କସ୍ଯ ଦୋଷଃ କୁଲେ ନାସ୍ତି ଵ୍ଯାଧିନା କୋ ନ ପୀଡିତଃ ।
ଵ୍ଯସନଂ କେନ ନ ପ୍ରାପ୍ତଂ କସ୍ଯ ସୌଖ୍ଯଂ ନିରନ୍ତରମ୍ ॥ 01 ॥
ଆଚାରଃ କୁଲମାଖ୍ଯାତି ଦେଶମାଖ୍ଯାତି ଭାଷଣମ୍ ।
ସମ୍ଭ୍ରମଃ ସ୍ନେହମାଖ୍ଯାତି ଵପୁରାଖ୍ଯାତି ଭୋଜନମ୍ ॥ 02 ॥
ସୁକୁଲେ ଯୋଜଯେତ୍କନ୍ଯାଂ ପୁତ୍ରଂ ଵିଦ୍ଯାସୁ ଯୋଜଯେତ୍ ।
ଵ୍ଯସନେ ଯୋଜଯେଚ୍ଛତ୍ରୁଂ ମିତ୍ରଂ ଧର୍ମେଣ ଯୋଜଯେତ୍ ॥ 03 ॥
ଦୁର୍ଜନସ୍ଯ ଚ ସର୍ପସ୍ଯ ଵରଂ ସର୍ପୋ ନ ଦୁର୍ଜନଃ ।
ସର୍ପୋ ଦଂଶତି କାଲେ ତୁ ଦୁର୍ଜନସ୍ତୁ ପଦେ ପଦେ ॥ 04 ॥
ଏତଦର୍ଥେ କୁଲୀନାନାଂ ନୃପାଃ କୁର୍ଵନ୍ତି ସଙ୍ଗ୍ରହମ୍ ।
ଆଦିମଧ୍ଯାଵସାନେଷୁ ନ ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଵିକ୍ରିଯାମ୍ ॥ 05 ॥
ପ୍ରଲଯେ ଭିନ୍ନମର୍ଯାଦା ଭଵନ୍ତି କିଲ ସାଗରାଃ ।
ସାଗରା ଭେଦମିଚ୍ଛନ୍ତି ପ୍ରଲଯେଽପି ନ ସାଧଵଃ ॥ 06 ॥
ମୂର୍ଖସ୍ତୁ ପ୍ରହର୍ତଵ୍ଯଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷୋ ଦ୍ଵିପଦଃ ପଶୁଃ ।
ଭିଦ୍ଯତେ ଵାକ୍ଯ-ଶଲ୍ଯେନ ଅଦୃଶଂ କଣ୍ଟକଂ ଯଥା ॥ 07 ॥
ରୂପଯୌଵନସମ୍ପନ୍ନା ଵିଶାଲକୁଲସମ୍ଭଵାଃ ।
ଵିଦ୍ଯାହୀନା ନ ଶୋଭନ୍ତେ ନିର୍ଗନ୍ଧାଃ କିଂଶୁକା ଯଥା ॥ 08 ॥
କୋକିଲାନାଂ ସ୍ଵରୋ ରୂପଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ରୂପଂ ପତିଵ୍ରତମ୍ ।
ଵିଦ୍ଯା ରୂପଂ କୁରୂପାଣାଂ କ୍ଷମା ରୂପଂ ତପସ୍ଵିନାମ୍ ॥ 09 ॥
ତ୍ଯଜେଦେକଂ କୁଲସ୍ଯାର୍ଥେ ଗ୍ରାମସ୍ଯାର୍ଥେ କୁଲଂ ତ୍ଯଜେତ୍ ।
ଗ୍ରାମଂ ଜନପଦସ୍ଯାର୍ଥେ ଆତ୍ମାର୍ଥେ ପୃଥିଵୀଂ ତ୍ଯଜେତ୍ ॥ 10 ॥
ଉଦ୍ଯୋଗେ ନାସ୍ତି ଦାରିଦ୍ର୍ଯଂ ଜପତୋ ନାସ୍ତି ପାତକମ୍ ।
ମୌନେନ କଲହୋ ନାସ୍ତି ନାସ୍ତି ଜାଗରିତେ ଭଯମ୍ ॥ 11 ॥
ଅତିରୂପେଣ ଵା ସୀତା ଅତିଗର୍ଵେଣ ରାଵଣଃ ।
ଅତିଦାନାଦ୍ବଲିର୍ବଦ୍ଧୋ ହ୍ଯତିସର୍ଵତ୍ର ଵର୍ଜଯେତ୍ ॥ 12 ॥
କୋ ହି ଭାରଃ ସମର୍ଥାନାଂ କିଂ ଦୂରଂ ଵ୍ଯଵସାଯିନାମ୍ ।
କୋ ଵିଦେଶଃ ସୁଵିଦ୍ଯାନାଂ କଃ ପରଃ ପ୍ରିଯଵାଦିନାମ୍ ॥ 13 ॥
ଏକେନାପି ସୁଵୃକ୍ଷେଣ ପୁଷ୍ପିତେନ ସୁଗନ୍ଧିନା ।
ଵାସିତଂ ତଦ୍ଵନଂ ସର୍ଵଂ ସୁପୁତ୍ରେଣ କୁଲଂ ଯଥା ॥ 14 ॥
ଏକେନ ଶୁଷ୍କଵୃକ୍ଷେଣ ଦହ୍ଯମାନେନ ଵହ୍ନିନା ।
ଦହ୍ଯତେ ତଦ୍ଵନଂ ସର୍ଵଂ କୁପୁତ୍ରେଣ କୁଲଂ ଯଥା ॥ 15 ॥
ଏକେନାପି ସୁପୁତ୍ରେଣ ଵିଦ୍ଯାଯୁକ୍ତେନ ସାଧୁନା ।
ଆହ୍ଲାଦିତଂ କୁଲଂ ସର୍ଵଂ ଯଥା ଚନ୍ଦ୍ରେଣ ଶର୍ଵରୀ ॥ 16 ॥
କିଂ ଜାତୈର୍ବହୁଭିଃ ପୁତ୍ରୈଃ ଶୋକସନ୍ତାପକାରକୈଃ ।
ଵରମେକଃ କୁଲାଲମ୍ବୀ ଯତ୍ର ଵିଶ୍ରାମ୍ଯତେ କୁଲମ୍ ॥ 17 ॥
ଲାଲଯେତ୍ପଞ୍ଚଵର୍ଷାଣି ଦଶଵର୍ଷାଣି ତାଡଯେତ୍ ।
ପ୍ରାପ୍ତେ ତୁ ଷୋଡଶେ ଵର୍ଷେ ପୁତ୍ରେ ମିତ୍ରଵଦାଚରେତ୍ ॥ 18 ॥
ଉପସର୍ଗେଽନ୍ଯଚକ୍ରେ ଚ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷେ ଚ ଭଯାଵହେ ।
ଅସାଧୁଜନସମ୍ପର୍କେ ଯଃ ପଲାଯେତ୍ସ ଜୀଵତି ॥ 19 ॥
ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଣାଂ ଯସ୍ଯୈକୋଽପି ନ ଵିଦ୍ଯତେ ।
ଅଜାଗଲସ୍ତନସ୍ଯେଵ ତସ୍ଯ ଜନ୍ମ ନିରର୍ଥକମ୍ ॥ 20 ॥
ମୂର୍ଖା ଯତ୍ର ନ ପୂଜ୍ଯନ୍ତେ ଧାନ୍ଯଂ ଯତ୍ର ସୁସଞ୍ଚିତମ୍ ।
ଦାମ୍ପତ୍ଯେ କଲହୋ ନାସ୍ତି ତତ୍ର ଶ୍ରୀଃ ସ୍ଵଯମାଗତା ॥ 21 ॥
