ധനഹീനോ ന ഹീനശ്ച ധനികഃ സ സുനിശ്ചയഃ ।
വിദ്യാരത്നേന ഹീനോ യഃ സ ഹീനഃ സര്വവസ്തുഷു ॥ 01 ॥
ദൃഷ്ടിപൂതം ന്യസേത്പാദം വസ്ത്രപൂതം പിബേജ്ജലമ് ।
ശാസ്ത്രപൂതം വദേദ്വാക്യഃ മനഃപൂതം സമാചരേത് ॥ 02 ॥
സുഖാര്ഥീ ചേത്ത്യജേദ്വിദ്യാം വിദ്യാര്ഥീ ചേത്ത്യജേത്സുഖമ് ।
സുഖാര്ഥിനഃ കുതോ വിദ്യാ സുഖം വിദ്യാര്ഥിനഃ കുതഃ ॥ 03 ॥
കവയഃ കിം ന പശ്യന്തി കിം ന ഭക്ഷന്തി വായസാഃ ।
മദ്യപാഃ കിം ന ജല്പന്തി കിം ന കുര്വന്തി യോഷിതഃ ॥ 04 ॥
രങ്കം കരോതി രാജാനം രാജാനം രങ്കമേവ ച ।
ധനിനം നിര്ധനം ചൈവ നിര്ധനം ധനിനം വിധിഃ ॥ 05 ॥
ലുബ്ധാനാം യാചകഃ ശത്രുര്മൂര്ഖാനാം ബോധകോ രിപുഃ ।
ജാരസ്ത്രീണാം പതിഃ ശത്രുശ്ചൌരാണാം ചന്ദ്രമാ രിപുഃ ॥ 06 ॥
യേഷാം ന വിദ്യാ ന തപോ ന ദാനം
ജ്ഞാനം ന ശീലാം ന ഗുണോ ന ധര്മഃ ।
തേ മര്ത്യലോകേ ഭുവി ഭാരഭൂതാ
മനുഷ്യരൂപേണ മൃഗാശ്ചരന്തി ॥ 07 ॥
അന്തഃസാരവിഹീനാനാമുപദേശോ ന ജായതേ ।
മലയാചലസംസര്ഗാന്ന വേണുശ്ചന്ദനായതേ ॥ 08 ॥
യസ്യ നാസ്തി സ്വയം പ്രജ്ഞാ ശാസ്ത്രം തസ്യ കരോതി കിമ് ।
ലോചനാഭ്യാം വിഹീനസ്യ ദര്പണഃ കിം കരിഷ്യതി ॥ 09 ॥
ദുര്ജനം സജ്ജനം കര്തുമുപായോ നഹി ഭൂതലേ ।
അപാനം ശാതധാ ധൌതം ന ശ്രേഷ്ഠമിന്ദ്രിയം ഭവേത് ॥ 10 ॥
ആപ്തദ്വേഷാദ്ഭവേന്മൃത്യുഃ പരദ്വേഷാദ്ധനക്ഷയഃ ।
രാജദ്വേഷാദ്ഭവേന്നാശോ ബ്രഹ്മദ്വേഷാത്കുലക്ഷയഃ ॥ 11 ॥
വരം വനം വ്യാഘ്രഗജേന്ദ്രസേവിതം
ദ്രുമാലയം പത്രഫലാമ്ബുസേവനമ് ।
തൃണേഷു ശയ്യാ ശതജീര്ണവല്കലം
ന ബന്ധുമധ്യേ ധനഹീനജീവനമ് ॥ 12 ॥
വിപ്രോ വൃക്ഷസ്തസ്യ മൂലം ച സന്ധ്യാ
വേദഃ ശാഖാ ധര്മകര്മാണി പത്രമ് ।
തസ്മാന്മൂലം യത്നതോ രക്ഷണീയം
ഛിന്നേ മൂലേ നൈവ ശാഖാ ന പത്രമ് ॥ 13 ॥
മാതാ ച കമലാ ദേവീ പിതാ ദേവോ ജനാര്ദനഃ ।
ബാന്ധവാ വിഷ്ണുഭക്താശ്ച സ്വദേശോ ഭുവനത്രയമ് ॥ 14 ॥
ഏകവൃക്ഷസമാരൂഢാ നാനാവര്ണാ വിഹങ്ഗമാഃ ।
പ്രഭാതേ ദിക്ഷു ദശസു യാന്തി കാ തത്ര വേദനാ ॥ 15 ॥
ബുദ്ധിര്യസ്യ ബലം തസ്യ നിര്ബുദ്ധേശ്ച കുതോ ബലമ് ।
വനേ സിംഹോ യദോന്മത്തഃ മശകേന നിപാതിതഃ ॥ 16 ॥
കാ ചിന്താ മമ ജീവനേ യദി ഹരിര്വിശ്വമ്ഭരോ ഗീയതേ
നോ ചേദര്ഭകജീവനായ ജനനീസ്തന്യം കഥം നിര്മമേ ।
ഇത്യാലോച്യ മുഹുര്മുഹുര്യദുപതേ ലക്ഷ്മീപതേ കേവലം
ത്വത്പാദാമ്ബുജസേവനേന സതതം കാലോ മയാ നീയതേ ॥ 17 ॥
ഗീര്വാണവാണീഷു വിശിഷ്ടബുദ്ധി-
സ്തഥാപി ഭാഷാന്തരലോലുപോഽഹമ് ।
യഥാ സുധായാമമരേഷു സത്യാം
സ്വര്ഗാങ്ഗനാനാമധരാസവേ രുചിഃ ॥ 18 ॥
അന്നാദ്ദശഗുണം പിഷ്ടം പിഷ്ടാദ്ദശഗുണം പയഃ ।
പയസോഽഷ്ടഗുണം മാംസാം മാംസാദ്ദശഗുണം ഘൃതമ് ॥ 19 ॥
ശോകേന രോഗാ വര്ധന്തേ പയസാ വര്ധതേ തനുഃ ।
ഘൃതേന വര്ധതേ വീര്യം മാംസാന്മാംസം പ്രവര്ധതേ ॥ 20 ॥
Roman (IAST) Transliteration
dhanahīno na hīnaśca dhanikaḥ sa suniścayaḥ |
vidyāratnena hīno yaḥ sa hīnaḥ sarvavastuṣu || 01 ||
dṛṣṭipūtaṃ nyasetpādaṃ vastrapūtaṃ pibejjalam |
