অর্থনাশং মনস্তাপং গৃহে দুশ্চরিতানি চ ।
বঞ্চনং চাপমানং চ মতিমান্ন প্রকাশযেত্ ॥ 01 ॥
ধনধান্যপ্রযোগেষু বিদ্যাসঙ্গ্রহণে তথা ।
আহারে ব্যবহারে চ ত্যক্তলজ্জঃ সুখী ভবেত্ ॥ 02 ॥
সন্তোষামৃততৃপ্তানাং যত্সুখং শান্তিরেব চ ।
ন চ তদ্ধনলুব্ধানামিতশ্চেতশ্চ ধাবতাম্ ॥ 03 ॥
সন্তোষস্ত্রিষু কর্তব্যঃ স্বদারে ভোজনে ধনে ।
ত্রিষু চৈব ন কর্তব্যোঽধ্যযনে জপদানযোঃ ॥ 04 ॥
বিপ্রযোর্বিপ্রবহ্ন্যোশ্চ দম্পত্যোঃ স্বামিভৃত্যযোঃ ।
অন্তরেণ ন গন্তব্যং হলস্য বৃষভস্য চ ॥ 05 ॥
পাদাভ্যাং ন স্পৃশেদগ্নিং গুরুং ব্রাহ্মণমেব চ ।
নৈব গাং ন কুমারীং চ ন বৃদ্ধং ন শিশুং তথা ॥ 06 ॥
শকটং পঞ্চহস্তেন দশহস্তেন বাজিনম্ ।
গজং হস্তসহস্রেণ দেশত্যাগেন দুর্জনম্ ॥ 07 ॥
হস্তী অঙ্কুশমাত্রেণ বাজী হস্তেন তাড্যতে ।
শঋঙ্গী লগুডহস্তেন খড্গহস্তেন দুর্জনঃ ॥ 08 ॥
তুষ্যন্তি ভোজনে বিপ্রা মযূরা ঘনগর্জিতে ।
সাধবঃ পরসম্পত্তৌ খলাঃ পরবিপত্তিষু ॥ 09 ॥
অনুলোমেন বলিনং প্রতিলোমেন দুর্জনম্ ।
আত্মতুল্যবলং শত্রুং বিনযেন বলেন বা ॥ 10 ॥
বাহুবীর্যং বলং রাজ্ঞাং ব্রহ্মণো ব্রহ্মবিদ্বলী ।
রূপযৌবনমাধুর্যং স্ত্রীণাং বলমনুত্তমম্ ॥ 11 ॥
নাত্যন্তং সরলৈর্ভাব্যং গত্বা পশ্য বনস্থলীম্ ।
ছিদ্যন্তে সরলাস্তত্র কুব্জাস্তিষ্ঠন্তি পাদপাঃ ॥ 12 ॥
যত্রোদকং তত্র বসন্তি হংসা-
স্তথৈব শুষ্কং পরিবর্জযন্তি ।
ন হংসতুল্যেন নরেণ ভাব্যং
পুনস্ত্যজন্তঃ পুনরাশ্রযন্তে ॥ 13 ॥
উপার্জিতানাং বিত্তানাং ত্যাগ এব হি রক্ষণম্ ।
তডাগোদরসংস্থানাং পরীবাহ ইবাম্ভসাম্ ॥ 14 ॥
যস্যার্থাস্তস্য মিত্রাণি যস্যার্থাস্তস্য বান্ধবাঃ ।
যস্যার্থাঃ স পুমাঁল্লোকে যস্যার্থাঃ স চ পণ্ডিতঃ ॥ 15 ॥
স্বর্গস্থিতানামিহ জীবলোকে
চত্বারি চিহ্নানি বসন্তি দেহে ।
দানপ্রসঙ্গো মধুরা চ বাণী
দেবার্চনং ব্রাহ্মণতর্পণং চ ॥ 16 ॥
অত্যন্তকোপঃ কটুকা চ বাণী
দরিদ্রতা চ স্বজনেষু বৈরম্ ।
নীচপ্রসঙ্গঃ কুলহীনসেবা
চিহ্নানি দেহে নরকস্থিতানাম্ ॥ 17 ॥
গম্যতে যদি মৃগেন্দ্রমন্দিরং
লভ্যতে করিকপালমৌক্তিকম্ ।
জম্বুকালযগতে চ প্রাপ্যতে
বত্সপুচ্ছখরচর্মখণ্ডনম্ ॥ 18 ॥
শুনঃ পুচ্ছমিব ব্যর্থং জীবিতং বিদ্যযা বিনা ।
ন গুহ্যগোপনে শক্তং ন চ দংশনিবারণে ॥ 19 ॥
বাচাং শৌচং চ মনসঃ শৌচমিন্দ্রিযনিগ্রহঃ ।
সর্বভূতদযাশৌচমেতচ্ছৌচং পরার্থিনাম্ ॥ 20 ॥
পুষ্পে গন্ধং তিলে তৈলং কাষ্ঠেঽগ্নিং পযসি ঘৃতম্ ।
ইক্ষৌ গুডং তথা দেহে পশ্যাত্মানং বিবেকতঃ ॥ 21 ॥
Roman (IAST) Transliteration
arthanāśaṃ manastāpaṃ gṛhe duścaritāni ca |
vañcanaṃ cāpamānaṃ ca matimānna prakāśayet || 01 ||
dhanadhānyaprayogeṣu vidyāsaṅgrahaṇe tathā |
