ਕਸ੍ਯ ਦੋषਃ ਕੁਲੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਨਾ ਕੋ ਨ ਪੀਡਿਤਃ ।
ਵ੍ਯਸਨਂ ਕੇਨ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਕਸ੍ਯ ਸੌਖ੍ਯਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍ ॥ 01 ॥
ਆਚਾਰਃ ਕੁਲਮਾਖ੍ਯਾਤਿ ਦੇਸ਼ਮਾਖ੍ਯਾਤਿ ਭਾषਣਮ੍ ।
ਸਮ੍ਭ੍ਰਮਃ ਸ੍ਨੇਹਮਾਖ੍ਯਾਤਿ ਵਪੁਰਾਖ੍ਯਾਤਿ ਭੋਜਨਮ੍ ॥ 02 ॥
ਸੁਕੁਲੇ ਯੋਜਯੇਤ੍ਕਨ੍ਯਾਂ ਪੁਤ੍ਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਸੁ ਯੋਜਯੇਤ੍ ।
ਵ੍ਯਸਨੇ ਯੋਜਯੇਚ੍ਛਤ੍ਰੁਂ ਮਿਤ੍ਰਂ ਧਰ੍ਮੇਣ ਯੋਜਯੇਤ੍ ॥ 03 ॥
ਦੁਰ੍ਜਨਸ੍ਯ ਚ ਸਰ੍ਪਸ੍ਯ ਵਰਂ ਸਰ੍ਪੋ ਨ ਦੁਰ੍ਜਨਃ ।
ਸਰ੍ਪੋ ਦਂਸ਼ਤਿ ਕਾਲੇ ਤੁ ਦੁਰ੍ਜਨਸ੍ਤੁ ਪਦੇ ਪਦੇ ॥ 04 ॥
ਏਤਦਰ੍ਥੇ ਕੁਲੀਨਾਨਾਂ ਨृਪਾਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਮ੍ ।
ਆਦਿਮਧ੍ਯਾਵਸਾਨੇषੁ ਨ ਤੇ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਵਿਕ੍ਰਿਯਾਮ੍ ॥ 05 ॥
ਪ੍ਰਲਯੇ ਭਿਨ੍ਨਮਰ੍ਯਾਦਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਿਲ ਸਾਗਰਾਃ ।
ਸਾਗਰਾ ਭੇਦਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਲਯੇऽਪਿ ਨ ਸਾਧਵਃ ॥ 06 ॥
ਮੂਰ੍ਖਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਹਰ੍ਤਵ੍ਯਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍षੋ ਦ੍ਵਿਪਦਃ ਪਸ਼ੁਃ ।
ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਵਾਕ੍ਯ-ਸ਼ਲ੍ਯੇਨ ਅਦृਸ਼ਂ ਕਣ੍ਟਕਂ ਯਥਾ ॥ 07 ॥
ਰੂਪਯੌਵਨਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲਕੁਲਸਮ੍ਭਵਾਃ ।
ਵਿਦ੍ਯਾਹੀਨਾ ਨ ਸ਼ੋਭਨ੍ਤੇ ਨਿਰ੍ਗਨ੍ਧਾਃ ਕਿਂਸ਼ੁਕਾ ਯਥਾ ॥ 08 ॥
ਕੋਕਿਲਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰੋ ਰੂਪਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਰੂਪਂ ਪਤਿਵ੍ਰਤਮ੍ ।
ਵਿਦ੍ਯਾ ਰੂਪਂ ਕੁਰੂਪਾਣਾਂ ਕ੍षਮਾ ਰੂਪਂ ਤਪਸ੍ਵਿਨਾਮ੍ ॥ 09 ॥
ਤ੍ਯਜੇਦੇਕਂ ਕੁਲਸ੍ਯਾਰ੍ਥੇ ਗ੍ਰਾਮਸ੍ਯਾਰ੍ਥੇ ਕੁਲਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ।
ਗ੍ਰਾਮਂ ਜਨਪਦਸ੍ਯਾਰ੍ਥੇ ਆਤ੍ਮਾਰ੍ਥੇ ਪृਥਿਵੀਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ ॥ 10 ॥
ਉਦ੍ਯੋਗੇ ਨਾਸ੍ਤਿ ਦਾਰਿਦ੍ਰ੍ਯਂ ਜਪਤੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਪਾਤਕਮ੍ ।
ਮੌਨੇਨ ਕਲਹੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਜਾਗਰਿਤੇ ਭਯਮ੍ ॥ 11 ॥
ਅਤਿਰੂਪੇਣ ਵਾ ਸੀਤਾ ਅਤਿਗਰ੍ਵੇਣ ਰਾਵਣਃ ।