śāstrapūtaṃ vadedvākyaḥ manaḥpūtaṃ samācaret || 02 ||
sukhārthī cettyajedvidyāṃ vidyārthī cettyajetsukham |
sukhārthinaḥ kuto vidyā sukhaṃ vidyārthinaḥ kutaḥ || 03 ||
kavayaḥ kiṃ na paśyanti kiṃ na bhakṣanti vāyasāḥ |
madyapāḥ kiṃ na jalpanti kiṃ na kurvanti yoṣitaḥ || 04 ||
raṅkaṃ karoti rājānaṃ rājānaṃ raṅkameva ca |
dhaninaṃ nirdhanaṃ caiva nirdhanaṃ dhaninaṃ vidhiḥ || 05 ||
lubdhānāṃ yācakaḥ śatrurmūrkhānāṃ bodhako ripuḥ |
jārastrīṇāṃ patiḥ śatruścaurāṇāṃ candramā ripuḥ || 06 ||
yeṣāṃ na vidyā na tapo na dānaṃ
jñānaṃ na śīlāṃ na guṇo na dharmaḥ |
te martyaloke bhuvi bhārabhūtā
manuṣyarūpeṇa mṛgāścaranti || 07 ||
antaḥsāravihīnānāmupadeśo na jāyate |
malayācalasaṃsargānna veṇuścandanāyate || 08 ||
yasya nāsti svayaṃ prajñā śāstraṃ tasya karoti kim |
locanābhyāṃ vihīnasya darpaṇaḥ kiṃ kariṣyati || 09 ||
durjanaṃ sajjanaṃ kartumupāyo nahi bhūtale |
apānaṃ śātadhā dhautaṃ na śreṣṭhamindriyaṃ bhavet || 10 ||
āptadveṣādbhavenmṛtyuḥ paradveṣāddhanakṣayaḥ |
rājadveṣādbhavennāśo brahmadveṣātkulakṣayaḥ || 11 ||
varaṃ vanaṃ vyāghragajendrasevitaṃ
drumālayaṃ patraphalāmbusevanam |
tṛṇeṣu śayyā śatajīrṇavalkalaṃ
na bandhumadhye dhanahīnajīvanam || 12 ||
vipro vṛkṣastasya mūlaṃ ca sandhyā
vedaḥ śākhā dharmakarmāṇi patram |
tasmānmūlaṃ yatnato rakṣaṇīyaṃ
chinne mūle naiva śākhā na patram || 13 ||
mātā ca kamalā devī pitā devo janārdanaḥ |
bāndhavā viṣṇubhaktāśca svadeśo bhuvanatrayam || 14 ||
ekavṛkṣasamārūḍhā nānāvarṇā vihaṅgamāḥ |
prabhāte dikṣu daśasu yānti kā tatra vedanā || 15 ||
buddhiryasya balaṃ tasya nirbuddheśca kuto balam |
vane siṃho yadonmattaḥ maśakena nipātitaḥ || 16 ||
kā cintā mama jīvane yadi harirviśvambharo gīyate
no cedarbhakajīvanāya jananīstanyaṃ kathaṃ nirmame |
ityālocya muhurmuhuryadupate lakṣmīpate kevalaṃ
tvatpādāmbujasevanena satataṃ kālo mayā nīyate || 17 ||
gīrvāṇavāṇīṣu viśiṣṭabuddhi-
stathāpi bhāṣāntaralolupo'ham |
yathā sudhāyāmamareṣu satyāṃ
svargāṅganānāmadharāsave ruciḥ || 18 ||
annāddaśaguṇaṃ piṣṭaṃ piṣṭāddaśaguṇaṃ payaḥ |
payaso'ṣṭaguṇaṃ māṃsāṃ māṃsāddaśaguṇaṃ ghṛtam || 19 ||
śokena rogā vardhante payasā vardhate tanuḥ |
ghṛtena vardhate vīryaṃ māṃsānmāṃsaṃ pravardhate || 20 ||
Sanskrit — Devanagari (original)
