ਧਨਹੀਨੋ ਨ ਹੀਨਸ਼੍ਚ ਧਨਿਕਃ ਸ ਸੁਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ।
ਵਿਦ੍ਯਾਰਤ੍ਨੇਨ ਹੀਨੋ ਯਃ ਸ ਹੀਨਃ ਸਰ੍ਵਵਸ੍ਤੁषੁ ॥ 01 ॥
ਦृष੍ਟਿਪੂਤਂ ਨ੍ਯਸੇਤ੍ਪਾਦਂ ਵਸ੍ਤ੍ਰਪੂਤਂ ਪਿਬੇਜ੍ਜਲਮ੍ ।
ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪੂਤਂ ਵਦੇਦ੍ਵਾਕ੍ਯਃ ਮਨਃਪੂਤਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍ ॥ 02 ॥
ਸੁਖਾਰ੍ਥੀ ਚੇਤ੍ਤ੍ਯਜੇਦ੍ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਵਿਦ੍ਯਾਰ੍ਥੀ ਚੇਤ੍ਤ੍ਯਜੇਤ੍ਸੁਖਮ੍ ।
ਸੁਖਾਰ੍ਥਿਨਃ ਕੁਤੋ ਵਿਦ੍ਯਾ ਸੁਖਂ ਵਿਦ੍ਯਾਰ੍ਥਿਨਃ ਕੁਤਃ ॥ 03 ॥
ਕਵਯਃ ਕਿਂ ਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਕਿਂ ਨ ਭਕ੍षਨ੍ਤਿ ਵਾਯਸਾਃ ।
ਮਦ੍ਯਪਾਃ ਕਿਂ ਨ ਜਲ੍ਪਨ੍ਤਿ ਕਿਂ ਨ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਯੋषਿਤਃ ॥ 04 ॥
ਰਙ੍ਕਂ ਕਰੋਤਿ ਰਾਜਾਨਂ ਰਾਜਾਨਂ ਰਙ੍ਕਮੇਵ ਚ ।
ਧਨਿਨਂ ਨਿਰ੍ਧਨਂ ਚੈਵ ਨਿਰ੍ਧਨਂ ਧਨਿਨਂ ਵਿਧਿਃ ॥ 05 ॥
ਲੁਬ੍ਧਾਨਾਂ ਯਾਚਕਃ ਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਮੂਰ੍ਖਾਨਾਂ ਬੋਧਕੋ ਰਿਪੁਃ ।
ਜਾਰਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਪਤਿਃ ਸ਼ਤ੍ਰੁਸ਼੍ਚੌਰਾਣਾਂ ਚਨ੍ਦ੍ਰਮਾ ਰਿਪੁਃ ॥ 06 ॥
ਯੇषਾਂ ਨ ਵਿਦ੍ਯਾ ਨ ਤਪੋ ਨ ਦਾਨਂ
ਜ੍ਞਾਨਂ ਨ ਸ਼ੀਲਾਂ ਨ ਗੁਣੋ ਨ ਧਰ੍ਮਃ ।
ਤੇ ਮਰ੍ਤ੍ਯਲੋਕੇ ਭੁਵਿ ਭਾਰਭੂਤਾ
ਮਨੁष੍ਯਰੂਪੇਣ ਮृਗਾਸ਼੍ਚਰਨ੍ਤਿ ॥ 07 ॥
ਅਨ੍ਤਃਸਾਰਵਿਹੀਨਾਨਾਮੁਪਦੇਸ਼ੋ ਨ ਜਾਯਤੇ ।
ਮਲਯਾਚਲਸਂਸਰ੍ਗਾਨ੍ਨ ਵੇਣੁਸ਼੍ਚਨ੍ਦਨਾਯਤੇ ॥ 08 ॥
ਯਸ੍ਯ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਂ ਤਸ੍ਯ ਕਰੋਤਿ ਕਿਮ੍ ।
ਲੋਚਨਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਹੀਨਸ੍ਯ ਦਰ੍ਪਣਃ ਕਿਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ ॥ 09 ॥
ਦੁਰ੍ਜਨਂ ਸਜ੍ਜਨਂ ਕਰ੍ਤੁਮੁਪਾਯੋ ਨਹਿ ਭੂਤਲੇ ।
ਅਪਾਨਂ ਸ਼ਾਤਧਾ ਧੌਤਂ ਨ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਭਵੇਤ੍ ॥ 10 ॥
ਆਪ੍ਤਦ੍ਵੇषਾਦ੍ਭਵੇਨ੍ਮृਤ੍ਯੁਃ ਪਰਦ੍ਵੇषਾਦ੍ਧਨਕ੍षਯਃ ।
ਰਾਜਦ੍ਵੇषਾਦ੍ਭਵੇਨ੍ਨਾਸ਼ੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਦ੍ਵੇषਾਤ੍ਕੁਲਕ੍षਯਃ ॥ 11 ॥
ਵਰਂ ਵਨਂ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਗਜੇਨ੍ਦ੍ਰਸੇਵਿਤਂ
ਦ੍ਰੁਮਾਲਯਂ ਪਤ੍ਰਫਲਾਮ੍ਬੁਸੇਵਨਮ੍ ।
ਤृਣੇषੁ ਸ਼ਯ੍ਯਾ ਸ਼ਤਜੀਰ੍ਣਵਲ੍ਕਲਂ
ਨ ਬਨ੍ਧੁਮਧ੍ਯੇ ਧਨਹੀਨਜੀਵਨਮ੍ ॥ 12 ॥
ਵਿਪ੍ਰੋ ਵृਕ੍षਸ੍ਤਸ੍ਯ ਮੂਲਂ ਚ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾ
ਵੇਦਃ ਸ਼ਾਖਾ ਧਰ੍ਮਕਰ੍ਮਾਣਿ ਪਤ੍ਰਮ੍ ।
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮੂਲਂ ਯਤ੍ਨਤੋ ਰਕ੍षਣੀਯਂ
ਛਿਨ੍ਨੇ ਮੂਲੇ ਨੈਵ ਸ਼ਾਖਾ ਨ ਪਤ੍ਰਮ੍ ॥ 13 ॥
