কস্য দোষঃ কুলে নাস্তি ব্যাধিনা কো ন পীডিতঃ ।
ব্যসনং কেন ন প্রাপ্তং কস্য সৌখ্যং নিরন্তরম্ ॥ 01 ॥
আচারঃ কুলমাখ্যাতি দেশমাখ্যাতি ভাষণম্ ।
সম্ভ্রমঃ স্নেহমাখ্যাতি বপুরাখ্যাতি ভোজনম্ ॥ 02 ॥
সুকুলে যোজযেত্কন্যাং পুত্রং বিদ্যাসু যোজযেত্ ।
ব্যসনে যোজযেচ্ছত্রুং মিত্রং ধর্মেণ যোজযেত্ ॥ 03 ॥
দুর্জনস্য চ সর্পস্য বরং সর্পো ন দুর্জনঃ ।
সর্পো দংশতি কালে তু দুর্জনস্তু পদে পদে ॥ 04 ॥
এতদর্থে কুলীনানাং নৃপাঃ কুর্বন্তি সঙ্গ্রহম্ ।
আদিমধ্যাবসানেষু ন তে গচ্ছন্তি বিক্রিযাম্ ॥ 05 ॥
প্রলযে ভিন্নমর্যাদা ভবন্তি কিল সাগরাঃ ।
সাগরা ভেদমিচ্ছন্তি প্রলযেঽপি ন সাধবঃ ॥ 06 ॥
মূর্খস্তু প্রহর্তব্যঃ প্রত্যক্ষো দ্বিপদঃ পশুঃ ।
ভিদ্যতে বাক্য-শল্যেন অদৃশং কণ্টকং যথা ॥ 07 ॥
রূপযৌবনসম্পন্না বিশালকুলসম্ভবাঃ ।
বিদ্যাহীনা ন শোভন্তে নির্গন্ধাঃ কিংশুকা যথা ॥ 08 ॥
কোকিলানাং স্বরো রূপং স্ত্রীণাং রূপং পতিব্রতম্ ।
বিদ্যা রূপং কুরূপাণাং ক্ষমা রূপং তপস্বিনাম্ ॥ 09 ॥
ত্যজেদেকং কুলস্যার্থে গ্রামস্যার্থে কুলং ত্যজেত্ ।
গ্রামং জনপদস্যার্থে আত্মার্থে পৃথিবীং ত্যজেত্ ॥ 10 ॥
উদ্যোগে নাস্তি দারিদ্র্যং জপতো নাস্তি পাতকম্ ।
মৌনেন কলহো নাস্তি নাস্তি জাগরিতে ভযম্ ॥ 11 ॥
অতিরূপেণ বা সীতা অতিগর্বেণ রাবণঃ ।
অতিদানাদ্বলির্বদ্ধো হ্যতিসর্বত্র বর্জযেত্ ॥ 12 ॥
কো হি ভারঃ সমর্থানাং কিং দূরং ব্যবসাযিনাম্ ।
কো বিদেশঃ সুবিদ্যানাং কঃ পরঃ প্রিযবাদিনাম্ ॥ 13 ॥
একেনাপি সুবৃক্ষেণ পুষ্পিতেন সুগন্ধিনা ।
বাসিতং তদ্বনং সর্বং সুপুত্রেণ কুলং যথা ॥ 14 ॥
একেন শুষ্কবৃক্ষেণ দহ্যমানেন বহ্নিনা ।
দহ্যতে তদ্বনং সর্বং কুপুত্রেণ কুলং যথা ॥ 15 ॥
একেনাপি সুপুত্রেণ বিদ্যাযুক্তেন সাধুনা ।
আহ্লাদিতং কুলং সর্বং যথা চন্দ্রেণ শর্বরী ॥ 16 ॥
কিং জাতৈর্বহুভিঃ পুত্রৈঃ শোকসন্তাপকারকৈঃ ।
বরমেকঃ কুলালম্বী যত্র বিশ্রাম্যতে কুলম্ ॥ 17 ॥
লালযেত্পঞ্চবর্ষাণি দশবর্ষাণি তাডযেত্ ।
প্রাপ্তে তু ষোডশে বর্ষে পুত্রে মিত্রবদাচরেত্ ॥ 18 ॥
উপসর্গেঽন্যচক্রে চ দুর্ভিক্ষে চ ভযাবহে ।
অসাধুজনসম্পর্কে যঃ পলাযেত্স জীবতি ॥ 19 ॥
ধর্মার্থকামমোক্ষাণাং যস্যৈকোঽপি ন বিদ্যতে ।
অজাগলস্তনস্যেব তস্য জন্ম নিরর্থকম্ ॥ 20 ॥
মূর্খা যত্র ন পূজ্যন্তে ধান্যং যত্র সুসঞ্চিতম্ ।
দাম্পত্যে কলহো নাস্তি তত্র শ্রীঃ স্বযমাগতা ॥ 21 ॥
Roman (IAST) Transliteration
kasya doṣaḥ kule nāsti vyādhinā ko na pīḍitaḥ |
vyasanaṃ kena na prāptaṃ kasya saukhyaṃ nirantaram || 01 ||
