯୋଃ ।
ଅନ୍ତରେଣ ନ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ହଲସ୍ଯ ଵୃଷଭସ୍ଯ ଚ ॥ 05 ॥
ପାଦାଭ୍ଯାଂ ନ ସ୍ପୃଶେଦଗ୍ନିଂ ଗୁରୁଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମେଵ ଚ ।
ନୈଵ ଗାଂ ନ କୁମାରୀଂ ଚ ନ ଵୃଦ୍ଧଂ ନ ଶିଶୁଂ ତଥା ॥ 06 ॥
ଶକଟଂ ପଞ୍ଚହସ୍ତେନ ଦଶହସ୍ତେନ ଵାଜିନମ୍ ।
ଗଜଂ ହସ୍ତସହସ୍ରେଣ ଦେଶତ୍ଯାଗେନ ଦୁର୍ଜନମ୍ ॥ 07 ॥
ହସ୍ତୀ ଅଙ୍କୁଶମାତ୍ରେଣ ଵାଜୀ ହସ୍ତେନ ତାଡ୍ଯତେ ।
ଶଋଙ୍ଗୀ ଲଗୁଡହସ୍ତେନ ଖଡ୍ଗହସ୍ତେନ ଦୁର୍ଜନଃ ॥ 08 ॥
ତୁଷ୍ଯନ୍ତି ଭୋଜନେ ଵିପ୍ରା ମଯୂରା ଘନଗର୍ଜିତେ ।
ସାଧଵଃ ପରସମ୍ପତ୍ତୌ ଖଲାଃ ପରଵିପତ୍ତିଷୁ ॥ 09 ॥
ଅନୁଲୋମେନ ବଲିନଂ ପ୍ରତିଲୋମେନ ଦୁର୍ଜନମ୍ ।
ଆତ୍ମତୁଲ୍ଯବଲଂ ଶତ୍ରୁଂ ଵିନଯେନ ବଲେନ ଵା ॥ 10 ॥
ବାହୁଵୀର୍ଯଂ ବଲଂ ରାଜ୍ଞାଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ବଲୀ ।
ରୂପଯୌଵନମାଧୁର୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ବଲମନୁତ୍ତମମ୍ ॥ 11 ॥
ନାତ୍ଯନ୍ତଂ ସରଲୈର୍ଭାଵ୍ଯଂ ଗତ୍ଵା ପଶ୍ଯ ଵନସ୍ଥଲୀମ୍ ।
ଛିଦ୍ଯନ୍ତେ ସରଲାସ୍ତତ୍ର କୁବ୍ଜାସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ପାଦପାଃ ॥ 12 ॥
ଯତ୍ରୋଦକଂ ତତ୍ର ଵସନ୍ତି ହଂସା-
ସ୍ତଥୈଵ ଶୁଷ୍କଂ ପରିଵର୍ଜଯନ୍ତି ।
ନ ହଂସତୁଲ୍ଯେନ ନରେଣ ଭାଵ୍ଯଂ
ପୁନସ୍ତ୍ଯଜନ୍ତଃ ପୁନରାଶ୍ରଯନ୍ତେ ॥ 13 ॥
ଉପାର୍ଜିତାନାଂ ଵିତ୍ତାନାଂ ତ୍ଯାଗ ଏଵ ହି ରକ୍ଷଣମ୍ ।
ତଡାଗୋଦରସଂସ୍ଥାନାଂ ପରୀଵାହ ଇଵାମ୍ଭସାମ୍ ॥ 14 ॥
ଯସ୍ଯାର୍ଥାସ୍ତସ୍ଯ ମିତ୍ରାଣି ଯସ୍ଯାର୍ଥାସ୍ତସ୍ଯ ବାନ୍ଧଵାଃ ।
ଯସ୍ଯାର୍ଥାଃ ସ ପୁମାଁଲ୍ଲୋକେ ଯସ୍ଯାର୍ଥାଃ ସ ଚ ପଣ୍ଡିତଃ ॥ 15 ॥
ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଥିତାନାମିହ ଜୀଵଲୋକେ
ଚତ୍ଵାରି ଚିହ୍ନାନି ଵସନ୍ତି ଦେହେ ।
ଦାନପ୍ରସଙ୍ଗୋ ମଧୁରା ଚ ଵାଣୀ
ଦେଵାର୍ଚନଂ ବ୍ରାହ୍ମଣତର୍ପଣଂ ଚ ॥ 16 ॥
ଅତ୍ଯନ୍ତକୋପଃ କଟୁକା ଚ ଵାଣୀ
ଦରିଦ୍ରତା ଚ ସ୍ଵଜନେଷୁ ଵୈରମ୍ ।
ନୀଚପ୍ରସଙ୍ଗଃ କୁଲହୀନସେଵା
ଚିହ୍ନାନି ଦେହେ ନରକସ୍ଥିତାନାମ୍ ॥ 17 ॥
ଗମ୍ଯତେ ଯଦି ମୃଗେନ୍ଦ୍ରମନ୍ଦିରଂ
ଲଭ୍ଯତେ କରିକପାଲମୌକ୍ତିକମ୍ ।
ଜମ୍ବୁକାଲଯଗତେ ଚ ପ୍ରାପ୍ଯତେ
ଵତ୍ସପୁଚ୍ଛଖରଚର୍ମଖଣ୍ଡନମ୍ ॥ 18 ॥
ଶୁନଃ ପୁଚ୍ଛମିଵ ଵ୍ଯର୍ଥଂ ଜୀଵିତଂ ଵିଦ୍ଯଯା ଵିନା ।
ନ ଗୁହ୍ଯଗୋପନେ ଶକ୍ତଂ ନ ଚ ଦଂଶନିଵାରଣେ ॥ 19 ॥
ଵାଚାଂ ଶୌଚଂ ଚ ମନସଃ ଶୌଚମିନ୍ଦ୍ରିଯନିଗ୍ରହଃ ।
ସର୍ଵଭୂତଦଯାଶୌଚମେତଚ୍ଛୌଚଂ ପରାର୍ଥିନାମ୍ ॥ 20 ॥
ପୁଷ୍ପେ ଗନ୍ଧଂ ତିଲେ ତୈଲଂ କାଷ୍ଠେଽଗ୍ନିଂ ପଯସି ଘୃତମ୍ ।
ଇକ୍ଷୌ ଗୁଡଂ ତଥା ଦେହେ ପଶ୍ଯାତ୍ମାନଂ ଵିଵେକତଃ ॥ 21 ॥
Roman (IAST) Transliteration
arthanāśaṃ manastāpaṃ gṛhe duścaritāni ca |
vañcanaṃ cāpamānaṃ ca matimānna prakāśayet || 01 ||
dhanadhānyaprayogeṣu vidyāsaṅgrahaṇe tathā |
āhāre vyavahāre ca tyaktalajjaḥ sukhī bhavet || 02 ||
santoṣāmṛtatṛptānāṃ yatsukhaṃ śāntireva ca |
na ca taddhanalubdhānāmitaścetaśca dhāvatām || 03 ||
