𑌪𑍍𑌰𑌣𑌮𑍍𑌯 𑌶𑌿𑌰𑌸𑌾 𑌵𑌿𑌷𑍍𑌣𑍁𑌂 𑌤𑍍𑌰𑍈𑌲𑍋𑌕𑍍𑌯𑌾𑌧𑌿𑌪𑌤𑌿𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌭𑍁𑌮𑍍 ।
𑌨𑌾𑌨𑌾𑌶𑌾𑌸𑍍𑌤𑍍𑌰𑍋𑌦𑍍𑌧𑍃𑌤𑌂 𑌵𑌕𑍍𑌷𑍍𑌯𑍇 𑌰𑌾𑌜𑌨𑍀𑌤𑌿𑌸𑌮𑍁𑌚𑍍𑌚𑌯𑌮𑍍 ॥ 01 ॥
𑌅𑌧𑍀𑌤𑍍𑌯𑍇𑌦𑌂 𑌯𑌥𑌾𑌶𑌾𑌸𑍍𑌤𑍍𑌰𑌂 𑌨𑌰𑍋 𑌜𑌾𑌨𑌾𑌤𑌿 𑌸𑌤𑍍𑌤𑌮𑌃 ।
𑌧𑌰𑍍𑌮𑍋𑌪𑌦𑍇𑌶𑌵𑌿𑌖𑍍𑌯𑌾𑌤𑌂 𑌕𑌾𑌰𑍍𑌯𑌾𑌕𑌾𑌰𑍍𑌯𑌂 𑌶𑍁𑌭𑌾𑌶𑍁𑌭𑌮𑍍 ॥ 02 ॥
𑌤𑌦𑌹𑌂 𑌸𑌮𑍍𑌪𑍍𑌰𑌵𑌕𑍍𑌷𑍍𑌯𑌾𑌮𑌿 𑌲𑍋𑌕𑌾𑌨𑌾𑌂 𑌹𑌿𑌤𑌕𑌾𑌮𑍍𑌯𑌯𑌾 ।
𑌯𑍇𑌨 𑌵𑌿𑌜𑍍𑌞𑌾𑌤𑌮𑌾𑌤𑍍𑌰𑍇𑌣 𑌸𑌰𑍍𑌵𑌜𑍍𑌞𑌾𑌤𑍍𑌵𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌪𑌦𑍍𑌯𑌤𑍇 ॥ 03 ॥
𑌮𑍂𑌰𑍍𑌖𑌶𑌿𑌷𑍍𑌯𑍋𑌪𑌦𑍇𑌶𑍇𑌨 𑌦𑍁𑌷𑍍𑌟𑌸𑍍𑌤𑍍𑌰𑍀𑌭𑌰𑌣𑍇𑌨 𑌚 ।
𑌦𑍁𑌃𑌖𑌿𑌤𑍈𑌃 𑌸𑌮𑍍𑌪𑍍𑌰𑌯𑍋𑌗𑍇𑌣 𑌪𑌣𑍍𑌡𑌿𑌤𑍋𑌽𑌪𑍍𑌯𑌵𑌸𑍀𑌦𑌤𑌿 ॥ 04 ॥
𑌦𑍁𑌷𑍍𑌟𑌾 𑌭𑌾𑌰𑍍𑌯𑌾 𑌶𑌠𑌂 𑌮𑌿𑌤𑍍𑌰𑌂 𑌭𑍃𑌤𑍍𑌯𑌶𑍍𑌚𑍋𑌤𑍍𑌤𑌰𑌦𑌾𑌯𑌕𑌃 ।
𑌸𑌸𑌰𑍍𑌪𑍇 𑌚 𑌗𑍃𑌹𑍇 𑌵𑌾𑌸𑍋 𑌮𑍃𑌤𑍍𑌯𑍁𑌰𑍇𑌵 𑌨 𑌸𑌂𑌶𑌯𑌃 ॥ 05 ॥
𑌆𑌪𑌦𑌰𑍍𑌥𑍇 𑌧𑌨𑌂 𑌰𑌕𑍍𑌷𑍇𑌦𑍍𑌦𑌾𑌰𑌾𑌨𑍍 𑌰𑌕𑍍𑌷𑍇𑌦𑍍𑌧𑌨𑍈𑌰𑌪𑌿 ।
𑌆𑌤𑍍𑌮𑌾𑌨𑌂 𑌸𑌤𑌤𑌂 𑌰𑌕𑍍𑌷𑍇𑌦𑍍𑌦𑌾𑌰𑍈𑌰𑌪𑌿 𑌧𑌨𑍈𑌰𑌪𑌿 ॥ 06 ॥
𑌆𑌪𑌦𑌰𑍍𑌥𑍇 𑌧𑌨𑌂 𑌰𑌕𑍍𑌷𑍇𑌚𑍍𑌛𑍍𑌰𑍀𑌮𑌤𑌾𑌂 𑌕𑍁𑌤 𑌆𑌪𑌦𑌃 ।
𑌕𑌦𑌾𑌚𑌿𑌚𑍍𑌚𑌲𑌤𑍇 𑌲𑌕𑍍𑌷𑍍𑌮𑍀𑌃 𑌸𑌞𑍍𑌚𑌿𑌤𑍋𑌽𑌪𑌿 𑌵𑌿𑌨𑌶𑍍𑌯𑌤𑌿 ॥ 07 ॥
𑌯𑌸𑍍𑌮𑌿𑌨𑍍𑌦𑍇𑌶𑍇 𑌨 𑌸𑌮𑍍𑌮𑌾𑌨𑍋 𑌨 𑌵𑍃𑌤𑍍𑌤𑌿𑌰𑍍𑌨 𑌚 𑌬𑌾𑌨𑍍𑌧𑌵𑌾𑌃 ।
𑌨 𑌚 𑌵𑌿𑌦𑍍𑌯𑌾𑌗𑌮𑍋𑌽𑌪𑍍𑌯𑌸𑍍𑌤𑌿 𑌵𑌾𑌸𑌂 𑌤𑌤𑍍𑌰 𑌨 𑌕𑌾𑌰𑌯𑍇𑌤𑍍 ॥ 08 ॥
𑌧𑌨𑌿𑌕𑌃 𑌶𑍍𑌰𑍋𑌤𑍍𑌰𑌿𑌯𑍋 𑌰𑌾𑌜𑌾 𑌨𑌦𑍀 𑌵𑍈𑌦𑍍𑌯𑌸𑍍𑌤𑍁 𑌪𑌞𑍍𑌚𑌮𑌃 ।
𑌪𑌞𑍍𑌚 𑌯𑌤𑍍𑌰 𑌨 𑌵𑌿𑌦𑍍𑌯𑌨𑍍𑌤𑍇 𑌨 𑌤𑌤𑍍𑌰 𑌦𑌿𑌵𑌸𑌂 𑌵𑌸𑍇𑌤𑍍 ॥ 09 ॥
𑌲𑍋𑌕𑌯𑌾𑌤𑍍𑌰𑌾 𑌭𑌯𑌂 𑌲𑌜𑍍𑌜𑌾 𑌦𑌾𑌕𑍍𑌷𑌿𑌣𑍍𑌯𑌂 𑌤𑍍𑌯𑌾𑌗𑌶𑍀𑌲𑌤𑌾 ।
𑌪𑌞𑍍𑌚 𑌯𑌤𑍍𑌰 𑌨 𑌵𑌿𑌦𑍍𑌯𑌨𑍍𑌤𑍇 𑌨 𑌕𑍁𑌰𑍍𑌯𑌾𑌤𑍍𑌤𑌤𑍍𑌰 𑌸𑌂𑌸𑍍𑌥𑌿𑌤𑌿𑌮𑍍 ॥ 10 ॥
𑌜𑌾𑌨𑍀𑌯𑌾𑌤𑍍𑌪𑍍𑌰𑍇𑌷𑌣𑍇 𑌭𑍃𑌤𑍍𑌯𑌾𑌨𑍍𑌬𑌾𑌨𑍍𑌧𑌵𑌾𑌨𑍍 𑌵𑍍𑌯𑌸𑌨𑌾𑌗𑌮𑍇 ।
𑌮𑌿𑌤𑍍𑌰𑌂 𑌚𑌾𑌪𑌤𑍍𑌤𑌿𑌕𑌾𑌲𑍇𑌷𑍁 𑌭𑌾𑌰𑍍𑌯𑌾𑌂 𑌚 𑌵𑌿𑌭𑌵𑌕𑍍𑌷𑌯𑍇 ॥ 11 ॥
𑌆𑌤𑍁𑌰𑍇 𑌵𑍍𑌯𑌸𑌨𑍇 𑌪𑍍𑌰𑌾𑌪𑍍𑌤𑍇 𑌦𑍁𑌰𑍍𑌭𑌿𑌕𑍍𑌷𑍇 𑌶𑌤𑍍𑌰𑍁𑌸𑌙𑍍𑌕𑌟𑍇 ।
𑌰𑌾𑌜𑌦𑍍𑌵𑌾𑌰𑍇 𑌶𑍍𑌮𑌶𑌾𑌨𑍇 𑌚 𑌯𑌸𑍍𑌤𑌿𑌷𑍍𑌠𑌤𑌿 𑌸 𑌬𑌾𑌨𑍍𑌧𑌵𑌃 ॥ 12 ॥
𑌯𑍋 𑌧𑍍𑌰𑍁𑌵𑌾𑌣𑌿 𑌪𑌰𑌿𑌤𑍍𑌯𑌜𑍍𑌯 𑌅𑌧𑍍𑌰𑍁𑌵𑌂 𑌪𑌰𑌿𑌷𑍇𑌵𑌤𑍇 ।
𑌧𑍍𑌰𑍁𑌵𑌾𑌣𑌿 𑌤𑌸𑍍𑌯 𑌨𑌶𑍍𑌯𑌨𑍍𑌤𑌿 𑌚𑌾𑌧𑍍𑌰𑍁𑌵𑌂 𑌨𑌷𑍍𑌟𑌮𑍇𑌵 𑌹𑌿 ॥ 13 ॥
𑌵𑌰𑌯𑍇𑌤𑍍𑌕𑍁𑌲𑌜𑌾𑌂 𑌪𑍍𑌰𑌾𑌜𑍍𑌞𑍋 𑌵𑌿𑌰𑍂𑌪𑌾𑌮𑌪𑌿 𑌕𑌨𑍍𑌯𑌕𑌾𑌮𑍍 ।
𑌰𑍂𑌪𑌶𑍀𑌲𑌾𑌂 𑌨 𑌨𑍀𑌚𑌸𑍍𑌯 𑌵𑌿𑌵𑌾𑌹𑌃 𑌸𑌦𑍃𑌶𑍇 𑌕𑍁𑌲𑍇 ॥ 14 ॥
𑌨𑌦𑍀𑌨𑌾𑌂 𑌶𑌸𑍍𑌤𑍍𑌰𑌪𑌾𑌣𑍀𑌨𑌾𑌨𑍍𑌨𑌖𑍀𑌨𑌾𑌂 𑌶𑌋𑌙𑍍𑌗𑌿𑌣𑌾𑌂 𑌤𑌥𑌾 ।
