📄 Save this Stotram as PDF Click the button to open the Save dialog
How to save: 1 Click "Save as PDF" 2 A dialog opens 3 Choose "Save as PDF" as printer 4 Click Save
ଚାଣକ୍ଯ ନୀତି - ତୃତୀଯୋଽଧ୍ଯାଯଃ
Chanakya Niti - Tritiyo'dhyayah
Chanakya Oriya
କସ୍ଯ ଦୋଷଃ କୁଲେ ନାସ୍ତି ଵ୍ଯାଧିନା କୋ ନ ପୀଡିତଃ ।
ଵ୍ଯସନଂ କେନ ନ ପ୍ରାପ୍ତଂ କସ୍ଯ ସୌଖ୍ଯଂ ନିରନ୍ତରମ୍ ॥ 01 ॥
ଆଚାରଃ କୁଲମାଖ୍ଯାତି ଦେଶମାଖ୍ଯାତି ଭାଷଣମ୍ ।
ସମ୍ଭ୍ରମଃ ସ୍ନେହମାଖ୍ଯାତି ଵପୁରାଖ୍ଯାତି ଭୋଜନମ୍ ॥ 02 ॥
ସୁକୁଲେ ଯୋଜଯେତ୍କନ୍ଯାଂ ପୁତ୍ରଂ ଵିଦ୍ଯାସୁ ଯୋଜଯେତ୍ ।
ଵ୍ଯସନେ ଯୋଜଯେଚ୍ଛତ୍ରୁଂ ମିତ୍ରଂ ଧର୍ମେଣ ଯୋଜଯେତ୍ ॥ 03 ॥
ଦୁର୍ଜନସ୍ଯ ଚ ସର୍ପସ୍ଯ ଵରଂ ସର୍ପୋ ନ ଦୁର୍ଜନଃ ।
ସର୍ପୋ ଦଂଶତି କାଲେ ତୁ ଦୁର୍ଜନସ୍ତୁ ପଦେ ପଦେ ॥ 04 ॥
ଏତଦର୍ଥେ କୁଲୀନାନାଂ ନୃପାଃ କୁର୍ଵନ୍ତି ସଙ୍ଗ୍ରହମ୍ ।
ଆଦିମଧ୍ଯାଵସାନେଷୁ ନ ତେ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଵିକ୍ରିଯାମ୍ ॥ 05 ॥
ପ୍ରଲଯେ ଭିନ୍ନମର୍ଯାଦା ଭଵନ୍ତି କିଲ ସାଗରାଃ ।
ସାଗରା ଭେଦମିଚ୍ଛନ୍ତି ପ୍ରଲଯେଽପି ନ ସାଧଵଃ ॥ 06 ॥
ମୂର୍ଖସ୍ତୁ ପ୍ରହର୍ତଵ୍ଯଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷୋ ଦ୍ଵିପଦଃ ପଶୁଃ ।
ଭିଦ୍ଯତେ ଵାକ୍ଯ-ଶଲ୍ଯେନ ଅଦୃଶଂ କଣ୍ଟକଂ ଯଥା ॥ 07 ॥
ରୂପଯୌଵନସମ୍ପନ୍ନା ଵିଶାଲକୁଲସମ୍ଭଵାଃ ।
ଵିଦ୍ଯାହୀନା ନ ଶୋଭନ୍ତେ ନିର୍ଗନ୍ଧାଃ କିଂଶୁକା ଯଥା ॥ 08 ॥
କୋକିଲାନାଂ ସ୍ଵରୋ ରୂପଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ରୂପଂ ପତିଵ୍ରତମ୍ ।
ଵିଦ୍ଯା ରୂପଂ କୁରୂପାଣାଂ କ୍ଷମା ରୂପଂ ତପସ୍ଵିନାମ୍ ॥ 09 ॥
ତ୍ଯଜେଦେକଂ କୁଲସ୍ଯାର୍ଥେ ଗ୍ରାମସ୍ଯାର୍ଥେ କୁଲଂ ତ୍ଯଜେତ୍ ।
ଗ୍ରାମଂ ଜନପଦସ୍ଯାର୍ଥେ ଆତ୍ମାର୍ଥେ ପୃଥିଵୀଂ ତ୍ଯଜେତ୍ ॥ 10 ॥
ଉଦ୍ଯୋଗେ ନାସ୍ତି ଦାରିଦ୍ର୍ଯଂ ଜପତୋ ନାସ୍ତି ପାତକମ୍ ।
ମୌନେନ କଲହୋ ନାସ୍ତି ନାସ୍ତି ଜାଗରିତେ ଭଯମ୍ ॥ 11 ॥
ଅତିରୂପେଣ ଵା ସୀତା ଅତିଗର୍ଵେଣ ରାଵଣଃ ।
ଅତିଦାନାଦ୍ବଲିର୍ବଦ୍ଧୋ ହ୍ଯତିସର୍ଵତ୍ର ଵର୍ଜଯେତ୍ ॥ 12 ॥
କୋ ହି ଭାରଃ ସମର୍ଥାନାଂ କିଂ ଦୂରଂ ଵ୍ଯଵସାଯିନାମ୍ ।