santoṣastriṣu kartavyaḥ svadāre bhojane dhane |
triṣu caiva na kartavyo'dhyayane japadānayoḥ || 04 ||
viprayorvipravahnyośca dampatyoḥ svāmibhṛtyayoḥ |
antareṇa na gantavyaṃ halasya vṛṣabhasya ca || 05 ||
pādābhyāṃ na spṛśedagniṃ guruṃ brāhmaṇameva ca |
naiva gāṃ na kumārīṃ ca na vṛddhaṃ na śiśuṃ tathā || 06 ||
śakaṭaṃ pañcahastena daśahastena vājinam |
gajaṃ hastasahasreṇa deśatyāgena durjanam || 07 ||
hastī aṅkuśamātreṇa vājī hastena tāḍyate |
śaṛṅgī laguḍahastena khaḍgahastena durjanaḥ || 08 ||
tuṣyanti bhojane viprā mayūrā ghanagarjite |
sādhavaḥ parasampattau khalāḥ paravipattiṣu || 09 ||
anulomena balinaṃ pratilomena durjanam |
ātmatulyabalaṃ śatruṃ vinayena balena vā || 10 ||
bāhuvīryaṃ balaṃ rājñāṃ brahmaṇo brahmavidbalī |
rūpayauvanamādhuryaṃ strīṇāṃ balamanuttamam || 11 ||
nātyantaṃ saralairbhāvyaṃ gatvā paśya vanasthalīm |
chidyante saralāstatra kubjāstiṣṭhanti pādapāḥ || 12 ||
yatrodakaṃ tatra vasanti haṃsā-
stathaiva śuṣkaṃ parivarjayanti |
na haṃsatulyena nareṇa bhāvyaṃ
punastyajantaḥ punarāśrayante || 13 ||
upārjitānāṃ vittānāṃ tyāga eva hi rakṣaṇam |
taḍāgodarasaṃsthānāṃ parīvāha ivāmbhasām || 14 ||
yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥ |
yasyārthāḥ sa pumā~lloke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 15 ||
svargasthitānāmiha jīvaloke
catvāri cihnāni vasanti dehe |
dānaprasaṅgo madhurā ca vāṇī
devārcanaṃ brāhmaṇatarpaṇaṃ ca || 16 ||
atyantakopaḥ kaṭukā ca vāṇī
daridratā ca svajaneṣu vairam |
nīcaprasaṅgaḥ kulahīnasevā
cihnāni dehe narakasthitānām || 17 ||
gamyate yadi mṛgendramandiraṃ
labhyate karikapālamauktikam |
jambukālayagate ca prāpyate
vatsapucchakharacarmakhaṇḍanam || 18 ||
śunaḥ pucchamiva vyarthaṃ jīvitaṃ vidyayā vinā |
na guhyagopane śaktaṃ na ca daṃśanivāraṇe || 19 ||
vācāṃ śaucaṃ ca manasaḥ śaucamindriyanigrahaḥ |
sarvabhūtadayāśaucametacchaucaṃ parārthinām || 20 ||
puṣpe gandhaṃ tile tailaṃ kāṣṭhe'gniṃ payasi ghṛtam |
ikṣau guḍaṃ tathā dehe paśyātmānaṃ vivekataḥ || 21 ||
Sanskrit — Devanagari (original)
अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च ।
वञ्चनं चापमानं च मतिमान्न प्रकाशयेत् ॥ 01 ॥