धनहीनो न हीनश्च धनिकः स सुनिश्चयः ।
विद्यारत्नेन हीनो यः स हीनः सर्ववस्तुषु ॥ 01 ॥
दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम् ।
शास्त्रपूतं वदेद्वाक्यः मनःपूतं समाचरेत् ॥ 02 ॥
सुखार्थी चेत्त्यजेद्विद्यां विद्यार्थी चेत्त्यजेत्सुखम् ।
सुखार्थिनः कुतो विद्या सुखं विद्यार्थिनः कुतः ॥ 03 ॥
कवयः किं न पश्यन्ति किं न भक्षन्ति वायसाः ।
मद्यपाः किं न जल्पन्ति किं न कुर्वन्ति योषितः ॥ 04 ॥
रङ्कं करोति राजानं राजानं रङ्कमेव च ।
धनिनं निर्धनं चैव निर्धनं धनिनं विधिः ॥ 05 ॥
लुब्धानां याचकः शत्रुर्मूर्खानां बोधको रिपुः ।
जारस्त्रीणां पतिः शत्रुश्चौराणां चन्द्रमा रिपुः ॥ 06 ॥
येषां न विद्या न तपो न दानं
ज्ञानं न शीलां न गुणो न धर्मः ।
ते मर्त्यलोके भुवि भारभूता
मनुष्यरूपेण मृगाश्चरन्ति ॥ 07 ॥
अन्तःसारविहीनानामुपदेशो न जायते ।
मलयाचलसंसर्गान्न वेणुश्चन्दनायते ॥ 08 ॥
यस्य नास्ति स्वयं प्रज्ञा शास्त्रं तस्य करोति किम् ।
लोचनाभ्यां विहीनस्य दर्पणः किं करिष्यति ॥ 09 ॥
दुर्जनं सज्जनं कर्तुमुपायो नहि भूतले ।
अपानं शातधा धौतं न श्रेष्ठमिन्द्रियं भवेत् ॥ 10 ॥
आप्तद्वेषाद्भवेन्मृत्युः परद्वेषाद्धनक्षयः ।
राजद्वेषाद्भवेन्नाशो ब्रह्मद्वेषात्कुलक्षयः ॥ 11 ॥
वरं वनं व्याघ्रगजेन्द्रसेवितं
द्रुमालयं पत्रफलाम्बुसेवनम् ।
तृणेषु शय्या शतजीर्णवल्कलं
न बन्धुमध्ये धनहीनजीवनम् ॥ 12 ॥
विप्रो वृक्षस्तस्य मूलं च सन्ध्या
वेदः शाखा धर्मकर्माणि पत्रम् ।
तस्मान्मूलं यत्नतो रक्षणीयं
छिन्ने मूले नैव शाखा न पत्रम् ॥ 13 ॥
माता च कमला देवी पिता देवो जनार्दनः ।
बान्धवा विष्णुभक्ताश्च स्वदेशो भुवनत्रयम् ॥ 14 ॥
एकवृक्षसमारूढा नानावर्णा विहङ्गमाः ।
प्रभाते दिक्षु दशसु यान्ति का तत्र वेदना ॥ 15 ॥
बुद्धिर्यस्य बलं तस्य निर्बुद्धेश्च कुतो बलम् ।
वने सिंहो यदोन्मत्तः मशकेन निपातितः ॥ 16 ॥
का चिन्ता मम जीवने यदि हरिर्विश्वम्भरो गीयते
नो चेदर्भकजीवनाय जननीस्तन्यं कथं निर्ममे ।
इत्यालोच्य मुहुर्मुहुर्यदुपते लक्ष्मीपते केवलं
त्वत्पादाम्बुजसेवनेन सततं कालो मया नीयते ॥ 17 ॥
गीर्वाणवाणीषु विशिष्टबुद्धि-
स्तथापि भाषान्तरलोलुपोऽहम् ।
यथा सुधायाममरेषु सत्यां
स्वर्गाङ्गनानामधरासवे रुचिः ॥ 18 ॥
अन्नाद्दशगुणं पिष्टं पिष्टाद्दशगुणं पयः ।
पयसोऽष्टगुणं मांसां मांसाद्दशगुणं घृतम् ॥ 19 ॥
शोकेन रोगा वर्धन्ते पयसा वर्धते तनुः ।
घृतेन वर्धते वीर्यं मांसान्मांसं प्रवर्धते ॥ 20 ॥
dhanahīno na hīnaśca dhanikaḥ sa suniścayaḥ |
vidyāratnena hīno yaḥ sa hīnaḥ sarvavastuṣu || 01 ||
dṛṣṭipūtaṃ nyasetpādaṃ vastrapūtaṃ pibejjalam |