𑌵𑌿𑌶𑍍𑌵𑌾𑌸𑍋 𑌨𑍈𑌵 𑌕𑌰𑍍𑌤𑌵𑍍𑌯𑌃 𑌸𑍍𑌤𑍍𑌰𑍀𑌷𑍁 𑌰𑌾𑌜𑌕𑍁𑌲𑍇𑌷𑍁 𑌚 ॥ 15 ॥
𑌵𑌿𑌷𑌾𑌦𑌪𑍍𑌯𑌮𑍃𑌤𑌂 𑌗𑍍𑌰𑌾𑌹𑍍𑌯𑌮𑌮𑍇𑌧𑍍𑌯𑌾𑌦𑌪𑌿 𑌕𑌾𑌞𑍍𑌚𑌨𑌮𑍍 ।
𑌅𑌮𑌿𑌤𑍍𑌰𑌾𑌦𑌪𑌿 𑌸𑌦𑍍𑌵𑍃𑌤𑍍𑌤𑌂 𑌬𑌾𑌲𑌾𑌦𑌪𑌿 𑌸𑍁𑌭𑌾𑌷𑌿𑌤𑌮𑍍 ॥ 16 ॥
𑌸𑍍𑌤𑍍𑌰𑍀𑌣𑌾𑌂 𑌦𑍍𑌵𑌿𑌗𑍁𑌣 𑌆𑌹𑌾𑌰𑍋 𑌲𑌜𑍍𑌜𑌾 𑌚𑌾𑌪𑌿 𑌚𑌤𑍁𑌰𑍍𑌗𑍁𑌣𑌾 ।
𑌸𑌾𑌹𑌸𑌂 𑌷𑌡𑍍𑌗𑍁𑌣𑌂 𑌚𑍈𑌵 𑌕𑌾𑌮𑌶𑍍𑌚𑌾𑌷𑍍𑌟𑌗𑍁𑌣𑌃 𑌸𑍍𑌮𑍃𑌤𑌃 ॥ 17 ॥
Roman (IAST) Transliteration
praṇamya śirasā viṣṇuṃ trailokyādhipatiṃ prabhum |
nānāśāstroddhṛtaṃ vakṣye rājanītisamuccayam || 01 ||
adhītyedaṃ yathāśāstraṃ naro jānāti sattamaḥ |
dharmopadeśavikhyātaṃ kāryākāryaṃ śubhāśubham || 02 ||
tadahaṃ sampravakṣyāmi lokānāṃ hitakāmyayā |
yena vijñātamātreṇa sarvajñātvaṃ prapadyate || 03 ||
mūrkhaśiṣyopadeśena duṣṭastrībharaṇena ca |
duḥkhitaiḥ samprayogeṇa paṇḍito'pyavasīdati || 04 ||
duṣṭā bhāryā śaṭhaṃ mitraṃ bhṛtyaścottaradāyakaḥ |
sasarpe ca gṛhe vāso mṛtyureva na saṃśayaḥ || 05 ||
āpadarthe dhanaṃ rakṣeddārān rakṣeddhanairapi |
ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi || 06 ||
āpadarthe dhanaṃ rakṣecchrīmatāṃ kuta āpadaḥ |
kadāciccalate lakṣmīḥ sañcito'pi vinaśyati || 07 ||
yasmindeśe na sammāno na vṛttirna ca bāndhavāḥ |
na ca vidyāgamo'pyasti vāsaṃ tatra na kārayet || 08 ||
dhanikaḥ śrotriyo rājā nadī vaidyastu pañcamaḥ |
pañca yatra na vidyante na tatra divasaṃ vaset || 09 ||
lokayātrā bhayaṃ lajjā dākṣiṇyaṃ tyāgaśīlatā |
pañca yatra na vidyante na kuryāttatra saṃsthitim || 10 ||
jānīyātpreṣaṇe bhṛtyānbāndhavān vyasanāgame |
mitraṃ cāpattikāleṣu bhāryāṃ ca vibhavakṣaye || 11 ||
āture vyasane prāpte durbhikṣe śatrusaṅkaṭe |