ācāraḥ kulamākhyāti deśamākhyāti bhāṣaṇam |
sambhramaḥ snehamākhyāti vapurākhyāti bhojanam || 02 ||
sukule yojayetkanyāṃ putraṃ vidyāsu yojayet |
vyasane yojayecchatruṃ mitraṃ dharmeṇa yojayet || 03 ||
durjanasya ca sarpasya varaṃ sarpo na durjanaḥ |
sarpo daṃśati kāle tu durjanastu pade pade || 04 ||
etadarthe kulīnānāṃ nṛpāḥ kurvanti saṅgraham |
ādimadhyāvasāneṣu na te gacchanti vikriyām || 05 ||
pralaye bhinnamaryādā bhavanti kila sāgarāḥ |
sāgarā bhedamicchanti pralaye'pi na sādhavaḥ || 06 ||
mūrkhastu prahartavyaḥ pratyakṣo dvipadaḥ paśuḥ |
bhidyate vākya-śalyena adṛśaṃ kaṇṭakaṃ yathā || 07 ||
rūpayauvanasampannā viśālakulasambhavāḥ |
vidyāhīnā na śobhante nirgandhāḥ kiṃśukā yathā || 08 ||
kokilānāṃ svaro rūpaṃ strīṇāṃ rūpaṃ pativratam |
vidyā rūpaṃ kurūpāṇāṃ kṣamā rūpaṃ tapasvinām || 09 ||
tyajedekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet |
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 10 ||
udyoge nāsti dāridryaṃ japato nāsti pātakam |
maunena kalaho nāsti nāsti jāgarite bhayam || 11 ||
atirūpeṇa vā sītā atigarveṇa rāvaṇaḥ |
atidānādbalirbaddho hyatisarvatra varjayet || 12 ||
ko hi bhāraḥ samarthānāṃ kiṃ dūraṃ vyavasāyinām |
ko videśaḥ suvidyānāṃ kaḥ paraḥ priyavādinām || 13 ||
ekenāpi suvṛkṣeṇa puṣpitena sugandhinā |
vāsitaṃ tadvanaṃ sarvaṃ suputreṇa kulaṃ yathā || 14 ||
ekena śuṣkavṛkṣeṇa dahyamānena vahninā |
dahyate tadvanaṃ sarvaṃ kuputreṇa kulaṃ yathā || 15 ||
ekenāpi suputreṇa vidyāyuktena sādhunā |
āhlāditaṃ kulaṃ sarvaṃ yathā candreṇa śarvarī || 16 ||
kiṃ jātairbahubhiḥ putraiḥ śokasantāpakārakaiḥ |
varamekaḥ kulālambī yatra viśrāmyate kulam || 17 ||
lālayetpañcavarṣāṇi daśavarṣāṇi tāḍayet |
prāpte tu ṣoḍaśe varṣe putre mitravadācaret || 18 ||
upasarge'nyacakre ca durbhikṣe ca bhayāvahe |
asādhujanasamparke yaḥ palāyetsa jīvati || 19 ||
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yasyaiko'pi na vidyate |
ajāgalastanasyeva tasya janma nirarthakam || 20 ||
mūrkhā yatra na pūjyante dhānyaṃ yatra susañcitam |
dāmpatye kalaho nāsti tatra śrīḥ svayamāgatā || 21 ||