śāstrapūtaṃ vadedvākyaḥ manaḥpūtaṃ samācaret || 02 ||
sukhārthī cettyajedvidyāṃ vidyārthī cettyajetsukham |
sukhārthinaḥ kuto vidyā sukhaṃ vidyārthinaḥ kutaḥ || 03 ||
kavayaḥ kiṃ na paśyanti kiṃ na bhakṣanti vāyasāḥ |
madyapāḥ kiṃ na jalpanti kiṃ na kurvanti yoṣitaḥ || 04 ||
raṅkaṃ karoti rājānaṃ rājānaṃ raṅkameva ca |
dhaninaṃ nirdhanaṃ caiva nirdhanaṃ dhaninaṃ vidhiḥ || 05 ||
lubdhānāṃ yācakaḥ śatrurmūrkhānāṃ bodhako ripuḥ |
jārastrīṇāṃ patiḥ śatruścaurāṇāṃ candramā ripuḥ || 06 ||
yeṣāṃ na vidyā na tapo na dānaṃ
jñānaṃ na śīlāṃ na guṇo na dharmaḥ |
te martyaloke bhuvi bhārabhūtā
manuṣyarūpeṇa mṛgāścaranti || 07 ||
antaḥsāravihīnānāmupadeśo na jāyate |
malayācalasaṃsargānna veṇuścandanāyate || 08 ||
yasya nāsti svayaṃ prajñā śāstraṃ tasya karoti kim |
locanābhyāṃ vihīnasya darpaṇaḥ kiṃ kariṣyati || 09 ||
durjanaṃ sajjanaṃ kartumupāyo nahi bhūtale |
apānaṃ śātadhā dhautaṃ na śreṣṭhamindriyaṃ bhavet || 10 ||
āptadveṣādbhavenmṛtyuḥ paradveṣāddhanakṣayaḥ |
rājadveṣādbhavennāśo brahmadveṣātkulakṣayaḥ || 11 ||
varaṃ vanaṃ vyāghragajendrasevitaṃ
drumālayaṃ patraphalāmbusevanam |
tṛṇeṣu śayyā śatajīrṇavalkalaṃ
na bandhumadhye dhanahīnajīvanam || 12 ||
vipro vṛkṣastasya mūlaṃ ca sandhyā
vedaḥ śākhā dharmakarmāṇi patram |
tasmānmūlaṃ yatnato rakṣaṇīyaṃ
chinne mūle naiva śākhā na patram || 13 ||
mātā ca kamalā devī pitā devo janārdanaḥ |
bāndhavā viṣṇubhaktāśca svadeśo bhuvanatrayam || 14 ||
ekavṛkṣasamārūḍhā nānāvarṇā vihaṅgamāḥ |
prabhāte dikṣu daśasu yānti kā tatra vedanā || 15 ||
buddhiryasya balaṃ tasya nirbuddheśca kuto balam |
vane siṃho yadonmattaḥ maśakena nipātitaḥ || 16 ||
kā cintā mama jīvane yadi harirviśvambharo gīyate
no cedarbhakajīvanāya jananīstanyaṃ kathaṃ nirmame |
ityālocya muhurmuhuryadupate lakṣmīpate kevalaṃ
tvatpādāmbujasevanena satataṃ kālo mayā nīyate || 17 ||
gīrvāṇavāṇīṣu viśiṣṭabuddhi-
stathāpi bhāṣāntaralolupo'ham |
yathā sudhāyāmamareṣu satyāṃ
svargāṅganānāmadharāsave ruciḥ || 18 ||
annāddaśaguṇaṃ piṣṭaṃ piṣṭāddaśaguṇaṃ payaḥ |
payaso'ṣṭaguṇaṃ māṃsāṃ māṃsāddaśaguṇaṃ ghṛtam || 19 ||
śokena rogā vardhante payasā vardhate tanuḥ |
ghṛtena vardhate vīryaṃ māṃsānmāṃsaṃ pravardhate || 20 ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.