rājadvāre śmaśāne ca yastiṣṭhati sa bāndhavaḥ || 12 ||
yo dhruvāṇi parityajya adhruvaṃ pariṣevate |
dhruvāṇi tasya naśyanti cādhruvaṃ naṣṭameva hi || 13 ||
varayetkulajāṃ prājño virūpāmapi kanyakām |
rūpaśīlāṃ na nīcasya vivāhaḥ sadṛśe kule || 14 ||
nadīnāṃ śastrapāṇīnānnakhīnāṃ śaṛṅgiṇāṃ tathā |
viśvāso naiva kartavyaḥ strīṣu rājakuleṣu ca || 15 ||
viṣādapyamṛtaṃ grāhyamamedhyādapi kāñcanam |
amitrādapi sadvṛttaṃ bālādapi subhāṣitam || 16 ||
strīṇāṃ dviguṇa āhāro lajjā cāpi caturguṇā |
sāhasaṃ ṣaḍguṇaṃ caiva kāmaścāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ || 17 ||
Sanskrit — Devanagari (original)
प्रणम्य शिरसा विष्णुं त्रैलोक्याधिपतिं प्रभुम् ।
नानाशास्त्रोद्धृतं वक्ष्ये राजनीतिसमुच्चयम् ॥ 01 ॥
अधीत्येदं यथाशास्त्रं नरो जानाति सत्तमः ।
धर्मोपदेशविख्यातं कार्याकार्यं शुभाशुभम् ॥ 02 ॥
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि लोकानां हितकाम्यया ।
येन विज्ञातमात्रेण सर्वज्ञात्वं प्रपद्यते ॥ 03 ॥
मूर्खशिष्योपदेशेन दुष्टस्त्रीभरणेन च ।
दुःखितैः सम्प्रयोगेण पण्डितोऽप्यवसीदति ॥ 04 ॥
दुष्टा भार्या शठं मित्रं भृत्यश्चोत्तरदायकः ।
ससर्पे च गृहे वासो मृत्युरेव न संशयः ॥ 05 ॥
आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान् रक्षेद्धनैरपि ।
आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि ॥ 06 ॥
आपदर्थे धनं रक्षेच्छ्रीमतां कुत आपदः ।
कदाचिच्चलते लक्ष्मीः सञ्चितोऽपि विनश्यति ॥ 07 ॥
यस्मिन्देशे न सम्मानो न वृत्तिर्न च बान्धवाः ।
न च विद्यागमोऽप्यस्ति वासं तत्र न कारयेत् ॥ 08 ॥