କୋ ଵିଦେଶଃ ସୁଵିଦ୍ଯାନାଂ କଃ ପରଃ ପ୍ରିଯଵାଦିନାମ୍ ॥ 13 ॥
ଏକେନାପି ସୁଵୃକ୍ଷେଣ ପୁଷ୍ପିତେନ ସୁଗନ୍ଧିନା ।
ଵାସିତଂ ତଦ୍ଵନଂ ସର୍ଵଂ ସୁପୁତ୍ରେଣ କୁଲଂ ଯଥା ॥ 14 ॥
ଏକେନ ଶୁଷ୍କଵୃକ୍ଷେଣ ଦହ୍ଯମାନେନ ଵହ୍ନିନା ।
ଦହ୍ଯତେ ତଦ୍ଵନଂ ସର୍ଵଂ କୁପୁତ୍ରେଣ କୁଲଂ ଯଥା ॥ 15 ॥
ଏକେନାପି ସୁପୁତ୍ରେଣ ଵିଦ୍ଯାଯୁକ୍ତେନ ସାଧୁନା ।
ଆହ୍ଲାଦିତଂ କୁଲଂ ସର୍ଵଂ ଯଥା ଚନ୍ଦ୍ରେଣ ଶର୍ଵରୀ ॥ 16 ॥
କିଂ ଜାତୈର୍ବହୁଭିଃ ପୁତ୍ରୈଃ ଶୋକସନ୍ତାପକାରକୈଃ ।
ଵରମେକଃ କୁଲାଲମ୍ବୀ ଯତ୍ର ଵିଶ୍ରାମ୍ଯତେ କୁଲମ୍ ॥ 17 ॥
ଲାଲଯେତ୍ପଞ୍ଚଵର୍ଷାଣି ଦଶଵର୍ଷାଣି ତାଡଯେତ୍ ।
ପ୍ରାପ୍ତେ ତୁ ଷୋଡଶେ ଵର୍ଷେ ପୁତ୍ରେ ମିତ୍ରଵଦାଚରେତ୍ ॥ 18 ॥
ଉପସର୍ଗେଽନ୍ଯଚକ୍ରେ ଚ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷେ ଚ ଭଯାଵହେ ।
ଅସାଧୁଜନସମ୍ପର୍କେ ଯଃ ପଲାଯେତ୍ସ ଜୀଵତି ॥ 19 ॥
ଧର୍ମାର୍ଥକାମମୋକ୍ଷାଣାଂ ଯସ୍ଯୈକୋଽପି ନ ଵିଦ୍ଯତେ ।
ଅଜାଗଲସ୍ତନସ୍ଯେଵ ତସ୍ଯ ଜନ୍ମ ନିରର୍ଥକମ୍ ॥ 20 ॥
ମୂର୍ଖା ଯତ୍ର ନ ପୂଜ୍ଯନ୍ତେ ଧାନ୍ଯଂ ଯତ୍ର ସୁସଞ୍ଚିତମ୍ ।
ଦାମ୍ପତ୍ଯେ କଲହୋ ନାସ୍ତି ତତ୍ର ଶ୍ରୀଃ ସ୍ଵଯମାଗତା ॥ 21 ॥
Roman (IAST) Transliteration
kasya doṣaḥ kule nāsti vyādhinā ko na pīḍitaḥ |
vyasanaṃ kena na prāptaṃ kasya saukhyaṃ nirantaram || 01 ||
ācāraḥ kulamākhyāti deśamākhyāti bhāṣaṇam |
sambhramaḥ snehamākhyāti vapurākhyāti bhojanam || 02 ||
sukule yojayetkanyāṃ putraṃ vidyāsu yojayet |
vyasane yojayecchatruṃ mitraṃ dharmeṇa yojayet || 03 ||
durjanasya ca sarpasya varaṃ sarpo na durjanaḥ |
sarpo daṃśati kāle tu durjanastu pade pade || 04 ||
etadarthe kulīnānāṃ nṛpāḥ kurvanti saṅgraham |
ādimadhyāvasāneṣu na te gacchanti vikriyām || 05 ||
pralaye bhinnamaryādā bhavanti kila sāgarāḥ |
sāgarā bhedamicchanti pralaye'pi na sādhavaḥ || 06 ||
mūrkhastu prahartavyaḥ pratyakṣo dvipadaḥ paśuḥ |