Sanskrit — Devanagari (original)
कस्य दोषः कुले नास्ति व्याधिना को न पीडितः ।
व्यसनं केन न प्राप्तं कस्य सौख्यं निरन्तरम् ॥ 01 ॥
आचारः कुलमाख्याति देशमाख्याति भाषणम् ।
सम्भ्रमः स्नेहमाख्याति वपुराख्याति भोजनम् ॥ 02 ॥
सुकुले योजयेत्कन्यां पुत्रं विद्यासु योजयेत् ।
व्यसने योजयेच्छत्रुं मित्रं धर्मेण योजयेत् ॥ 03 ॥
दुर्जनस्य च सर्पस्य वरं सर्पो न दुर्जनः ।
सर्पो दंशति काले तु दुर्जनस्तु पदे पदे ॥ 04 ॥
एतदर्थे कुलीनानां नृपाः कुर्वन्ति सङ्ग्रहम् ।
आदिमध्यावसानेषु न ते गच्छन्ति विक्रियाम् ॥ 05 ॥
प्रलये भिन्नमर्यादा भवन्ति किल सागराः ।
सागरा भेदमिच्छन्ति प्रलयेऽपि न साधवः ॥ 06 ॥
मूर्खस्तु प्रहर्तव्यः प्रत्यक्षो द्विपदः पशुः ।
भिद्यते वाक्य-शल्येन अदृशं कण्टकं यथा ॥ 07 ॥
रूपयौवनसम्पन्ना विशालकुलसम्भवाः ।
विद्याहीना न शोभन्ते निर्गन्धाः किंशुका यथा ॥ 08 ॥
कोकिलानां स्वरो रूपं स्त्रीणां रूपं पतिव्रतम् ।
विद्या रूपं कुरूपाणां क्षमा रूपं तपस्विनाम् ॥ 09 ॥
त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ 10 ॥
उद्योगे नास्ति दारिद्र्यं जपतो नास्ति पातकम् ।
मौनेन कलहो नास्ति नास्ति जागरिते भयम् ॥ 11 ॥
अतिरूपेण वा सीता अतिगर्वेण रावणः ।
अतिदानाद्बलिर्बद्धो ह्यतिसर्वत्र वर्जयेत् ॥ 12 ॥
को हि भारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् ।
को विदेशः सुविद्यानां कः परः प्रियवादिनाम् ॥ 13 ॥
एकेनापि सुवृक्षेण पुष्पितेन सुगन्धिना ।
वासितं तद्वनं सर्वं सुपुत्रेण कुलं यथा ॥ 14 ॥
एकेन शुष्कवृक्षेण दह्यमानेन वह्निना ।
दह्यते तद्वनं सर्वं कुपुत्रेण कुलं यथा ॥ 15 ॥
एकेनापि सुपुत्रेण विद्यायुक्तेन साधुना ।
आह्लादितं कुलं सर्वं यथा चन्द्रेण शर्वरी ॥ 16 ॥
किं जातैर्बहुभिः पुत्रैः शोकसन्तापकारकैः ।
वरमेकः कुलालम्बी यत्र विश्राम्यते कुलम् ॥ 17 ॥
लालयेत्पञ्चवर्षाणि दशवर्षाणि ताडयेत् ।
प्राप्ते तु षोडशे वर्षे पुत्रे मित्रवदाचरेत् ॥ 18 ॥
उपसर्गेऽन्यचक्रे च दुर्भिक्षे च भयावहे ।
असाधुजनसम्पर्के यः पलायेत्स जीवति ॥ 19 ॥
धर्मार्थकाममोक्षाणां यस्यैकोऽपि न विद्यते ।
अजागलस्तनस्येव तस्य जन्म निरर्थकम् ॥ 20 ॥
मूर्खा यत्र न पूज्यन्ते धान्यं यत्र सुसञ्चितम् ।
दाम्पत्ये कलहो नास्ति तत्र श्रीः स्वयमागता ॥ 21 ॥
kasya doṣaḥ kule nāsti vyādhinā ko na pīḍitaḥ |
vyasanaṃ kena na prāptaṃ kasya saukhyaṃ nirantaram || 01 ||