Roman (IAST) Transliteration
kasya doṣaḥ kule nāsti vyādhinā ko na pīḍitaḥ |
vyasanaṃ kena na prāptaṃ kasya saukhyaṃ nirantaram || 01 ||
ācāraḥ kulamākhyāti deśamākhyāti bhāṣaṇam |
sambhramaḥ snehamākhyāti vapurākhyāti bhojanam || 02 ||
sukule yojayetkanyāṃ putraṃ vidyāsu yojayet |
vyasane yojayecchatruṃ mitraṃ dharmeṇa yojayet || 03 ||
durjanasya ca sarpasya varaṃ sarpo na durjanaḥ |
sarpo daṃśati kāle tu durjanastu pade pade || 04 ||
etadarthe kulīnānāṃ nṛpāḥ kurvanti saṅgraham |
ādimadhyāvasāneṣu na te gacchanti vikriyām || 05 ||
pralaye bhinnamaryādā bhavanti kila sāgarāḥ |
sāgarā bhedamicchanti pralaye'pi na sādhavaḥ || 06 ||
mūrkhastu prahartavyaḥ pratyakṣo dvipadaḥ paśuḥ |
bhidyate vākya-śalyena adṛśaṃ kaṇṭakaṃ yathā || 07 ||
rūpayauvanasampannā viśālakulasambhavāḥ |
vidyāhīnā na śobhante nirgandhāḥ kiṃśukā yathā || 08 ||
kokilānāṃ svaro rūpaṃ strīṇāṃ rūpaṃ pativratam |
vidyā rūpaṃ kurūpāṇāṃ kṣamā rūpaṃ tapasvinām || 09 ||
tyajedekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet |
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 10 ||
udyoge nāsti dāridryaṃ japato nāsti pātakam |
maunena kalaho nāsti nāsti jāgarite bhayam || 11 ||
atirūpeṇa vā sītā atigarveṇa rāvaṇaḥ |
atidānādbalirbaddho hyatisarvatra varjayet || 12 ||
ko hi bhāraḥ samarthānāṃ kiṃ dūraṃ vyavasāyinām |
ko videśaḥ suvidyānāṃ kaḥ paraḥ priyavādinām || 13 ||
ekenāpi suvṛkṣeṇa puṣpitena sugandhinā |
vāsitaṃ tadvanaṃ sarvaṃ suputreṇa kulaṃ yathā || 14 ||
ekena śuṣkavṛkṣeṇa dahyamānena vahninā |
dahyate tadvanaṃ sarvaṃ kuputreṇa kulaṃ yathā || 15 ||
ekenāpi suputreṇa vidyāyuktena sādhunā |
āhlāditaṃ kulaṃ sarvaṃ yathā candreṇa śarvarī || 16 ||
kiṃ jātairbahubhiḥ putraiḥ śokasantāpakārakaiḥ |
varamekaḥ kulālambī yatra viśrāmyate kulam || 17 ||
lālayetpañcavarṣāṇi daśavarṣāṇi tāḍayet |
prāpte tu ṣoḍaśe varṣe putre mitravadācaret || 18 ||
upasarge'nyacakre ca durbhikṣe ca bhayāvahe |
asādhujanasamparke yaḥ palāyetsa jīvati || 19 ||
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yasyaiko'pi na vidyate |
ajāgalastanasyeva tasya janma nirarthakam || 20 ||
mūrkhā yatra na pūjyante dhānyaṃ yatra susañcitam |