ਮਾਤਾ ਚ ਕਮਲਾ ਦੇਵੀ ਪਿਤਾ ਦੇਵੋ ਜਨਾਰ੍ਦਨਃ ।
ਬਾਨ੍ਧਵਾ ਵਿष੍ਣੁਭਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਦੇਸ਼ੋ ਭੁਵਨਤ੍ਰਯਮ੍ ॥ 14 ॥
ਏਕਵृਕ੍षਸਮਾਰੂਢਾ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਾ ਵਿਹਙ੍ਗਮਾਃ ।
ਪ੍ਰਭਾਤੇ ਦਿਕ੍षੁ ਦਸ਼ਸੁ ਯਾਨ੍ਤਿ ਕਾ ਤਤ੍ਰ ਵੇਦਨਾ ॥ 15 ॥
ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਬਲਂ ਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਬੁਦ੍ਧੇਸ਼੍ਚ ਕੁਤੋ ਬਲਮ੍ ।
ਵਨੇ ਸਿਂਹੋ ਯਦੋਨ੍ਮਤ੍ਤਃ ਮਸ਼ਕੇਨ ਨਿਪਾਤਿਤਃ ॥ 16 ॥
ਕਾ ਚਿਨ੍ਤਾ ਮਮ ਜੀਵਨੇ ਯਦਿ ਹਰਿਰ੍ਵਿਸ਼੍ਵਮ੍ਭਰੋ ਗੀਯਤੇ
ਨੋ ਚੇਦਰ੍ਭਕਜੀਵਨਾਯ ਜਨਨੀਸ੍ਤਨ੍ਯਂ ਕਥਂ ਨਿਰ੍ਮਮੇ ।
ਇਤ੍ਯਾਲੋਚ੍ਯ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਰ੍ਯਦੁਪਤੇ ਲਕ੍ष੍ਮੀਪਤੇ ਕੇਵਲਂ
ਤ੍ਵਤ੍ਪਾਦਾਮ੍ਬੁਜਸੇਵਨੇਨ ਸਤਤਂ ਕਾਲੋ ਮਯਾ ਨੀਯਤੇ ॥ 17 ॥
ਗੀਰ੍ਵਾਣਵਾਣੀषੁ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਬੁਦ੍ਧਿ-
ਸ੍ਤਥਾਪਿ ਭਾषਾਨ੍ਤਰਲੋਲੁਪੋऽਹਮ੍ ।
ਯਥਾ ਸੁਧਾਯਾਮਮਰੇषੁ ਸਤ੍ਯਾਂ
ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਙ੍ਗਨਾਨਾਮਧਰਾਸਵੇ ਰੁਚਿਃ ॥ 18 ॥
ਅਨ੍ਨਾਦ੍ਦਸ਼ਗੁਣਂ ਪਿष੍ਟਂ ਪਿष੍ਟਾਦ੍ਦਸ਼ਗੁਣਂ ਪਯਃ ।
ਪਯਸੋऽष੍ਟਗੁਣਂ ਮਾਂਸਾਂ ਮਾਂਸਾਦ੍ਦਸ਼ਗੁਣਂ ਘृਤਮ੍ ॥ 19 ॥
ਸ਼ੋਕੇਨ ਰੋਗਾ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਪਯਸਾ ਵਰ੍ਧਤੇ ਤਨੁਃ ।
ਘृਤੇਨ ਵਰ੍ਧਤੇ ਵੀਰ੍ਯਂ ਮਾਂਸਾਨ੍ਮਾਂਸਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਧਤੇ ॥ 20 ॥
Roman (IAST) Transliteration
dhanahīno na hīnaśca dhanikaḥ sa suniścayaḥ |
vidyāratnena hīno yaḥ sa hīnaḥ sarvavastuṣu || 01 ||
dṛṣṭipūtaṃ nyasetpādaṃ vastrapūtaṃ pibejjalam |
śāstrapūtaṃ vadedvākyaḥ manaḥpūtaṃ samācaret || 02 ||
sukhārthī cettyajedvidyāṃ vidyārthī cettyajetsukham |
sukhārthinaḥ kuto vidyā sukhaṃ vidyārthinaḥ kutaḥ || 03 ||
kavayaḥ kiṃ na paśyanti kiṃ na bhakṣanti vāyasāḥ |
madyapāḥ kiṃ na jalpanti kiṃ na kurvanti yoṣitaḥ || 04 ||
raṅkaṃ karoti rājānaṃ rājānaṃ raṅkameva ca |
dhaninaṃ nirdhanaṃ caiva nirdhanaṃ dhaninaṃ vidhiḥ || 05 ||
lubdhānāṃ yācakaḥ śatrurmūrkhānāṃ bodhako ripuḥ |
jārastrīṇāṃ patiḥ śatruścaurāṇāṃ candramā ripuḥ || 06 ||
yeṣāṃ na vidyā na tapo na dānaṃ
jñānaṃ na śīlāṃ na guṇo na dharmaḥ |
te martyaloke bhuvi bhārabhūtā
manuṣyarūpeṇa mṛgāścaranti || 07 ||
antaḥsāravihīnānāmupadeśo na jāyate |