ਅਤਿਦਾਨਾਦ੍ਬਲਿਰ੍ਬਦ੍ਧੋ ਹ੍ਯਤਿਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ॥ 12 ॥
ਕੋ ਹਿ ਭਾਰਃ ਸਮਰ੍ਥਾਨਾਂ ਕਿਂ ਦੂਰਂ ਵ੍ਯਵਸਾਯਿਨਾਮ੍ ।
ਕੋ ਵਿਦੇਸ਼ਃ ਸੁਵਿਦ੍ਯਾਨਾਂ ਕਃ ਪਰਃ ਪ੍ਰਿਯਵਾਦਿਨਾਮ੍ ॥ 13 ॥
ਏਕੇਨਾਪਿ ਸੁਵृਕ੍षੇਣ ਪੁष੍ਪਿਤੇਨ ਸੁਗਨ੍ਧਿਨਾ ।
ਵਾਸਿਤਂ ਤਦ੍ਵਨਂ ਸਰ੍ਵਂ ਸੁਪੁਤ੍ਰੇਣ ਕੁਲਂ ਯਥਾ ॥ 14 ॥
ਏਕੇਨ ਸ਼ੁष੍ਕਵृਕ੍षੇਣ ਦਹ੍ਯਮਾਨੇਨ ਵਹ੍ਨਿਨਾ ।
ਦਹ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਵਨਂ ਸਰ੍ਵਂ ਕੁਪੁਤ੍ਰੇਣ ਕੁਲਂ ਯਥਾ ॥ 15 ॥
ਏਕੇਨਾਪਿ ਸੁਪੁਤ੍ਰੇਣ ਵਿਦ੍ਯਾਯੁਕ੍ਤੇਨ ਸਾਧੁਨਾ ।
ਆਹ੍ਲਾਦਿਤਂ ਕੁਲਂ ਸਰ੍ਵਂ ਯਥਾ ਚਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਸ਼ਰ੍ਵਰੀ ॥ 16 ॥
ਕਿਂ ਜਾਤੈਰ੍ਬਹੁਭਿਃ ਪੁਤ੍ਰੈਃ ਸ਼ੋਕਸਨ੍ਤਾਪਕਾਰਕੈਃ ।
ਵਰਮੇਕਃ ਕੁਲਾਲਮ੍ਬੀ ਯਤ੍ਰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ੍ਯਤੇ ਕੁਲਮ੍ ॥ 17 ॥
ਲਾਲਯੇਤ੍ਪਞ੍ਚਵਰ੍षਾਣਿ ਦਸ਼ਵਰ੍षਾਣਿ ਤਾਡਯੇਤ੍ ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਤੁ षੋਡਸ਼ੇ ਵਰ੍षੇ ਪੁਤ੍ਰੇ ਮਿਤ੍ਰਵਦਾਚਰੇਤ੍ ॥ 18 ॥
ਉਪਸਰ੍ਗੇऽਨ੍ਯਚਕ੍ਰੇ ਚ ਦੁਰ੍ਭਿਕ੍षੇ ਚ ਭਯਾਵਹੇ ।
ਅਸਾਧੁਜਨਸਮ੍ਪਰ੍ਕੇ ਯਃ ਪਲਾਯੇਤ੍ਸ ਜੀਵਤਿ ॥ 19 ॥
ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਮੋਕ੍षਾਣਾਂ ਯਸ੍ਯੈਕੋऽਪਿ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ।
ਅਜਾਗਲਸ੍ਤਨਸ੍ਯੇਵ ਤਸ੍ਯ ਜਨ੍ਮ ਨਿਰਰ੍ਥਕਮ੍ ॥ 20 ॥
ਮੂਰ੍ਖਾ ਯਤ੍ਰ ਨ ਪੂਜ੍ਯਨ੍ਤੇ ਧਾਨ੍ਯਂ ਯਤ੍ਰ ਸੁਸਞ੍ਚਿਤਮ੍ ।
ਦਾਮ੍ਪਤ੍ਯੇ ਕਲਹੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਰੀਃ ਸ੍ਵਯਮਾਗਤਾ ॥ 21 ॥
Roman (IAST) Transliteration
kasya doṣaḥ kule nāsti vyādhinā ko na pīḍitaḥ |
vyasanaṃ kena na prāptaṃ kasya saukhyaṃ nirantaram || 01 ||
ācāraḥ kulamākhyāti deśamākhyāti bhāṣaṇam |
sambhramaḥ snehamākhyāti vapurākhyāti bhojanam || 02 ||
sukule yojayetkanyāṃ putraṃ vidyāsu yojayet |
vyasane yojayecchatruṃ mitraṃ dharmeṇa yojayet || 03 ||
durjanasya ca sarpasya varaṃ sarpo na durjanaḥ |
sarpo daṃśati kāle tu durjanastu pade pade || 04 ||
etadarthe kulīnānāṃ nṛpāḥ kurvanti saṅgraham |
ādimadhyāvasāneṣu na te gacchanti vikriyām || 05 ||
pralaye bhinnamaryādā bhavanti kila sāgarāḥ |
sāgarā bhedamicchanti pralaye'pi na sādhavaḥ || 06 ||
mūrkhastu prahartavyaḥ pratyakṣo dvipadaḥ paśuḥ |
