ప్రణమ్య శిరసా విష్ణుం త్రైలోక్యాధిపతిం ప్రభుమ్ ।
నానాశాస్త్రోద్ధృతం వక్ష్యే రాజనీతిసముచ్చయమ్ ॥ 01 ॥
అధీత్యేదం యథాశాస్త్రం నరో జానాతి సత్తమః ।
ధర్మోపదేశవిఖ్యాతం కార్యాకార్యం శుభాశుభమ్ ॥ 02 ॥
తదహం సమ్ప్రవక్ష్యామి లోకానాం హితకామ్యయా ।
యేన విజ్ఞాతమాత్రేణ సర్వజ్ఞాత్వం ప్రపద్యతే ॥ 03 ॥
మూర్ఖశిష్యోపదేశేన దుష్టస్త్రీభరణేన చ ।
దుఃఖితైః సమ్ప్రయోగేణ పణ్డితోఽప్యవసీదతి ॥ 04 ॥
దుష్టా భార్యా శఠం మిత్రం భృత్యశ్చోత్తరదాయకః ।
ససర్పే చ గృహే వాసో మృత్యురేవ న సంశయః ॥ 05 ॥
ఆపదర్థే ధనం రక్షేద్దారాన్ రక్షేద్ధనైరపి ।
ఆత్మానం సతతం రక్షేద్దారైరపి ధనైరపి ॥ 06 ॥
ఆపదర్థే ధనం రక్షేచ్ఛ్రీమతాం కుత ఆపదః ।
కదాచిచ్చలతే లక్ష్మీః సఞ్చితోఽపి వినశ్యతి ॥ 07 ॥
యస్మిన్దేశే న సమ్మానో న వృత్తిర్న చ బాన్ధవాః ।
న చ విద్యాగమోఽప్యస్తి వాసం తత్ర న కారయేత్ ॥ 08 ॥
ధనికః శ్రోత్రియో రాజా నదీ వైద్యస్తు పఞ్చమః ।
పఞ్చ యత్ర న విద్యన్తే న తత్ర దివసం వసేత్ ॥ 09 ॥
లోకయాత్రా భయం లజ్జా దాక్షిణ్యం త్యాగశీలతా ।
పఞ్చ యత్ర న విద్యన్తే న కుర్యాత్తత్ర సంస్థితిమ్ ॥ 10 ॥
జానీయాత్ప్రేషణే భృత్యాన్బాన్ధవాన్ వ్యసనాగమే ।
మిత్రం చాపత్తికాలేషు భార్యాం చ విభవక్షయే ॥ 11 ॥
ఆతురే వ్యసనే ప్రాప్తే దుర్భిక్షే శత్రుసఙ్కటే ।
రాజద్వారే శ్మశానే చ యస్తిష్ఠతి స బాన్ధవః ॥ 12 ॥
యో ధ్రువాణి పరిత్యజ్య అధ్రువం పరిషేవతే ।
ధ్రువాణి తస్య నశ్యన్తి చాధ్రువం నష్టమేవ హి ॥ 13 ॥
వరయేత్కులజాం ప్రాజ్ఞో విరూపామపి కన్యకామ్ ।
రూపశీలాం న నీచస్య వివాహః సదృశే కులే ॥ 14 ॥
నదీనాం శస్త్రపాణీనాన్నఖీనాం శఋఙ్గిణాం తథా ।
విశ్వాసో నైవ కర్తవ్యః స్త్రీషు రాజకులేషు చ ॥ 15 ॥
విషాదప్యమృతం గ్రాహ్యమమేధ్యాదపి కాఞ్చనమ్ ।
అమిత్రాదపి సద్వృత్తం బాలాదపి సుభాషితమ్ ॥ 16 ॥
స్త్రీణాం ద్విగుణ ఆహారో లజ్జా చాపి చతుర్గుణా ।
సాహసం షడ్గుణం చైవ కామశ్చాష్టగుణః స్మృతః ॥ 17 ॥
Roman (IAST) Transliteration
praṇamya śirasā viṣṇuṃ trailokyādhipatiṃ prabhum |
nānāśāstroddhṛtaṃ vakṣye rājanītisamuccayam || 01 ||
adhītyedaṃ yathāśāstraṃ naro jānāti sattamaḥ |
dharmopadeśavikhyātaṃ kāryākāryaṃ śubhāśubham || 02 ||
tadahaṃ sampravakṣyāmi lokānāṃ hitakāmyayā |
yena vijñātamātreṇa sarvajñātvaṃ prapadyate || 03 ||
mūrkhaśiṣyopadeśena duṣṭastrībharaṇena ca |
duḥkhitaiḥ samprayogeṇa paṇḍito'pyavasīdati || 04 ||
duṣṭā bhāryā śaṭhaṃ mitraṃ bhṛtyaścottaradāyakaḥ |
sasarpe ca gṛhe vāso mṛtyureva na saṃśayaḥ || 05 ||
āpadarthe dhanaṃ rakṣeddārān rakṣeddhanairapi |
ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi || 06 ||
āpadarthe dhanaṃ rakṣecchrīmatāṃ kuta āpadaḥ |
kadāciccalate lakṣmīḥ sañcito'pi vinaśyati || 07 ||