dāmpatye kalaho nāsti tatra śrīḥ svayamāgatā || 21 ||
Sanskrit — Devanagari (original)
कस्य दोषः कुले नास्ति व्याधिना को न पीडितः ।
व्यसनं केन न प्राप्तं कस्य सौख्यं निरन्तरम् ॥ 01 ॥
आचारः कुलमाख्याति देशमाख्याति भाषणम् ।
सम्भ्रमः स्नेहमाख्याति वपुराख्याति भोजनम् ॥ 02 ॥
सुकुले योजयेत्कन्यां पुत्रं विद्यासु योजयेत् ।
व्यसने योजयेच्छत्रुं मित्रं धर्मेण योजयेत् ॥ 03 ॥
दुर्जनस्य च सर्पस्य वरं सर्पो न दुर्जनः ।
सर्पो दंशति काले तु दुर्जनस्तु पदे पदे ॥ 04 ॥
एतदर्थे कुलीनानां नृपाः कुर्वन्ति सङ्ग्रहम् ।
आदिमध्यावसानेषु न ते गच्छन्ति विक्रियाम् ॥ 05 ॥
प्रलये भिन्नमर्यादा भवन्ति किल सागराः ।
सागरा भेदमिच्छन्ति प्रलयेऽपि न साधवः ॥ 06 ॥
मूर्खस्तु प्रहर्तव्यः प्रत्यक्षो द्विपदः पशुः ।
भिद्यते वाक्य-शल्येन अदृशं कण्टकं यथा ॥ 07 ॥
रूपयौवनसम्पन्ना विशालकुलसम्भवाः ।
विद्याहीना न शोभन्ते निर्गन्धाः किंशुका यथा ॥ 08 ॥
कोकिलानां स्वरो रूपं स्त्रीणां रूपं पतिव्रतम् ।
विद्या रूपं कुरूपाणां क्षमा रूपं तपस्विनाम् ॥ 09 ॥
त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ 10 ॥
उद्योगे नास्ति दारिद्र्यं जपतो नास्ति पातकम् ।
मौनेन कलहो नास्ति नास्ति जागरिते भयम् ॥ 11 ॥
अतिरूपेण वा सीता अतिगर्वेण रावणः ।
अतिदानाद्बलिर्बद्धो ह्यतिसर्वत्र वर्जयेत् ॥ 12 ॥
को हि भारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् ।
को विदेशः सुविद्यानां कः परः प्रियवादिनाम् ॥ 13 ॥
एकेनापि सुवृक्षेण पुष्पितेन सुगन्धिना ।
वासितं तद्वनं सर्वं सुपुत्रेण कुलं यथा ॥ 14 ॥
एकेन शुष्कवृक्षेण दह्यमानेन वह्निना ।
दह्यते तद्वनं सर्वं कुपुत्रेण कुलं यथा ॥ 15 ॥
एकेनापि सुपुत्रेण विद्यायुक्तेन साधुना ।
आह्लादितं कुलं सर्वं यथा चन्द्रेण शर्वरी ॥ 16 ॥
किं जातैर्बहुभिः पुत्रैः शोकसन्तापकारकैः ।
वरमेकः कुलालम्बी यत्र विश्राम्यते कुलम् ॥ 17 ॥
लालयेत्पञ्चवर्षाणि दशवर्षाणि ताडयेत् ।
प्राप्ते तु षोडशे वर्षे पुत्रे मित्रवदाचरेत् ॥ 18 ॥
उपसर्गेऽन्यचक्रे च दुर्भिक्षे च भयावहे ।
असाधुजनसम्पर्के यः पलायेत्स जीवति ॥ 19 ॥
धर्मार्थकाममोक्षाणां यस्यैकोऽपि न विद्यते ।
अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ 20 ॥
मूर्खा यत्र न पूज्यन्ते धान्यं यत्र सुसञ्चितम् ।
दाम्पत्ये कलहो नास्ति तत्र श्रीः स्वयमागता ॥ 21 ॥
kasya doṣaḥ kule nāsti vyādhinā ko na pīḍitaḥ |
vyasanaṃ kena na prāptaṃ kasya saukhyaṃ nirantaram || 01 ||