धनधान्यप्रयोगेषु विद्यासङ्ग्रहणे तथा ।
आहारे व्यवहारे च त्यक्तलज्जः सुखी भवेत् ॥ 02 ॥
सन्तोषामृततृप्तानां यत्सुखं शान्तिरेव च ।
न च तद्धनलुब्धानामितश्चेतश्च धावताम् ॥ 03 ॥
सन्तोषस्त्रिषु कर्तव्यः स्वदारे भोजने धने ।
त्रिषु चैव न कर्तव्योऽध्ययने जपदानयोः ॥ 04 ॥
विप्रयोर्विप्रवह्न्योश्च दम्पत्योः स्वामिभृत्ययोः ।
अन्तरेण न गन्तव्यं हलस्य वृषभस्य च ॥ 05 ॥
पादाभ्यां न स्पृशेदग्निं गुरुं ब्राह्मणमेव च ।
नैव गां न कुमारीं च न वृद्धं न शिशुं तथा ॥ 06 ॥
शकटं पञ्चहस्तेन दशहस्तेन वाजिनम् ।
गजं हस्तसहस्रेण देशत्यागेन दुर्जनम् ॥ 07 ॥
हस्ती अङ्कुशमात्रेण वाजी हस्तेन ताड्यते ।
शऋङ्गी लगुडहस्तेन खड्गहस्तेन दुर्जनः ॥ 08 ॥
तुष्यन्ति भोजने विप्रा मयूरा घनगर्जिते ।
साधवः परसम्पत्तौ खलाः परविपत्तिषु ॥ 09 ॥
अनुलोमेन बलिनं प्रतिलोमेन दुर्जनम् ।
आत्मतुल्यबलं शत्रुं विनयेन बलेन वा ॥ 10 ॥
बाहुवीर्यं बलं राज्ञां ब्रह्मणो ब्रह्मविद्बली ।
रूपयौवनमाधुर्यं स्त्रीणां बलमनुत्तमम् ॥ 11 ॥
नात्यन्तं सरलैर्भाव्यं गत्वा पश्य वनस्थलीम् ।
छिद्यन्ते सरलास्तत्र कुब्जास्तिष्ठन्ति पादपाः ॥ 12 ॥
यत्रोदकं तत्र वसन्ति हंसा-
स्तथैव शुष्कं परिवर्जयन्ति ।
न हंसतुल्येन नरेण भाव्यं
पुनस्त्यजन्तः पुनराश्रयन्ते ॥ 13 ॥
उपार्जितानां वित्तानां त्याग एव हि रक्षणम् ।
तडागोदरसंस्थानां परीवाह इवाम्भसाम् ॥ 14 ॥
यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः ।
यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ 15 ॥
स्वर्गस्थितानामिह जीवलोके
चत्वारि चिह्नानि वसन्ति देहे ।
दानप्रसङ्गो मधुरा च वाणी
देवार्चनं ब्राह्मणतर्पणं च ॥ 16 ॥
अत्यन्तकोपः कटुका च वाणी
दरिद्रता च स्वजनेषु वैरम् ।
नीचप्रसङ्गः कुलहीनसेवा
चिह्नानि देहे नरकस्थितानाम् ॥ 17 ॥
गम्यते यदि मृगेन्द्रमन्दिरं
लभ्यते करिकपालमौक्तिकम् ।
जम्बुकालयगते च प्राप्यते
वत्सपुच्छखरचर्मखण्डनम् ॥ 18 ॥
शुनः पुच्छमिव व्यर्थं जीवितं विद्यया विना ।
न गुह्यगोपने शक्तं न च दंशनिवारणे ॥ 19 ॥
वाचां शौचं च मनसः शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
सर्वभूतदयाशौचमेतच्छौचं परार्थिनाम् ॥ 20 ॥
पुष्पे गन्धं तिले तैलं काष्ठेऽग्निं पयसि घृतम् ।
इक्षौ गुडं तथा देहे पश्यात्मानं विवेकतः ॥ 21 ॥
arthanāśaṃ manastāpaṃ gṛhe duścaritāni ca |
vañcanaṃ cāpamānaṃ ca matimānna prakāśayet || 01 ||
dhanadhānyaprayogeṣu vidyāsaṅgrahaṇe tathā |
āhāre vyavahāre ca tyaktalajjaḥ sukhī bhavet || 02 ||