yasmindeśe na sammāno na vṛttirna ca bāndhavāḥ |
na ca vidyāgamo'pyasti vāsaṃ tatra na kārayet || 08 ||
dhanikaḥ śrotriyo rājā nadī vaidyastu pañcamaḥ |
pañca yatra na vidyante na tatra divasaṃ vaset || 09 ||
lokayātrā bhayaṃ lajjā dākṣiṇyaṃ tyāgaśīlatā |
pañca yatra na vidyante na kuryāttatra saṃsthitim || 10 ||
jānīyātpreṣaṇe bhṛtyānbāndhavān vyasanāgame |
mitraṃ cāpattikāleṣu bhāryāṃ ca vibhavakṣaye || 11 ||
āture vyasane prāpte durbhikṣe śatrusaṅkaṭe |
rājadvāre śmaśāne ca yastiṣṭhati sa bāndhavaḥ || 12 ||
yo dhruvāṇi parityajya adhruvaṃ pariṣevate |
dhruvāṇi tasya naśyanti cādhruvaṃ naṣṭameva hi || 13 ||
varayetkulajāṃ prājño virūpāmapi kanyakām |
rūpaśīlāṃ na nīcasya vivāhaḥ sadṛśe kule || 14 ||
nadīnāṃ śastrapāṇīnānnakhīnāṃ śaṛṅgiṇāṃ tathā |
viśvāso naiva kartavyaḥ strīṣu rājakuleṣu ca || 15 ||
viṣādapyamṛtaṃ grāhyamamedhyādapi kāñcanam |
amitrādapi sadvṛttaṃ bālādapi subhāṣitam || 16 ||
strīṇāṃ dviguṇa āhāro lajjā cāpi caturguṇā |
sāhasaṃ ṣaḍguṇaṃ caiva kāmaścāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ || 17 ||
Sanskrit — Devanagari (original)
प्रणम्य शिरसा विष्णुं त्रैलोक्याधिपतिं प्रभुम् ।
नानाशास्त्रोद्धृतं वक्ष्ये राजनीतिसमुच्चयम् ॥ 01 ॥
अधीत्येदं यथाशास्त्रं नरो जानाति सत्तमः ।
धर्मोपदेशविख्यातं कार्याकार्यं शुभाशुभम् ॥ 02 ॥
तदहं सम्प्रवक्ष्यामि लोकानां हितकाम्यया ।
येन विज्ञातमात्रेण सर्वज्ञात्वं प्रपद्यते ॥ 03 ॥
मूर्खशिष्योपदेशेन दुष्टस्त्रीभरणेन च ।
दुःखितैः सम्प्रयोगेण पण्डितोऽप्यवसीदति ॥ 04 ॥
दुष्टा भार्या शठं मित्रं भृत्यश्चोत्तरदायकः ।
ससर्पे च गृहे वासो मृत्युरेव न संशयः ॥ 05 ॥
आपदर्थे धनं रक्षेद्दारान् रक्षेद्धनैरपि ।
आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि ॥ 06 ॥
आपदर्थे धनं रक्षेच्छ्रीमतां कुत आपदः ।
कदाचिच्चलते लक्ष्मीः सञ्चितोऽपि विनश्यति ॥ 07 ॥
यस्मिन्देशे न सम्मानो न वृत्तिर्न च बान्धवाः ।
न च विद्यागमोऽप्यस्ति वासं तत्र न कारयेत् ॥ 08 ॥
धनिकः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यस्तु पञ्चमः ।
पञ्च यत्र न विद्यन्ते न तत्र दिवसं वसेत् ॥ 09 ॥
लोकयात्रा भयं लज्जा दाक्षिण्यं त्यागशीलता ।
पञ्च यत्र न विद्यन्ते न कुर्यात्तत्र संस्थितिम् ॥ 10 ॥
जानीयात्प्रेषणे भृत्यान्बान्धवान् व्यसनागमे ।
मित्रं चापत्तिकालेषु भार्यां च विभवक्षये ॥ 11 ॥
आतुरे व्यसने प्राप्ते दुर्भिक्षे शत्रुसङ्कटे ।
राजद्वारे श्मशाने च यस्तिष्ठति स बान्धवः ॥ 12 ॥
यो ध्रुवाणि परित्यज्य अध्रुवं परिषेवते ।