ācāraḥ kulamākhyāti deśamākhyāti bhāṣaṇam |
sambhramaḥ snehamākhyāti vapurākhyāti bhojanam || 02 ||
sukule yojayetkanyāṃ putraṃ vidyāsu yojayet |
vyasane yojayecchatruṃ mitraṃ dharmeṇa yojayet || 03 ||
durjanasya ca sarpasya varaṃ sarpo na durjanaḥ |
sarpo daṃśati kāle tu durjanastu pade pade || 04 ||
etadarthe kulīnānāṃ nṛpāḥ kurvanti saṅgraham |
ādimadhyāvasāneṣu na te gacchanti vikriyām || 05 ||
pralaye bhinnamaryādā bhavanti kila sāgarāḥ |
sāgarā bhedamicchanti pralaye'pi na sādhavaḥ || 06 ||
mūrkhastu prahartavyaḥ pratyakṣo dvipadaḥ paśuḥ |
bhidyate vākya-śalyena adṛśaṃ kaṇṭakaṃ yathā || 07 ||
rūpayauvanasampannā viśālakulasambhavāḥ |
vidyāhīnā na śobhante nirgandhāḥ kiṃśukā yathā || 08 ||
kokilānāṃ svaro rūpaṃ strīṇāṃ rūpaṃ pativratam |
vidyā rūpaṃ kurūpāṇāṃ kṣamā rūpaṃ tapasvinām || 09 ||
tyajedekaṃ kulasyārthe grāmasyārthe kulaṃ tyajet |
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 10 ||
udyoge nāsti dāridryaṃ japato nāsti pātakam |
maunena kalaho nāsti nāsti jāgarite bhayam || 11 ||
atirūpeṇa vā sītā atigarveṇa rāvaṇaḥ |
atidānādbalirbaddho hyatisarvatra varjayet || 12 ||
ko hi bhāraḥ samarthānāṃ kiṃ dūraṃ vyavasāyinām |
ko videśaḥ suvidyānāṃ kaḥ paraḥ priyavādinām || 13 ||
ekenāpi suvṛkṣeṇa puṣpitena sugandhinā |
vāsitaṃ tadvanaṃ sarvaṃ suputreṇa kulaṃ yathā || 14 ||
ekena śuṣkavṛkṣeṇa dahyamānena vahninā |
dahyate tadvanaṃ sarvaṃ kuputreṇa kulaṃ yathā || 15 ||
ekenāpi suputreṇa vidyāyuktena sādhunā |
āhlāditaṃ kulaṃ sarvaṃ yathā candreṇa śarvarī || 16 ||
kiṃ jātairbahubhiḥ putraiḥ śokasantāpakārakaiḥ |
varamekaḥ kulālambī yatra viśrāmyate kulam || 17 ||
lālayetpañcavarṣāṇi daśavarṣāṇi tāḍayet |
prāpte tu ṣoḍaśe varṣe putre mitravadācaret || 18 ||
upasarge'nyacakre ca durbhikṣe ca bhayāvahe |
asādhujanasamparke yaḥ palāyetsa jīvati || 19 ||
dharmārthakāmamokṣāṇāṃ yasyaiko'pi na vidyate |
ajāgalastanasyeva tasya janma nirarthakam || 20 ||
mūrkhā yatra na pūjyante dhānyaṃ yatra susañcitam |
dāmpatye kalaho nāsti tatra śrīḥ svayamāgatā || 21 ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.