ਅਰ੍ਥਨਾਸ਼ਂ ਮਨਸ੍ਤਾਪਂ ਗृਹੇ ਦੁਸ਼੍ਚਰਿਤਾਨਿ ਚ ।
ਵਞ੍ਚਨਂ ਚਾਪਮਾਨਂ ਚ ਮਤਿਮਾਨ੍ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯੇਤ੍ ॥ 01 ॥
ਧਨਧਾਨ੍ਯਪ੍ਰਯੋਗੇषੁ ਵਿਦ੍ਯਾਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣੇ ਤਥਾ ।
ਆਹਾਰੇ ਵ੍ਯਵਹਾਰੇ ਚ ਤ੍ਯਕ੍ਤਲਜ੍ਜਃ ਸੁਖੀ ਭਵੇਤ੍ ॥ 02 ॥
ਸਨ੍ਤੋषਾਮृਤਤृਪ੍ਤਾਨਾਂ ਯਤ੍ਸੁਖਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰੇਵ ਚ ।
ਨ ਚ ਤਦ੍ਧਨਲੁਬ੍ਧਾਨਾਮਿਤਸ਼੍ਚੇਤਸ਼੍ਚ ਧਾਵਤਾਮ੍ ॥ 03 ॥
ਸਨ੍ਤੋषਸ੍ਤ੍ਰਿषੁ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ ਸ੍ਵਦਾਰੇ ਭੋਜਨੇ ਧਨੇ ।
ਤ੍ਰਿषੁ ਚੈਵ ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋऽਧ੍ਯਯਨੇ ਜਪਦਾਨਯੋਃ ॥ 04 ॥
ਵਿਪ੍ਰਯੋਰ੍ਵਿਪ੍ਰਵਹ੍ਨ੍ਯੋਸ਼੍ਚ ਦਮ੍ਪਤ੍ਯੋਃ ਸ੍ਵਾਮਿਭृਤ੍ਯਯੋਃ ।
ਅਨ੍ਤਰੇਣ ਨ ਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਹਲਸ੍ਯ ਵृषਭਸ੍ਯ ਚ ॥ 05 ॥
ਪਾਦਾਭ੍ਯਾਂ ਨ ਸ੍ਪृਸ਼ੇਦਗ੍ਨਿਂ ਗੁਰੁਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਮੇਵ ਚ ।
ਨੈਵ ਗਾਂ ਨ ਕੁਮਾਰੀਂ ਚ ਨ ਵृਦ੍ਧਂ ਨ ਸ਼ਿਸ਼ੁਂ ਤਥਾ ॥ 06 ॥
ਸ਼ਕਟਂ ਪਞ੍ਚਹਸ੍ਤੇਨ ਦਸ਼ਹਸ੍ਤੇਨ ਵਾਜਿਨਮ੍ ।
ਗਜਂ ਹਸ੍ਤਸਹਸ੍ਰੇਣ ਦੇਸ਼ਤ੍ਯਾਗੇਨ ਦੁਰ੍ਜਨਮ੍ ॥ 07 ॥
ਹਸ੍ਤੀ ਅਙ੍ਕੁਸ਼ਮਾਤ੍ਰੇਣ ਵਾਜੀ ਹਸ੍ਤੇਨ ਤਾਡ੍ਯਤੇ ।
ਸ਼ऋਙ੍ਗੀ ਲਗੁਡਹਸ੍ਤੇਨ ਖਡ੍ਗਹਸ੍ਤੇਨ ਦੁਰ੍ਜਨਃ ॥ 08 ॥
ਤੁष੍ਯਨ੍ਤਿ ਭੋਜਨੇ ਵਿਪ੍ਰਾ ਮਯੂਰਾ ਘਨਗਰ੍ਜਿਤੇ ।
ਸਾਧਵਃ ਪਰਸਮ੍ਪਤ੍ਤੌ ਖਲਾਃ ਪਰਵਿਪਤ੍ਤਿषੁ ॥ 09 ॥
ਅਨੁਲੋਮੇਨ ਬਲਿਨਂ ਪ੍ਰਤਿਲੋਮੇਨ ਦੁਰ੍ਜਨਮ੍ ।
ਆਤ੍ਮਤੁਲ੍ਯਬਲਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਂ ਵਿਨਯੇਨ ਬਲੇਨ ਵਾ ॥ 10 ॥
ਬਾਹੁਵੀਰ੍ਯਂ ਬਲਂ ਰਾਜ੍ਞਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦ੍ਬਲੀ ।
ਰੂਪਯੌਵਨਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਬਲਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥ 11 ॥
ਨਾਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸਰਲੈਰ੍ਭਾਵ੍ਯਂ ਗਤ੍ਵਾ ਪਸ਼੍ਯ ਵਨਸ੍ਥਲੀਮ੍ ।
ਛਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸਰਲਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕੁਬ੍ਜਾਸ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਪਾਦਪਾਃ ॥ 12 ॥
ਯਤ੍ਰੋਦਕਂ ਤਤ੍ਰ ਵਸਨ੍ਤਿ ਹਂਸਾ-
ਸ੍ਤਥੈਵ ਸ਼ੁष੍ਕਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯਨ੍ਤਿ ।
ਨ ਹਂਸਤੁਲ੍ਯੇਨ ਨਰੇਣ ਭਾਵ੍ਯਂ
ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਃ ਪੁਨਰਾਸ਼੍ਰਯਨ੍ਤੇ ॥ 13 ॥
ਉਪਾਰ੍ਜਿਤਾਨਾਂ ਵਿਤ੍ਤਾਨਾਂ ਤ੍ਯਾਗ ਏਵ ਹਿ ਰਕ੍षਣਮ੍ ।