malayācalasaṃsargānna veṇuścandanāyate || 08 ||
yasya nāsti svayaṃ prajñā śāstraṃ tasya karoti kim |
locanābhyāṃ vihīnasya darpaṇaḥ kiṃ kariṣyati || 09 ||
durjanaṃ sajjanaṃ kartumupāyo nahi bhūtale |
apānaṃ śātadhā dhautaṃ na śreṣṭhamindriyaṃ bhavet || 10 ||
āptadveṣādbhavenmṛtyuḥ paradveṣāddhanakṣayaḥ |
rājadveṣādbhavennāśo brahmadveṣātkulakṣayaḥ || 11 ||
varaṃ vanaṃ vyāghragajendrasevitaṃ
drumālayaṃ patraphalāmbusevanam |
tṛṇeṣu śayyā śatajīrṇavalkalaṃ
na bandhumadhye dhanahīnajīvanam || 12 ||
vipro vṛkṣastasya mūlaṃ ca sandhyā
vedaḥ śākhā dharmakarmāṇi patram |
tasmānmūlaṃ yatnato rakṣaṇīyaṃ
chinne mūle naiva śākhā na patram || 13 ||
mātā ca kamalā devī pitā devo janārdanaḥ |
bāndhavā viṣṇubhaktāśca svadeśo bhuvanatrayam || 14 ||
ekavṛkṣasamārūḍhā nānāvarṇā vihaṅgamāḥ |
prabhāte dikṣu daśasu yānti kā tatra vedanā || 15 ||
buddhiryasya balaṃ tasya nirbuddheśca kuto balam |
vane siṃho yadonmattaḥ maśakena nipātitaḥ || 16 ||
kā cintā mama jīvane yadi harirviśvambharo gīyate
no cedarbhakajīvanāya jananīstanyaṃ kathaṃ nirmame |
ityālocya muhurmuhuryadupate lakṣmīpate kevalaṃ
tvatpādāmbujasevanena satataṃ kālo mayā nīyate || 17 ||
gīrvāṇavāṇīṣu viśiṣṭabuddhi-
stathāpi bhāṣāntaralolupo'ham |
yathā sudhāyāmamareṣu satyāṃ
svargāṅganānāmadharāsave ruciḥ || 18 ||
annāddaśaguṇaṃ piṣṭaṃ piṣṭāddaśaguṇaṃ payaḥ |
payaso'ṣṭaguṇaṃ māṃsāṃ māṃsāddaśaguṇaṃ ghṛtam || 19 ||
śokena rogā vardhante payasā vardhate tanuḥ |
ghṛtena vardhate vīryaṃ māṃsānmāṃsaṃ pravardhate || 20 ||
Sanskrit — Devanagari (original)
धनहीनो न हीनश्च धनिकः स सुनिश्चयः ।
विद्यारत्नेन हीनो यः स हीनः सर्ववस्तुषु ॥ 01 ॥
दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम् ।
शास्त्रपूतं वदेद्वाक्यः मनःपूतं समाचरेत् ॥ 02 ॥
सुखार्थी चेत्त्यजेद्विद्यां विद्यार्थी चेत्त्यजेत्सुखम् ।
सुखार्थिनः कुतो विद्या सुखं विद्यार्थिनः कुतः ॥ 03 ॥
कवयः किं न पश्यन्ति किं न भक्षन्ति वायसाः ।
मद्यपाः किं न जल्पन्ति किं न कुर्वन्ति योषितः ॥ 04 ॥
रङ्कं करोति राजानं राजानं रङ्कमेव च ।
धनिनं निर्धनं चैव निर्धनं धनिनं विधिः ॥ 05 ॥
