ಶ್ರೀಮದ್ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ರಾಮಾಯಣೇ ಸುನ್ದರಕಾಣ್ಡಮ್ ।
ಅಥ ಚತುಃಷಷ್ಟಿತಮಸ್ಸರ್ಗಃ ।
ಸುಗ್ರೀವೇಣೈವಮುಕ್ತಸ್ತು ಹೃಷ್ಟೋ ದಧಿಮುಖಃ ಕಪಿಃ ।
ರಾಘವಂ ಲಕ್ಷ್ಮಣಂ ಚೈವ ಸುಗ್ರೀವಂ ಚಾಭ್ಯವಾದಯತ್ ॥ 1 ॥
ಸ ಪ್ರಣಮ್ಯ ಚ ಸುಗ್ರೀವಂ ರಾಘವೌ ಚ ಮಹಾಬಲೌ ।
ವಾನರೈಃ ಸಹಿತಃ ಶೂರೈರ್ದಿವಮೇವೋತ್ಪಪಾತ ಹ ॥ 2 ॥
ಸ ಯಥೈವಾಽಗತಃ ಪೂರ್ವಂ ತಥೈವ ತ್ವರಿತಂ ಗತಃ ।
ನಿಪತ್ಯ ಗಗನಾದ್ಭೂಮೌತದ್ವನಂ ಪ್ರವಿವೇಶ ಹ ॥ 3 ॥
ಸ ಪ್ರವಿಷ್ಟೋ ಮಧುವನಂ ದದರ್ಶ ಹರಿಯೂಥಪಾನ್ ।
ವಿಮದಾನುತ್ಥಿತಾನ್ಸರ್ವಾನ್ ಮೇಹಮಾನಾನ್ಮಧೂದಕಮ್ ॥ 4 ॥
ಸ ತಾನುಪಾಗಮದ್ವೀರೋ ಬದ್ಧ್ವಾ ಕರಪುಟಾಞ್ಜಲಿಮ್ ।
ಉವಾಚ ವಚನಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಮಿದಂ ಹೃಷ್ಟವದಙ್ಗದಮ್ ॥ 5 ॥
ಸೌಮ್ಯ ರೋಷೋ ನ ಕರ್ತವ್ಯೋ ಯದೇತತ್ಪರಿವಾರಿತಮ್ ।
ಅಜ್ಞಾನಾದ್ರಕ್ಷಿಭಿಃ ಕ್ರೋಧಾದ್ಭವನ್ತಃ ಪ್ರತಿಷೇಧಿತಾಃ ॥ 6 ॥
ಯುವರಾಜಸ್ತ್ವಮೀಶಶ್ಚ ವನಸ್ಯಾಸ್ಯ ಮಹಾಬಲ ।
ಮೌರ್ಖ್ಯಾತ್ಪೂರ್ವಂ ಕೃತೋ ದೋಷಸ್ತಂ ಭವಾನ್ ಕ್ಷನ್ತುಮರ್ಹತಿ ॥ 7 ॥
ಆಖ್ಯಾತಂ ಹಿ ಮಯಾ ಗತ್ವಾ ಪಿತೃವ್ಯಸ್ಯ ತವಾನಘ ।
ಇಹೋಪಯಾತಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇತೇಷಾಂ ವನಚಾರಿಣಾಮ್ ॥ 8 ॥
ಸ ತ್ವದಾಗಮನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಸಹೈಭಿರ್ಹರಿಯೂಥಪೈಃ ।
ಪ್ರಹೃಷ್ಟೋ ನ ತು ರುಷ್ಟೋಽಸೌ ವನಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ಪ್ರಧರ್ಷಿತಮ್ ॥ 9 ॥
ಪ್ರಹೃಷ್ಟೋ ಮಾಂ ಪಿತೃವ್ಯಸ್ತೇ ಸುಗ್ರೀವೋ ವಾನರೇಶ್ವರಃ ।
ಶೀಘ್ರಂ ಪ್ರೇಷಯ ಸರ್ವಾಂಸ್ತಾನಿತಿ ಹೋವಾಚ ಪಾರ್ಥಿವಃ ॥ 10 ॥
ಶ್ರುತ್ವಾ ದಧಿಮುಖಸ್ಯೇದಂ ವಚನಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಮಙ್ಗದಃ ।
ಅಬ್ರವೀತ್ತಾನ್ ಹರಿಶ್ರೇಷ್ಠೋ ವಾಕ್ಯಂ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದಃ ॥ 11 ॥
ಶಙ್ಕೇ ಶ್ರುತೋಽಯಂ ವೃತ್ತಾನ್ತೋ ರಾಮೇಣ ಹರಿಯೂಥಪಾಃ ।