ਤਡਾਗੋਦਰਸਂਸ੍ਥਾਨਾਂ ਪਰੀਵਾਹ ਇਵਾਮ੍ਭਸਾਮ੍ ॥ 14 ॥
ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮਿਤ੍ਰਾਣਿ ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਸ੍ਤਸ੍ਯ ਬਾਨ੍ਧਵਾਃ ।
ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਃ ਸ ਪੁਮਾਁਲ੍ਲੋਕੇ ਯਸ੍ਯਾਰ੍ਥਾਃ ਸ ਚ ਪਣ੍ਡਿਤਃ ॥ 15 ॥
ਸ੍ਵਰ੍ਗਸ੍ਥਿਤਾਨਾਮਿਹ ਜੀਵਲੋਕੇ
ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਚਿਹ੍ਨਾਨਿ ਵਸਨ੍ਤਿ ਦੇਹੇ ।
ਦਾਨਪ੍ਰਸਙ੍ਗੋ ਮਧੁਰਾ ਚ ਵਾਣੀ
ਦੇਵਾਰ੍ਚਨਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਤਰ੍ਪਣਂ ਚ ॥ 16 ॥
ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਕੋਪਃ ਕਟੁਕਾ ਚ ਵਾਣੀ
ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਚ ਸ੍ਵਜਨੇषੁ ਵੈਰਮ੍ ।
ਨੀਚਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ ਕੁਲਹੀਨਸੇਵਾ
ਚਿਹ੍ਨਾਨਿ ਦੇਹੇ ਨਰਕਸ੍ਥਿਤਾਨਾਮ੍ ॥ 17 ॥
ਗਮ੍ਯਤੇ ਯਦਿ ਮृਗੇਨ੍ਦ੍ਰਮਨ੍ਦਿਰਂ
ਲਭ੍ਯਤੇ ਕਰਿਕਪਾਲਮੌਕ੍ਤਿਕਮ੍ ।
ਜਮ੍ਬੁਕਾਲਯਗਤੇ ਚ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ
ਵਤ੍ਸਪੁਚ੍ਛਖਰਚਰ੍ਮਖਣ੍ਡਨਮ੍ ॥ 18 ॥
ਸ਼ੁਨਃ ਪੁਚ੍ਛਮਿਵ ਵ੍ਯਰ੍ਥਂ ਜੀਵਿਤਂ ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਵਿਨਾ ।
ਨ ਗੁਹ੍ਯਗੋਪਨੇ ਸ਼ਕ੍ਤਂ ਨ ਚ ਦਂਸ਼ਨਿਵਾਰਣੇ ॥ 19 ॥
ਵਾਚਾਂ ਸ਼ੌਚਂ ਚ ਮਨਸਃ ਸ਼ੌਚਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਨਿਗ੍ਰਹਃ ।
ਸਰ੍ਵਭੂਤਦਯਾਸ਼ੌਚਮੇਤਚ੍ਛੌਚਂ ਪਰਾਰ੍ਥਿਨਾਮ੍ ॥ 20 ॥
ਪੁष੍ਪੇ ਗਨ੍ਧਂ ਤਿਲੇ ਤੈਲਂ ਕਾष੍ਠੇऽਗ੍ਨਿਂ ਪਯਸਿ ਘृਤਮ੍ ।
ਇਕ੍षੌ ਗੁਡਂ ਤਥਾ ਦੇਹੇ ਪਸ਼੍ਯਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵਿਵੇਕਤਃ ॥ 21 ॥
Roman (IAST) Transliteration
arthanāśaṃ manastāpaṃ gṛhe duścaritāni ca |
vañcanaṃ cāpamānaṃ ca matimānna prakāśayet || 01 ||
dhanadhānyaprayogeṣu vidyāsaṅgrahaṇe tathā |
āhāre vyavahāre ca tyaktalajjaḥ sukhī bhavet || 02 ||
santoṣāmṛtatṛptānāṃ yatsukhaṃ śāntireva ca |
na ca taddhanalubdhānāmitaścetaśca dhāvatām || 03 ||
santoṣastriṣu kartavyaḥ svadāre bhojane dhane |
triṣu caiva na kartavyo'dhyayane japadānayoḥ || 04 ||
viprayorvipravahnyośca dampatyoḥ svāmibhṛtyayoḥ |
antareṇa na gantavyaṃ halasya vṛṣabhasya ca || 05 ||
pādābhyāṃ na spṛśedagniṃ guruṃ brāhmaṇameva ca |
naiva gāṃ na kumārīṃ ca na vṛddhaṃ na śiśuṃ tathā || 06 ||
śakaṭaṃ pañcahastena daśahastena vājinam |
gajaṃ hastasahasreṇa deśatyāgena durjanam || 07 ||