bhidyate vākya-śalyena adṛśaṃ kaṇṭakaṃ yathā || 07 ||
rūpayauvanasampannā viśālakulasambhavāḥ |
vidyāhīnā na śobhante nirgandhāḥ kiṃśukā yathā || 08 ||
kokilānāṃ svaro rūpaṃ strīṇāṃ rūpaṃ pativratam |
vidyā rūpaṃ kurūpāṇāṃ kṣamā rūpaṃ tapasvinām || 09 ||
tyajedekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet |
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 10 ||
udyoge nāsti dāridryaṃ japato nāsti pātakam |
maunena kalaho nāsti nāsti jāgarite bhayam || 11 ||
atirūpeṇa vā sītā atigarveṇa rāvaṇaḥ |
atidānādbalirbaddho hyatisarvatra varjayet || 12 ||
ko hi bhāraḥ samarthānāṃ kiṃ dūraṃ vyavasāyinām |
ko videśaḥ suvidyānāṃ kaḥ paraḥ priyavādinām || 13 ||
ekenāpi suvṛkṣeṇa puṣpitena sugandhinā |
vāsitaṃ tadvanaṃ sarvaṃ suputreṇa kulaṃ yathā || 14 ||
ekena śuṣkavṛkṣeṇa dahyamānena vahninā |
dahyate tadvanaṃ sarvaṃ kuputreṇa kulaṃ yathā || 15 ||
ekenāpi suputreṇa vidyāyuktena sādhunā |
āhlāditaṃ kulaṃ sarvaṃ yathā candreṇa śarvarī || 16 ||
kiṃ jātairbahubhiḥ putraiḥ śokasantāpakārakaiḥ |
varamekaḥ kulālambī yatra viśrāmyate kulam || 17 ||
lālayetpañcavarṣāṇi daśavarṣāṇi tāḍayet |
prāpte tu ṣoḍaśe varṣe putre mitravadācaret || 18 ||
upasarge'nyacakre ca durbhikṣe ca bhayāvahe |
asādhujanasamparke yaḥ palāyetsa jīvati || 19 ||
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yasyaiko'pi na vidyate |
ajāgalastanasyeva tasya janma nirarthakam || 20 ||
mūrkhā yatra na pūjyante dhānyaṃ yatra susañcitam |
dāmpatye kalaho nāsti tatra śrīḥ svayamāgatā || 21 ||
Sanskrit — Devanagari (original)
कस्य दोषः कुले नास्ति व्याधिना को न पीडितः ।
व्यसनं केन न प्राप्तं कस्य सौख्यं निरन्तरम् ॥ 01 ॥
आचारः कुलमाख्याति देशमाख्याति भाषणम् ।
सम्भ्रमः स्नेहमाख्याति वपुराख्याति भोजनम् ॥ 02 ॥
सुकुले योजयेत्कन्यां पुत्रं विद्यासु योजयेत् ।
व्यसने योजयेच्छत्रुं मित्रं धर्मेण योजयेत् ॥ 03 ॥
दुर्जनस्य च सर्पस्य वरं सर्पो न दुर्जनः ।
सर्पो दंशति काले तु दुर्जनस्तु पदे पदे ॥ 04 ॥