ध्रुवाणि तस्य नश्यन्ति चाध्रुवं नष्टमेव हि ॥ 13 ॥
वरयेत्कुलजां प्राज्ञो विरूपामपि कन्यकाम् ।
रूपशीलां न नीचस्य विवाहः सदृशे कुले ॥ 14 ॥
नदीनां शस्त्रपाणीनान्नखीनां शऋङ्गिणां तथा ।
विश्वासो नैव कर्तव्यः स्त्रीषु राजकुलेषु च ॥ 15 ॥
विषादप्यमृतं ग्राह्यममेध्यादपि काञ्चनम् ।
अमित्रादपि सद्वृत्तं बालादपि सुभाषितम् ॥ 16 ॥
स्त्रीणां द्विगुण आहारो लज्जा चापि चतुर्गुणा ।
साहसं षड्गुणं चैव कामश्चाष्टगुणः स्मृतः ॥ 17 ॥
praṇamya śirasā viṣṇuṃ trailokyādhipatiṃ prabhum |
nānāśāstroddhṛtaṃ vakṣye rājanītisamuccayam || 01 ||
adhītyedaṃ yathāśāstraṃ naro jānāti sattamaḥ |
dharmopadeśavikhyātaṃ kāryākāryaṃ śubhāśubham || 02 ||
tadahaṃ sampravakṣyāmi lokānāṃ hitakāmyayā |
yena vijñātamātreṇa sarvajñātvaṃ prapadyate || 03 ||
mūrkhaśiṣyopadeśena duṣṭastrībharaṇena ca |
duḥkhitaiḥ samprayogeṇa paṇḍito'pyavasīdati || 04 ||
duṣṭā bhāryā śaṭhaṃ mitraṃ bhṛtyaścottaradāyakaḥ |
sasarpe ca gṛhe vāso mṛtyureva na saṃśayaḥ || 05 ||
āpadarthe dhanaṃ rakṣeddārān rakṣeddhanairapi |
ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi || 06 ||
āpadarthe dhanaṃ rakṣecchrīmatāṃ kuta āpadaḥ |
kadāciccalate lakṣmīḥ sañcito'pi vinaśyati || 07 ||
yasmindeśe na sammāno na vṛttirna ca bāndhavāḥ |
na ca vidyāgamo'pyasti vāsaṃ tatra na kārayet || 08 ||
dhanikaḥ śrotriyo rājā nadī vaidyastu pañcamaḥ |
pañca yatra na vidyante na tatra divasaṃ vaset || 09 ||
lokayātrā bhayaṃ lajjā dākṣiṇyaṃ tyāgaśīlatā |
pañca yatra na vidyante na kuryāttatra saṃsthitim || 10 ||
jānīyātpreṣaṇe bhṛtyānbāndhavān vyasanāgame |
mitraṃ cāpattikāleṣu bhāryāṃ ca vibhavakṣaye || 11 ||
āture vyasane prāpte durbhikṣe śatrusaṅkaṭe |
rājadvāre śmaśāne ca yastiṣṭhati sa bāndhavaḥ || 12 ||
yo dhruvāṇi parityajya adhruvaṃ pariṣevate |
dhruvāṇi tasya naśyanti cādhruvaṃ naṣṭameva hi || 13 ||
varayetkulajāṃ prājño virūpāmapi kanyakām |
rūpaśīlāṃ na nīcasya vivāhaḥ sadṛśe kule || 14 ||
nadīnāṃ śastrapāṇīnānnakhīnāṃ śaṛṅgiṇāṃ tathā |
viśvāso naiva kartavyaḥ strīṣu rājakuleṣu ca || 15 ||
viṣādapyamṛtaṃ grāhyamamedhyādapi kāñcanam |
amitrādapi sadvṛttaṃ bālādapi subhāṣitam || 16 ||
strīṇāṃ dviguṇa āhāro lajjā cāpi caturguṇā |
sāhasaṃ ṣaḍguṇaṃ caiva kāmaścāṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ || 17 ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Telugu script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.