hastī aṅkuśamātreṇa vājī hastena tāḍyate |
śaṛṅgī laguḍahastena khaḍgahastena durjanaḥ || 08 ||
tuṣyanti bhojane viprā mayūrā ghanagarjite |
sādhavaḥ parasampattau khalāḥ paravipattiṣu || 09 ||
anulomena balinaṃ pratilomena durjanam |
ātmatulyabalaṃ śatruṃ vinayena balena vā || 10 ||
bāhuvīryaṃ balaṃ rājñāṃ brahmaṇo brahmavidbalī |
rūpayauvanamādhuryaṃ strīṇāṃ balamanuttamam || 11 ||
nātyantaṃ saralairbhāvyaṃ gatvā paśya vanasthalīm |
chidyante saralāstatra kubjāstiṣṭhanti pādapāḥ || 12 ||
yatrodakaṃ tatra vasanti haṃsā-
stathaiva śuṣkaṃ parivarjayanti |
na haṃsatulyena nareṇa bhāvyaṃ
punastyajantaḥ punarāśrayante || 13 ||
upārjitānāṃ vittānāṃ tyāga eva hi rakṣaṇam |
taḍāgodarasaṃsthānāṃ parīvāha ivāmbhasām || 14 ||
yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥ |
yasyārthāḥ sa pumā~lloke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 15 ||
svargasthitānāmiha jīvaloke
catvāri cihnāni vasanti dehe |
dānaprasaṅgo madhurā ca vāṇī
devārcanaṃ brāhmaṇatarpaṇaṃ ca || 16 ||
atyantakopaḥ kaṭukā ca vāṇī
daridratā ca svajaneṣu vairam |
nīcaprasaṅgaḥ kulahīnasevā
cihnāni dehe narakasthitānām || 17 ||
gamyate yadi mṛgendramandiraṃ
labhyate karikapālamauktikam |
jambukālayagate ca prāpyate
vatsapucchakharacarmakhaṇḍanam || 18 ||
śunaḥ pucchamiva vyarthaṃ jīvitaṃ vidyayā vinā |
na guhyagopane śaktaṃ na ca daṃśanivāraṇe || 19 ||
vācāṃ śaucaṃ ca manasaḥ śaucamindriyanigrahaḥ |
sarvabhūtadayāśaucametacchaucaṃ parārthinām || 20 ||
puṣpe gandhaṃ tile tailaṃ kāṣṭhe'gniṃ payasi ghṛtam |
ikṣau guḍaṃ tathā dehe paśyātmānaṃ vivekataḥ || 21 ||
Sanskrit — Devanagari (original)
अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च ।
वञ्चनं चापमानं च मतिमान्न प्रकाशयेत् ॥ 01 ॥
धनधान्यप्रयोगेषु विद्यासङ्ग्रहणे तथा ।
आहारे व्यवहारे च त्यक्तलज्जः सुखी भवेत् ॥ 02 ॥
सन्तोषामृततृप्तानां यत्सुखं शान्तिरेव च ।
न च तद्धनलुब्धानामितश्चेतश्च धावताम् ॥ 03 ॥
सन्तोषस्त्रिषु कर्तव्यः स्वदारे भोजने धने ।
त्रिषु चैव न कर्तव्योऽध्ययने जपदानयोः ॥ 04 ॥