santoṣāmṛtatṛptānāṃ yatsukhaṃ śāntireva ca |
na ca taddhanalubdhānāmitaścetaśca dhāvatām || 03 ||
santoṣastriṣu kartavyaḥ svadāre bhojane dhane |
triṣu caiva na kartavyo'dhyayane japadānayoḥ || 04 ||
viprayorvipravahnyośca dampatyoḥ svāmibhṛtyayoḥ |
antareṇa na gantavyaṃ halasya vṛṣabhasya ca || 05 ||
pādābhyāṃ na spṛśedagniṃ guruṃ brāhmaṇameva ca |
naiva gāṃ na kumārīṃ ca na vṛddhaṃ na śiśuṃ tathā || 06 ||
śakaṭaṃ pañcahastena daśahastena vājinam |
gajaṃ hastasahasreṇa deśatyāgena durjanam || 07 ||
hastī aṅkuśamātreṇa vājī hastena tāḍyate |
śaṛṅgī laguḍahastena khaḍgahastena durjanaḥ || 08 ||
tuṣyanti bhojane viprā mayūrā ghanagarjite |
sādhavaḥ parasampattau khalāḥ paravipattiṣu || 09 ||
anulomena balinaṃ pratilomena durjanam |
ātmatulyabalaṃ śatruṃ vinayena balena vā || 10 ||
bāhuvīryaṃ balaṃ rājñāṃ brahmaṇo brahmavidbalī |
rūpayauvanamādhuryaṃ strīṇāṃ balamanuttamam || 11 ||
nātyantaṃ saralairbhāvyaṃ gatvā paśya vanasthalīm |
chidyante saralāstatra kubjāstiṣṭhanti pādapāḥ || 12 ||
yatrodakaṃ tatra vasanti haṃsā-
stathaiva śuṣkaṃ parivarjayanti |
na haṃsatulyena nareṇa bhāvyaṃ
punastyajantaḥ punarāśrayante || 13 ||
upārjitānāṃ vittānāṃ tyāga eva hi rakṣaṇam |
taḍāgodarasaṃsthānāṃ parīvāha ivāmbhasām || 14 ||
yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥ |
yasyārthāḥ sa pumā~lloke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 15 ||
svargasthitānāmiha jīvaloke
catvāri cihnāni vasanti dehe |
dānaprasaṅgo madhurā ca vāṇī
devārcanaṃ brāhmaṇatarpaṇaṃ ca || 16 ||
atyantakopaḥ kaṭukā ca vāṇī
daridratā ca svajaneṣu vairam |
nīcaprasaṅgaḥ kulahīnasevā
cihnāni dehe narakasthitānām || 17 ||
gamyate yadi mṛgendramandiraṃ
labhyate karikapālamauktikam |
jambukālayagate ca prāpyate
vatsapucchakharacarmakhaṇḍanam || 18 ||
śunaḥ pucchamiva vyarthaṃ jīvitaṃ vidyayā vinā |
na guhyagopane śaktaṃ na ca daṃśanivāraṇe || 19 ||
vācāṃ śaucaṃ ca manasaḥ śaucamindriyanigrahaḥ |
sarvabhūtadayāśaucametacchaucaṃ parārthinām || 20 ||
puṣpe gandhaṃ tile tailaṃ kāṣṭhe'gniṃ payasi ghṛtam |
ikṣau guḍaṃ tathā dehe paśyātmānaṃ vivekataḥ || 21 ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.