āhāre vyavahāre ca tyaktalajjaḥ sukhī bhavet || 02 ||
santoṣāmṛtatṛptānāṃ yatsukhaṃ śāntireva ca |
na ca taddhanalubdhānāmitaścetaśca dhāvatām || 03 ||
santoṣastriṣu kartavyaḥ svadāre bhojane dhane |
triṣu caiva na kartavyo'dhyayane japadānayoḥ || 04 ||
viprayorvipravahnyośca dampatyoḥ svāmibhṛtyayoḥ |
antareṇa na gantavyaṃ halasya vṛṣabhasya ca || 05 ||
pādābhyāṃ na spṛśedagniṃ guruṃ brāhmaṇameva ca |
naiva gāṃ na kumārīṃ ca na vṛddhaṃ na śiśuṃ tathā || 06 ||
śakaṭaṃ pañcahastena daśahastena vājinam |
gajaṃ hastasahasreṇa deśatyāgena durjanam || 07 ||
hastī aṅkuśamātreṇa vājī hastena tāḍyate |
śaṛṅgī laguḍahastena khaḍgahastena durjanaḥ || 08 ||
tuṣyanti bhojane viprā mayūrā ghanagarjite |
sādhavaḥ parasampattau khalāḥ paravipattiṣu || 09 ||
anulomena balinaṃ pratilomena durjanam |
ātmatulyabalaṃ śatruṃ vinayena balena vā || 10 ||
bāhuvīryaṃ balaṃ rājñāṃ brahmaṇo brahmavidbalī |
rūpayauvanamādhuryaṃ strīṇāṃ balamanuttamam || 11 ||
nātyantaṃ saralairbhāvyaṃ gatvā paśya vanasthalīm |
chidyante saralāstatra kubjāstiṣṭhanti pādapāḥ || 12 ||
yatrodakaṃ tatra vasanti haṃsā-
stathaiva śuṣkaṃ parivarjayanti |
na haṃsatulyena nareṇa bhāvyaṃ
punastyajantaḥ punarāśrayante || 13 ||
upārjitānāṃ vittānāṃ tyāga eva hi rakṣaṇam |
taḍāgodarasaṃsthānāṃ parīvāha ivāmbhasām || 14 ||
yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥ |
yasyārthāḥ sa pumā~lloke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 15 ||
svargasthitānāmiha jīvaloke
catvāri cihnāni vasanti dehe |
dānaprasaṅgo madhurā ca vāṇī
devārcanaṃ brāhmaṇatarpaṇaṃ ca || 16 ||
atyantakopaḥ kaṭukā ca vāṇī
daridratā ca svajaneṣu vairam |
nīcaprasaṅgaḥ kulahīnasevā
cihnāni dehe narakasthitānām || 17 ||
gamyate yadi mṛgendramandiraṃ
labhyate karikapālamauktikam |
jambukālayagate ca prāpyate
vatsapucchakharacarmakhaṇḍanam || 18 ||
śunaḥ pucchamiva vyarthaṃ jīvitaṃ vidyayā vinā |
na guhyagopane śaktaṃ na ca daṃśanivāraṇe || 19 ||
vācāṃ śaucaṃ ca manasaḥ śaucamindriyanigrahaḥ |
sarvabhūtadayāśaucametacchaucaṃ parārthinām || 20 ||
puṣpe gandhaṃ tile tailaṃ kāṣṭhe'gniṃ payasi ghṛtam |
ikṣau guḍaṃ tathā dehe paśyātmānaṃ vivekataḥ || 21 ||
Sanskrit — Devanagari (original)
अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च ।
वञ्चनं चापमानं च मतिमान्न प्रकाशयेत् ॥ 01 ॥
धनधान्यप्रयोगेषु विद्यासङ्ग्रहणे तथा ।
आहारे व्यवहारे च त्यक्तलज्जः सुखी भवेत् ॥ 02 ॥
सन्तोषामृततृप्तानां यत्सुखं शान्तिरेव च ।
न च तद्धनलुब्धानामितश्चेतश्च धावताम् ॥ 03 ॥
सन्तोषस्त्रिषु कर्तव्यः स्वदारे भोजने धने ।
त्रिषु चैव न कर्तव्योऽध्ययने जपदानयोः ॥ 04 ॥
विप्रयोर्विप्रवह्न्योश्च दम्पत्योः स्वामिभृत्ययोः ।
अन्तरेण न गन्तव्यं हलस्य वृषभस्य च ॥ 05 ॥
पादाभ्यां न स्पृशेदग्निं गुरुं ब्राह्मणमेव च ।
नैव गां न कुमारीं च न वृद्धं न शिशुं तथा ॥ 06 ॥
शकटं पञ्चहस्तेन दशहस्तेन वाजिनम् ।
गजं हस्तसहस्रेण देशत्यागेन दुर्जनम् ॥ 07 ॥
हस्ती अङ्कुशमात्रेण वाजी हस्तेन ताड्यते ।
शऋङ्गी लगुडहस्तेन खड्गहस्तेन दुर्जनः ॥ 08 ॥
तुष्यन्ति भोजने विप्रा मयूरा घनगर्जिते ।
साधवः परसम्पत्तौ खलाः परविपत्तिषु ॥ 09 ॥
अनुलोमेन बलिनं प्रतिलोमेन दुर्जनम् ।
आत्मतुल्यबलं शत्रुं विनयेन बलेन वा ॥ 10 ॥
बाहुवीर्यं बलं राज्ञां ब्रह्मणो ब्रह्मविद्बली ।
रूपयौवनमाधुर्यं स्त्रीणां बलमनुत्तमम् ॥ 11 ॥
नात्यन्तं सरलैर्भाव्यं गत्वा पश्य वनस्थलीम् ।
छिद्यन्ते सरलास्तत्र कुब्जास्तिष्ठन्ति पादपाः ॥ 12 ॥
यत्रोदकं तत्र वसन्ति हंसा-
स्तथैव शुष्कं परिवर्जयन्ति ।
न हंसतुल्येन नरेण भाव्यं
पुनस्त्यजन्तः पुनराश्रयन्ते ॥ 13 ॥
उपार्जितानां वित्तानां त्याग एव हि रक्षणम् ।
तडागोदरसंस्थानां परीवाह इवाम्भसाम् ॥ 14 ॥
यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः ।
यस्यार्थाः स पुमाँल्लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ॥ 15 ॥
स्वर्गस्थितानामिह जीवलोके
चत्वारि चिह्नानि वसन्ति देहे ।
दानप्रसङ्गो मधुरा च वाणी
देवार्चनं ब्राह्मणतर्पणं च ॥ 16 ॥
अत्यन्तकोपः कटुका च वाणी
दरिद्रता च स्वजनेषु वैरम् ।
नीचप्रसङ्गः कुलहीनसेवा
चिह्नानि देहे नरकस्थितानाम् ॥ 17 ॥
गम्यते यदि मृगेन्द्रमन्दिरं
लभ्यते करिकपालमौक्तिकम् ।
जम्बुकालयगते च प्राप्यते
वत्सपुच्छखरचर्मखण्डनम् ॥ 18 ॥
शुनः पुच्छमिव व्यर्थं जीवितं विद्यया विना ।
न गुह्यगोपने शक्तं न च दंशनिवारणे ॥ 19 ॥
वाचां शौचं च मनसः शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।
सर्वभूतदयाशौचमेतच्छौचं परार्थिनाम् ॥ 20 ॥
पुष्पे गन्धं तिले तैलं काष्ठेऽग्निं पयसि घृतम् ।
इक्षौ गुडं तथा देहे पश्यात्मानं विवेकतः ॥ 21 ॥
arthanāśaṃ manastāpaṃ gṛhe duścaritāni ca |
vañcanaṃ cāpamānaṃ ca matimānna prakāśayet || 01 ||
dhanadhānyaprayogeṣu vidyāsaṅgrahaṇe tathā |