धनिकः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पञ्चमः ।
पञ्च यत्र न विद्यन्ते न तत्र दिवसं वसेत् ॥ 09 ॥
लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं त्यागशीलता ।
पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात्तत्र संस्थितिम् ॥ 10 ॥
जानीयात्प्रेषणे भृत्यान्बान्धवान् व्यसनागमे ।
मित्रं चापत्तिकालेषु भार्यां च विभवक्षये ॥ 11 ॥
आतुरे व्यसने प्राप्ते दुर्भिक्षे शत्रुसङ्कटे ।
राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः ॥ 12 ॥
यो ध्रुवाणि परित्यज्य अध्रुवं परिषेवते ।
ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति चाध्रुवं नष्टमेव हि ॥ 13 ॥
वरयेत्कुलजां प्राज्ञो विरूपामपि कन्यकाम् ।
रूपशीलां न नीचस्य विवाहः सदृशे कुले ॥ 14 ॥
नदीनां शस्त्रपाणीनान्नखीनां शऋङ्गिणां तथा ।
विश्वासो नैव कर्तव्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च ॥ 15 ॥
विषादप्यमृतं ग्राह्यममेध्यादपि काञ्चनम् ।
अमित्रादपि सद्वृत्तं बालादपि सुभाषितम् ॥ 16 ॥
स्त्रीणां द्विगुण आहारो लज्जा चापि चतुर्गुणा ।
साहसं षड्गुणं चैव कामश्चाष्टगुणः स्मृतः ॥ 17 ॥
praṇamya śirasā viṣṇuṃ trailokyādhipatiṃ prabhum |
nānāśāstroddhṛtaṃ vakṣye rājanītisamuccayam || 01 ||
adhītyedaṃ yathāśāstraṃ naro jānāti sattamaḥ |
dharmopadeśavikhyātaṃ kāryākāryaṃ śubhāśubham || 02 ||
tadahaṃ sampravakṣyāmi lokānāṃ hitakāmyayā |
yena vijñātamātreṇa sarvajñātvaṃ prapadyate || 03 ||
mūrkhaśiṣyopadeśena duṣṭastrībharaṇena ca |
duḥkhitaiḥ samprayogeṇa paṇḍito'pyavasīdati || 04 ||
duṣṭā bhāryā śaṭhaṃ mitraṃ bhṛtyaścottaradāyakaḥ |