एतदर्थे कुलीनानां नृपाः कुर्वन्ति सङ्ग्रहम् ।
आदिमध्यावसानेषु न ते गच्छन्ति विक्रियाम् ॥ 05 ॥
प्रलये भिन्नमर्यादा भवन्ति किल सागराः ।
सागरा भेदमिच्छन्ति प्रलयेऽपि न साधवः ॥ 06 ॥
मूर्खस्तु प्रहर्तव्यः प्रत्यक्षो द्विपदः पशुः ।
भिद्यते वाक्य-शल्येन अदृशं कण्टकं यथा ॥ 07 ॥
रूपयौवनसम्पन्ना विशालकुलसम्भवाः ।
विद्याहीना न शोभन्ते निर्गन्धाः किंशुका यथा ॥ 08 ॥
कोकिलानां स्वरो रूपं स्त्रीणां रूपं पतिव्रतम् ।
विद्या रूपं कुरूपाणां क्षमा रूपं तपस्विनाम् ॥ 09 ॥
त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ 10 ॥
उद्योगे नास्ति दारिद्र्यं जपतो नास्ति पातकम् ।
मौनेन कलहो नास्ति नास्ति जागरिते भयम् ॥ 11 ॥
अतिरूपेण वा सीता अतिगर्वेण रावणः ।
अतिदानाद्बलिर्बद्धो ह्यतिसर्वत्र वर्जयेत् ॥ 12 ॥
को हि भारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् ।
को विदेशः सुविद्यानां कः परः प्रियवादिनाम् ॥ 13 ॥
एकेनापि सुवृक्षेण पुष्पितेन सुगन्धिना ।
वासितं तद्वनं सर्वं सुपुत्रेण कुलं यथा ॥ 14 ॥
एकेन शुष्कवृक्षेण दह्यमानेन वह्निना ।
दह्यते तद्वनं सर्वं कुपुत्रेण कुलं यथा ॥ 15 ॥
एकेनापि सुपुत्रेण विद्यायुक्तेन साधुना ।
आह्लादितं कुलं सर्वं यथा चन्द्रेण शर्वरी ॥ 16 ॥
किं जातैर्बहुभिः पुत्रैः शोकसन्तापकारकैः ।
वरमेकः कुलालम्बी यत्र विश्राम्यते कुलम् ॥ 17 ॥
लालयेत्पञ्चवर्षाणि दशवर्षाणि ताडयेत् ।
प्राप्ते तु षोडशे वर्षे पुत्रे मित्रवदाचरेत् ॥ 18 ॥
उपसर्गेऽन्यचक्रे च दुर्भिक्षे च भयावहे ।
असाधुजनसम्पर्के यः पलायेत्स जीवति ॥ 19 ॥
धर्मार्थकाममोक्षाणां यस्यैकोऽपि न विद्यते ।
अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ 20 ॥
मूर्खा यत्र न पूज्यन्ते धान्यं यत्र सुसञ्चितम् ।
दाम्पत्ये कलहो नास्ति तत्र श्रीः स्वयमागता ॥ 21 ॥
kasya doṣaḥ kule nāsti vyādhinā ko na pīḍitaḥ |
vyasanaṃ kena na prāptaṃ kasya saukhyaṃ nirantaram || 01 ||
ācāraḥ kulamākhyāti deśamākhyāti bhāṣaṇam |
sambhramaḥ snehamākhyāti vapurākhyāti bhojanam || 02 ||
sukule yojayetkanyāṃ putraṃ vidyāsu yojayet |
vyasane yojayecchatruṃ mitraṃ dharmeṇa yojayet || 03 ||