विप्रयोर्विप्रवह्न्योश्च दम्पत्योः स्वामिभृत्ययोः ।
अन्तरेण न गन्तव्यं हलस्य वृषभस्य च ॥ 05 ॥
पादाभ्यां न स्पृशेदग्निं गुरुं ब्राह्मणमेव च ।
नैव गां न कुमारीं च न वृद्धं न शिशुं तथा ॥ 06 ॥
शकटं पञ्चहस्तेन दशहस्तेन वाजिनम् ।
गजं हस्तसहस्रेण देशत्यागेन दुर्जनम् ॥ 07 ॥
हस्ती अङ्कुशमात्रेण वाजी हस्तेन ताड्यते ।
शऋङ्गी लगुडहस्तेन खड्गहस्तेन दुर्जनः ॥ 08 ॥
तुष्यन्ति भोजने विप्रा मयूरा घनगर्जिते ।
साधवः परसम्पत्तौ खलाः परविपत्तिषु ॥ 09 ॥
अनुलोमेन बलिनं प्रतिलोमेन दुर्जनम् ।
आत्मतुल्यबलं शत्रुं विनयेन बलेन वा ॥ 10 ॥
बाहुवीर्यं बलं राज्ञां ब्रह्मणो ब्रह्मविद्बली ।
रूपयौवनमाधुर्यं स्त्रीणां बलमनुत्तमम् ॥ 11 ॥
नात्यन्तं सरलैर्भाव्यं गत्वा पश्य वनस्थलीम् ।
छिद्यन्ते सरलास्तत्र कुब्जास्तिष्ठन्ति पादपाः ॥ 12 ॥
यत्रोदकं तत्र वसन्ति हंसा-
स्तथैव शुष्कं परिवर्जयन्ति ।
न हंसतुल्येन नरेण भाव्यं
पुनस्त्यजन्तः पुनराश्रयन्ते ॥ 13 ॥
उपार्जितानां वित्तानां त्याग एव हि रक्षणम् ।
तडागोदरसंस्थानां परीवाह इवाम्भसाम् ॥ 14 ॥
यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः ।
यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ 15 ॥
स्वर्गस्थितानामिह जीवलोके
चत्वारि चिह्नानि वसन्ति देहे ।
दानप्रसङ्गो मधुरा च वाणी
देवार्चनं ब्राह्मणतर्पणं च ॥ 16 ॥
अत्यन्तकोपः कटुका च वाणी
दरिद्रता च स्वजनेषु वैरम् ।
नीचप्रसङ्गः कुलहीनसेवा
चिह्नानि देहे नरकस्थितानाम् ॥ 17 ॥
गम्यते यदि मृगेन्द्रमन्दिरं
लभ्यते करिकपालमौक्तिकम् ।
जम्बुकालयगते च प्राप्यते
वत्सपुच्छखरचर्मखण्डनम् ॥ 18 ॥
शुनः पुच्छमिव व्यर्थं जीवितं विद्यया विना ।
न गुह्यगोपने शक्तं न च दंशनिवारणे ॥ 19 ॥
वाचां शौचं च मनसः शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
सर्वभूतदयाशौचमेतच्छौचं परार्थिनाम् ॥ 20 ॥
पुष्पे गन्धं तिले तैलं काष्ठेऽग्निं पयसि घृतम् ।
इक्षौ गुडं तथा देहे पश्यात्मानं विवेकतः ॥ 21 ॥
arthanāśaṃ manastāpaṃ gṛhe duścaritāni ca |
vañcanaṃ cāpamānaṃ ca matimānna prakāśayet || 01 ||
dhanadhānyaprayogeṣu vidyāsaṅgrahaṇe tathā |
āhāre vyavahāre ca tyaktalajjaḥ sukhī bhavet || 02 ||
santoṣāmṛtatṛptānāṃ yatsukhaṃ śāntireva ca |
na ca taddhanalubdhānāmitaścetaśca dhāvatām || 03 ||
santoṣastriṣu kartavyaḥ svadāre bhojane dhane |