लुब्धानां याचकः शत्रुर्मूर्खानां बोधको रिपुः ।
जारस्त्रीणां पतिः शत्रुश्चौराणां चन्द्रमा रिपुः ॥ 06 ॥
येषां न विद्या न तपो न दानं
ज्ञानं न शीलां न गुणो न धर्मः ।
ते मर्त्यलोके भुवि भारभूता
मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥ 07 ॥
अन्तःसारविहीनानामुपदेशो न जायते ।
मलयाचलसंसर्गान्न वेणुश्चन्दनायते ॥ 08 ॥
यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा शास्त्रं तस्य करोति किम् ।
लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति ॥ 09 ॥
दुर्जनं सज्जनं कर्तुमुपायो नहि भूतले ।
अपानं शातधा धौतं न श्रेष्ठमिन्द्रियं भवेत् ॥ 10 ॥
आप्तद्वेषाद्भवेन्मृत्युः परद्वेषाद्धनक्षयः ।
राजद्वेषाद्भवेन्नाशो ब्रह्मद्वेषात्कुलक्षयः ॥ 11 ॥
वरं वनं व्याघ्रगजेन्द्रसेवितं
द्रुमालयं पत्रफलाम्बुसेवनम् ।
तृणेषु शय्या शतजीर्णवल्कलं
न बन्धुमध्ये धनहीनजीवनम् ॥ 12 ॥
विप्रो वृक्षस्तस्य मूलं च सन्ध्या
वेदः शाखा धर्मकर्माणि पत्रम् ।
तस्मान्मूलं यत्नतो रक्षणीयं
छिन्ने मूले नैव शाखा न पत्रम् ॥ 13 ॥
माता च कमला देवी पिता देवो जनार्दनः ।
बान्धवा विष्णुभक्ताश्च स्वदेशो भुवनत्रयम् ॥ 14 ॥
एकवृक्षसमारूढा नानावर्णा विहङ्गमाः ।
प्रभाते दिक्षु दशसु यान्ति का तत्र वेदना ॥ 15 ॥
बुद्धिर्यस्य बलं तस्य निर्बुद्धेश्च कुतो बलम् ।
वने सिंहो यदोन्मत्तः मशकेन निपातितः ॥ 16 ॥
का चिन्ता मम जीवने यदि हरिर्विश्वम्भरो गीयते
नो चेदर्भकजीवनाय जननीस्तन्यं कथं निर्ममे ।
इत्यालोच्य मुहुर्मुहुर्यदुपते लक्ष्मीपते केवलं
त्वत्पादाम्बुजसेवनेन सततं कालो मया नीयते ॥ 17 ॥
गीर्वाणवाणीषु विशिष्टबुद्धि-
स्तथापि भाषान्तरलोलुपोऽहम् ।
यथा सुधायाममरेषु सत्यां
स्वर्गाङ्गनानामधरासवे रुचिः ॥ 18 ॥
अन्नाद्दशगुणं पिष्टं पिष्टाद्दशगुणं पयः ।
पयसोऽष्टगुणं मांसां मांसाद्दशगुणं घृतम् ॥ 19 ॥
शोकेन रोगा वर्धन्ते पयसा वर्धते तनुः ।
घृतेन वर्धते वीर्यं मांसान्मांसं प्रवर्धते ॥ 20 ॥
dhanahīno na hīnaśca dhanikaḥ sa suniścayaḥ |
vidyāratnena hīno yaḥ sa hīnaḥ sarvavastuṣu || 01 ||
dṛṣṭipūtaṃ nyasetpādaṃ vastrapūtaṃ pibejjalam |
śāstrapūtaṃ vadedvākyaḥ manaḥpūtaṃ samācaret || 02 ||
sukhārthī cettyajedvidyāṃ vidyārthī cettyajetsukham |
sukhārthinaḥ kuto vidyā sukhaṃ vidyārthinaḥ kutaḥ || 03 ||
kavayaḥ kiṃ na paśyanti kiṃ na bhakṣanti vāyasāḥ |