durjanasya ca sarpasya varaṃ sarpo na durjanaḥ |
sarpo daṃśati kāle tu durjanastu pade pade || 04 ||
etadarthe kulīnānāṃ nṛpāḥ kurvanti saṅgraham |
ādimadhyāvasāneṣu na te gacchanti vikriyām || 05 ||
pralaye bhinnamaryādā bhavanti kila sāgarāḥ |
sāgarā bhedamicchanti pralaye'pi na sādhavaḥ || 06 ||
mūrkhastu prahartavyaḥ pratyakṣo dvipadaḥ paśuḥ |
bhidyate vākya-śalyena adṛśaṃ kaṇṭakaṃ yathā || 07 ||
rūpayauvanasampannā viśālakulasambhavāḥ |
vidyāhīnā na śobhante nirgandhāḥ kiṃśukā yathā || 08 ||
kokilānāṃ svaro rūpaṃ strīṇāṃ rūpaṃ pativratam |
vidyā rūpaṃ kurūpāṇāṃ kṣamā rūpaṃ tapasvinām || 09 ||
tyajedekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet |
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 10 ||
udyoge nāsti dāridryaṃ japato nāsti pātakam |
maunena kalaho nāsti nāsti jāgarite bhayam || 11 ||
atirūpeṇa vā sītā atigarveṇa rāvaṇaḥ |
atidānādbalirbaddho hyatisarvatra varjayet || 12 ||
ko hi bhāraḥ samarthānāṃ kiṃ dūraṃ vyavasāyinām |
ko videśaḥ suvidyānāṃ kaḥ paraḥ priyavādinām || 13 ||
ekenāpi suvṛkṣeṇa puṣpitena sugandhinā |
vāsitaṃ tadvanaṃ sarvaṃ suputreṇa kulaṃ yathā || 14 ||
ekena śuṣkavṛkṣeṇa dahyamānena vahninā |
dahyate tadvanaṃ sarvaṃ kuputreṇa kulaṃ yathā || 15 ||
ekenāpi suputreṇa vidyāyuktena sādhunā |
āhlāditaṃ kulaṃ sarvaṃ yathā candreṇa śarvarī || 16 ||
kiṃ jātairbahubhiḥ putraiḥ śokasantāpakārakaiḥ |
varamekaḥ kulālambī yatra viśrāmyate kulam || 17 ||
lālayetpañcavarṣāṇi daśavarṣāṇi tāḍayet |
prāpte tu ṣoḍaśe varṣe putre mitravadācaret || 18 ||
upasarge'nyacakre ca durbhikṣe ca bhayāvahe |
asādhujanasamparke yaḥ palāyetsa jīvati || 19 ||
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yasyaiko'pi na vidyate |
ajāgalastanasyeva tasya janma nirarthakam || 20 ||
mūrkhā yatra na pūjyante dhānyaṃ yatra susañcitam |
dāmpatye kalaho nāsti tatra śrīḥ svayamāgatā || 21 ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.