āhāre vyavahāre ca tyaktalajjaḥ sukhī bhavet || 02 ||
santoṣāmṛtatṛptānāṃ yatsukhaṃ śāntireva ca |
na ca taddhanalubdhānāmitaścetaśca dhāvatām || 03 ||
santoṣastriṣu kartavyaḥ svadāre bhojane dhane |
triṣu caiva na kartavyo'dhyayane japadānayoḥ || 04 ||
viprayorvipravahnyośca dampatyoḥ svāmibhṛtyayoḥ |
antareṇa na gantavyaṃ halasya vṛṣabhasya ca || 05 ||
pādābhyāṃ na spṛśedagniṃ guruṃ brāhmaṇameva ca |
naiva gāṃ na kumārīṃ ca na vṛddhaṃ na śiśuṃ tathā || 06 ||
śakaṭaṃ pañcahastena daśahastena vājinam |
gajaṃ hastasahasreṇa deśatyāgena durjanam || 07 ||
hastī aṅkuśamātreṇa vājī hastena tāḍyate |
śaṛṅgī laguḍahastena khaḍgahastena durjanaḥ || 08 ||
tuṣyanti bhojane viprā mayūrā ghanagarjite |
sādhavaḥ parasampattau khalāḥ paravipattiṣu || 09 ||
anulomena balinaṃ pratilomena durjanam |
ātmatulyabalaṃ śatruṃ vinayena balena vā || 10 ||
bāhuvīryaṃ balaṃ rājñāṃ brahmaṇo brahmavidbalī |
rūpayauvanamādhuryaṃ strīṇāṃ balamanuttamam || 11 ||
nātyantaṃ saralairbhāvyaṃ gatvā paśya vanasthalīm |
chidyante saralāstatra kubjāstiṣṭhanti pādapāḥ || 12 ||
yatrodakaṃ tatra vasanti haṃsā-
stathaiva śuṣkaṃ parivarjayanti |
na haṃsatulyena nareṇa bhāvyaṃ
punastyajantaḥ punarāśrayante || 13 ||
upārjitānāṃ vittānāṃ tyāga eva hi rakṣaṇam |
taḍāgodarasaṃsthānāṃ parīvāha ivāmbhasām || 14 ||
yasyārthāstasya mitrāṇi yasyārthāstasya bāndhavāḥ |
yasyārthāḥ sa pumā~lloke yasyārthāḥ sa ca paṇḍitaḥ || 15 ||
svargasthitānāmiha jīvaloke
catvāri cihnāni vasanti dehe |
dānaprasaṅgo madhurā ca vāṇī
devārcanaṃ brāhmaṇatarpaṇaṃ ca || 16 ||
atyantakopaḥ kaṭukā ca vāṇī
daridratā ca svajaneṣu vairam |
nīcaprasaṅgaḥ kulahīnasevā
cihnāni dehe narakasthitānām || 17 ||
gamyate yadi mṛgendramandiraṃ
labhyate karikapālamauktikam |
jambukālayagate ca prāpyate
vatsapucchakharacarmakhaṇḍanam || 18 ||
śunaḥ pucchamiva vyarthaṃ jīvitaṃ vidyayā vinā |
na guhyagopane śaktaṃ na ca daṃśanivāraṇe || 19 ||
vācāṃ śaucaṃ ca manasaḥ śaucamindriyanigrahaḥ |
sarvabhūtadayāśaucametacchaucaṃ parārthinām || 20 ||
puṣpe gandhaṃ tile tailaṃ kāṣṭhe'gniṃ payasi ghṛtam |
ikṣau guḍaṃ tathā dehe paśyātmānaṃ vivekataḥ || 21 ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.