triṣu caiva na kartavyo'dhyayane japadānayoḥ || 04 ||
viprayorvipravahnyośca dampatyoḥ svāmibhṛtyayoḥ |
antareṇa na gantavyaṃ halasya vṛṣabhasya ca || 05 ||
pādābhyāṃ na spṛśedagniṃ guruṃ brāhmaṇameva ca |
naiva gāṃ na kumārīṃ ca na vṛddhaṃ na śiśuṃ tathā || 06 ||
śakaṭaṃ pañcahastena daśahastena vājinam |
gajaṃ hastasahasreṇa deśatyāgena durjanam || 07 ||
hastī aṅkuśamātreṇa vājī hastena tāḍyate |
śaṛṅgī laguḍahastena khaḍgahastena durjanaḥ || 08 ||
tuṣyanti bhojane viprā mayūrā ghanagarjite |
sādhavaḥ parasampattau khalāḥ paravipattiṣu || 09 ||
anulomena balinaṃ pratilomena durjanam |
ātmatulyabalaṃ śatruṃ vinayena balena vā || 10 ||
bāhuvīryaṃ balaṃ rājñāṃ brahmaṇo brahmavidbalī |
rūpayauvanamādhuryaṃ strīṇāṃ balamanuttamam || 11 ||
nātyantaṃ saralairbhāvyaṃ gatvā paśya vanasthalīm |
chidyante saralāstatra kubjāstiṣṭhanti pādapāḥ || 12 ||
yatrodakaṃ tatra vasanti haṃsā-
stathaiva śuṣkaṃ parivarjayanti |
na haṃsatulyena nareṇa bhāvyaṃ
punastyajantaḥ punarāśrayante || 13 ||
upārjitānāṃ vittānāṃ tyāga eva hi rakṣaṇam |
taḍāgodarasaṃsthānāṃ parīvāha ivāmbhasām || 14 ||
yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥ |
yasyārthāḥ sa pumā~lloke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 15 ||
svargasthitānāmiha jīvaloke
catvāri cihnāni vasanti dehe |
dānaprasaṅgo madhurā ca vāṇī
devārcanaṃ brāhmaṇatarpaṇaṃ ca || 16 ||
atyantakopaḥ kaṭukā ca vāṇī
daridratā ca svajaneṣu vairam |
nīcaprasaṅgaḥ kulahīnasevā
cihnāni dehe narakasthitānām || 17 ||
gamyate yadi mṛgendramandiraṃ
labhyate karikapālamauktikam |
jambukālayagate ca prāpyate
vatsapucchakharacarmakhaṇḍanam || 18 ||
śunaḥ pucchamiva vyarthaṃ jīvitaṃ vidyayā vinā |
na guhyagopane śaktaṃ na ca daṃśanivāraṇe || 19 ||
vācāṃ śaucaṃ ca manasaḥ śaucamindriyanigrahaḥ |
sarvabhūtadayāśaucametacchaucaṃ parārthinām || 20 ||
puṣpe gandhaṃ tile tailaṃ kāṣṭhe'gniṃ payasi ghṛtam |
ikṣau guḍaṃ tathā dehe paśyātmānaṃ vivekataḥ || 21 ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.