bhidyate vākya-śalyena adṛśaṃ kaṇṭakaṃ yathā || 07 ||
rūpayauvanasampannā viśālakulasambhavāḥ |
vidyāhīnā na śobhante nirgandhāḥ kiṃśukā yathā || 08 ||
kokilānāṃ svaro rūpaṃ strīṇāṃ rūpaṃ pativratam |
vidyā rūpaṃ kurūpāṇāṃ kṣamā rūpaṃ tapasvinām || 09 ||
tyajedekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet |
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 10 ||
udyoge nāsti dāridryaṃ japato nāsti pātakam |
maunena kalaho nāsti nāsti jāgarite bhayam || 11 ||
atirūpeṇa vā sītā atigarveṇa rāvaṇaḥ |
atidānādbalirbaddho hyatisarvatra varjayet || 12 ||
ko hi bhāraḥ samarthānāṃ kiṃ dūraṃ vyavasāyinām |
ko videśaḥ suvidyānāṃ kaḥ paraḥ priyavādinām || 13 ||
ekenāpi suvṛkṣeṇa puṣpitena sugandhinā |
vāsitaṃ tadvanaṃ sarvaṃ suputreṇa kulaṃ yathā || 14 ||
ekena śuṣkavṛkṣeṇa dahyamānena vahninā |
dahyate tadvanaṃ sarvaṃ kuputreṇa kulaṃ yathā || 15 ||
ekenāpi suputreṇa vidyāyuktena sādhunā |
āhlāditaṃ kulaṃ sarvaṃ yathā candreṇa śarvarī || 16 ||
kiṃ jātairbahubhiḥ putraiḥ śokasantāpakārakaiḥ |
varamekaḥ kulālambī yatra viśrāmyate kulam || 17 ||
lālayetpañcavarṣāṇi daśavarṣāṇi tāḍayet |
prāpte tu ṣoḍaśe varṣe putre mitravadācaret || 18 ||
upasarge'nyacakre ca durbhikṣe ca bhayāvahe |
asādhujanasamparke yaḥ palāyetsa jīvati || 19 ||
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yasyaiko'pi na vidyate |
ajāgalastanasyeva tasya janma nirarthakam || 20 ||
mūrkhā yatra na pūjyante dhānyaṃ yatra susañcitam |
dāmpatye kalaho nāsti tatra śrīḥ svayamāgatā || 21 ||