madyapāḥ kiṃ na jalpanti kiṃ na kurvanti yoṣitaḥ || 04 ||
raṅkaṃ karoti rājānaṃ rājānaṃ raṅkameva ca |
dhaninaṃ nirdhanaṃ caiva nirdhanaṃ dhaninaṃ vidhiḥ || 05 ||
lubdhānāṃ yācakaḥ śatrurmūrkhānāṃ bodhako ripuḥ |
jārastrīṇāṃ patiḥ śatruścaurāṇāṃ candramā ripuḥ || 06 ||
yeṣāṃ na vidyā na tapo na dānaṃ
jñānaṃ na śīlāṃ na guṇo na dharmaḥ |
te martyaloke bhuvi bhārabhūtā
manuṣyarūpeṇa mṛgāścaranti || 07 ||
antaḥsāravihīnānāmupadeśo na jāyate |
malayācalasaṃsargānna veṇuścandanāyate || 08 ||
yasya nāsti svayaṃ prajñā śāstraṃ tasya karoti kim |
locanābhyāṃ vihīnasya darpaṇaḥ kiṃ kariṣyati || 09 ||
durjanaṃ sajjanaṃ kartumupāyo nahi bhūtale |
apānaṃ śātadhā dhautaṃ na śreṣṭhamindriyaṃ bhavet || 10 ||
āptadveṣādbhavenmṛtyuḥ paradveṣāddhanakṣayaḥ |
rājadveṣādbhavennāśo brahmadveṣātkulakṣayaḥ || 11 ||
varaṃ vanaṃ vyāghragajendrasevitaṃ
drumālayaṃ patraphalāmbusevanam |
tṛṇeṣu śayyā śatajīrṇavalkalaṃ
na bandhumadhye dhanahīnajīvanam || 12 ||
vipro vṛkṣastasya mūlaṃ ca sandhyā
vedaḥ śākhā dharmakarmāṇi patram |
tasmānmūlaṃ yatnato rakṣaṇīyaṃ
chinne mūle naiva śākhā na patram || 13 ||
mātā ca kamalā devī pitā devo janārdanaḥ |
bāndhavā viṣṇubhaktāśca svadeśo bhuvanatrayam || 14 ||
ekavṛkṣasamārūḍhā nānāvarṇā vihaṅgamāḥ |
prabhāte dikṣu daśasu yānti kā tatra vedanā || 15 ||
buddhiryasya balaṃ tasya nirbuddheśca kuto balam |
vane siṃho yadonmattaḥ maśakena nipātitaḥ || 16 ||
kā cintā mama jīvane yadi harirviśvambharo gīyate
no cedarbhakajīvanāya jananīstanyaṃ kathaṃ nirmame |
ityālocya muhurmuhuryadupate lakṣmīpate kevalaṃ
tvatpādāmbujasevanena satataṃ kālo mayā nīyate || 17 ||
gīrvāṇavāṇīṣu viśiṣṭabuddhi-
stathāpi bhāṣāntaralolupo'ham |
yathā sudhāyāmamareṣu satyāṃ
svargāṅganānāmadharāsave ruciḥ || 18 ||
annāddaśaguṇaṃ piṣṭaṃ piṣṭāddaśaguṇaṃ payaḥ |
payaso'ṣṭaguṇaṃ māṃsāṃ māṃsāddaśaguṇaṃ ghṛtam || 19 ||
śokena rogā vardhante payasā vardhate tanuḥ |
ghṛtena vardhate vīryaṃ māṃsānmāṃsaṃ pravardhate || 20 ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.