sasarpe ca gṛhe vāso mṛtyureva na saṃśayaḥ || 05 ||
āpadarthe dhanaṃ rakṣeddārān rakṣeddhanairapi |
ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi || 06 ||
āpadarthe dhanaṃ rakṣecchrīmatāṃ kuta āpadaḥ |
kadāciccalate lakṣmīḥ sañcito'pi vinaśyati || 07 ||
yasmindeśe na sammāno na vṛttirna ca bāndhavāḥ |
na ca vidyāgamo'pyasti vāsaṃ tatra na kārayet || 08 ||
dhanikaḥ śrotriyo rājā nadī vaidyastu pañcamaḥ |
pañca yatra na vidyante na tatra divasaṃ vaset || 09 ||
lokayātrā bhayaṃ lajjā dākṣiṇyaṃ tyāgaśīlatā |
pañca yatra na vidyante na kuryāttatra saṃsthitim || 10 ||
jānīyātpreṣaṇe bhṛtyānbāndhavān vyasanāgame |
mitraṃ cāpattikāleṣu bhāryāṃ ca vibhavakṣaye || 11 ||
āture vyasane prāpte durbhikṣe śatrusaṅkaṭe |
rājadvāre śmaśāne ca yastiṣṭhati sa bāndhavaḥ || 12 ||
yo dhruvāṇi parityajya adhruvaṃ pariṣevate |
dhruvāṇi tasya naśyanti cādhruvaṃ naṣṭameva hi || 13 ||
varayetkulajāṃ prājño virūpāmapi kanyakām |
rūpaśīlāṃ na nīcasya vivāhaḥ sadṛśe kule || 14 ||
nadīnāṃ śastrapāṇīnānnakhīnāṃ śaṛṅgiṇāṃ tathā |
viśvāso naiva kartavyaḥ strīṣu rājakuleṣu ca || 15 ||
viṣādapyamṛtaṃ grāhyamamedhyādapi kāñcanam |
amitrādapi sadvṛttaṃ bālādapi subhāṣitam || 16 ||
strīṇāṃ dviguṇa āhāro lajjā cāpi caturguṇā |
sāhasaṃ ṣaḍguṇaṃ caiva kāmaścāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ || 17 ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Grantha script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.