ācāraḥ kulamākhyāti deśamākhyāti bhāṣaṇam |
sambhramaḥ snehamākhyāti vapurākhyāti bhojanam || 02 ||
sukule yojayetkanyāṃ putraṃ vidyāsu yojayet |
vyasane yojayecchatruṃ mitraṃ dharmeṇa yojayet || 03 ||
durjanasya ca sarpasya varaṃ sarpo na durjanaḥ |
sarpo daṃśati kāle tu durjanastu pade pade || 04 ||
etadarthe kulīnānāṃ nṛpāḥ kurvanti saṅgraham |
ādimadhyāvasāneṣu na te gacchanti vikriyām || 05 ||
pralaye bhinnamaryādā bhavanti kila sāgarāḥ |
sāgarā bhedamicchanti pralaye'pi na sādhavaḥ || 06 ||
mūrkhastu prahartavyaḥ pratyakṣo dvipadaḥ paśuḥ |
bhidyate vākya-śalyena adṛśaṃ kaṇṭakaṃ yathā || 07 ||
rūpayauvanasampannā viśālakulasambhavāḥ |
vidyāhīnā na śobhante nirgandhāḥ kiṃśukā yathā || 08 ||
kokilānāṃ svaro rūpaṃ strīṇāṃ rūpaṃ pativratam |
vidyā rūpaṃ kurūpāṇāṃ kṣamā rūpaṃ tapasvinām || 09 ||
tyajedekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet |
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 10 ||
udyoge nāsti dāridryaṃ japato nāsti pātakam |
maunena kalaho nāsti nāsti jāgarite bhayam || 11 ||
atirūpeṇa vā sītā atigarveṇa rāvaṇaḥ |
atidānādbalirbaddho hyatisarvatra varjayet || 12 ||
ko hi bhāraḥ samarthānāṃ kiṃ dūraṃ vyavasāyinām |
ko videśaḥ suvidyānāṃ kaḥ paraḥ priyavādinām || 13 ||
ekenāpi suvṛkṣeṇa puṣpitena sugandhinā |
vāsitaṃ tadvanaṃ sarvaṃ suputreṇa kulaṃ yathā || 14 ||
ekena śuṣkavṛkṣeṇa dahyamānena vahninā |
dahyate tadvanaṃ sarvaṃ kuputreṇa kulaṃ yathā || 15 ||
ekenāpi suputreṇa vidyāyuktena sādhunā |
āhlāditaṃ kulaṃ sarvaṃ yathā candreṇa śarvarī || 16 ||
kiṃ jātairbahubhiḥ putraiḥ śokasantāpakārakaiḥ |
varamekaḥ kulālambī yatra viśrāmyate kulam || 17 ||
lālayetpañcavarṣāṇi daśavarṣāṇi tāḍayet |
prāpte tu ṣoḍaśe varṣe putre mitravadācaret || 18 ||
upasarge'nyacakre ca durbhikṣe ca bhayāvahe |
asādhujanasamparke yaḥ palāyetsa jīvati || 19 ||
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yasyaiko'pi na vidyate |
ajāgalastanasyeva tasya janma nirarthakam || 20 ||
mūrkhā yatra na pūjyante dhānyaṃ yatra susañcitam |
dāmpatye kalaho nāsti tatra śrīḥ svayamāgatā || 21 ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.