ತತ್ಕ್ಷಮಂ ನೇಹ ನಃ ಸ್ಥಾತುಂ ಕೃತೇ ಕಾರ್ಯೇ ಪರನ್ತಪಾಃ ॥ 12 ॥
ಪೀತ್ವಾ ಮಧು ಯಥಾಕಾಮಂ ವಿಶ್ರಾನ್ತಾ ವನಚಾರಿಣಃ ।
ಕಿಂ ಶೇಷಂ ಗಮನಂ ತತ್ರ ಸುಗ್ರೀವೋ ಯತ್ರ ಮೇ ಗುರುಃ ॥ 13 ॥
ಸರ್ವೇ ಯಥಾ ಮಾಂ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತಿ ಸಮೇತ್ಯ ಹರಿಯೂಥಪಾಃ ।
ತಥಾಸ್ಮಿ ಕರ್ತಾ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಭವದ್ಭಿಃ ಪರವಾನಹಮ್ ॥ 14 ॥
ನಾಜ್ಞಾಪಯಿತುಮೀಶೋಽಹಂ ಯುವರಾಜೋಽಸ್ಮಿ ಯದ್ಯಪಿ ।
ಅಯುಕ್ತಂ ಕೃತಕರ್ಮಾಣೋ ಯೂಯಂ ಧರ್ಷಯಿತುಂ ಮಯಾ ॥ 15 ॥
ಬ್ರುವತಶ್ಚಾಙ್ಗದಸ್ಯೈವಂ ಶ್ರುತ್ವಾ ವಚನಮವ್ಯಯಮ್ ।
ಪ್ರಹೃಷ್ಟಮನಸೋ ವಾಕ್ಯಮಿದಮೂಚುರ್ವನೌಕಸಃ ॥ 16 ॥
ಏವಂ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಕೋ ರಾಜನ್ ಪ್ರಭುಸ್ಸನ್ವಾನರರ್ಷಭ ।
ಐಶ್ವರ್ಯಮದಮತ್ತೋ ಹಿ ಸರ್ವೋಽಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ ॥ 17 ॥
ತವ ಚೇದಂ ಸುಸದೃಶಂ ವಾಕ್ಯಂ ನಾನ್ಯಸ್ಯ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ।
ಸನ್ನತಿರ್ಹಿ ತವಾಖ್ಯಾತಿ ಭವಿಷ್ಯಚ್ಛುಭಯೋಗ್ಯತಾಮ್ ॥ 18 ॥
ಸರ್ವೇ ವಯಮಪಿ ಪ್ರಾಪ್ತಾಸ್ತತ್ರ ಗನ್ತುಂ ಕೃತಕ್ಷಣಾಃ ।
ಸ ಯತ್ರ ಹರಿವೀರಾಣಾಂ ಸುಗ್ರೀವಃ ಪತಿರವ್ಯಯಃ ॥ 19 ॥
ತ್ವಯಾ ಹ್ಯನುಕ್ತೈರ್ಹರಿಭಿರ್ನೈವ ಶಕ್ಯಂ ಪದಾತ್ಪದಮ್ ।
ಕ್ವಚಿದ್ಗನ್ತುಂ ಹರಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಬ್ರೂಮಃ ಸತ್ಯಮಿದಂ ತು ತೇ ॥ 20 ॥
ಏವಂ ತು ವದತಾಂ ತೇಷಾಮಙ್ಗದಃ ಪ್ರತ್ಯುವಾಚ ಹ ।
ಬಾಢಂ ಗಚ್ಛಾಮ ಇತ್ಯುಕ್ತ್ವಾ ಖಮುತ್ಪೇತುರ್ಮಹಾಬಲಾಃ ॥ 21 ॥
ಉತ್ಪತನ್ತಮನೂತ್ಪೇತು ಸ್ಸರ್ವೇ ತೇ ಹರಿಯೂಥಪಾಃ ।
ಕೃತ್ವಾಕಾಶಂ ನಿರಾಕಾಶಂ ಯನ್ತ್ರೋತ್ಕ್ಷಿಪ್ತಾ ಇವಾಚಲಾಃ ॥ 22 ॥
ತೇಽಮ್ಬರಂ ಸಹಸೋತ್ಪತ್ಯ ವೇಗವನ್ತಃ ಪ್ಲವಙ್ಗಮಾಃ ।
ವಿನದನ್ತೋ ಮಹಾನಾದಂ ಘನಾ ವಾತೇರಿತಾ ಯಥಾ ॥ 23 ॥
ಅಙ್ಗದೇ ಹ್ಯನನುಪ್ರಾಪ್ತೇ ಸುಗ್ರೀವೋ ವಾನರಾಧಿಪಃ ।
ಉವಾಚ ಶೋಕೋಪಹತಂ ರಾಮಂ ಕಮಲಲೋಚನಮ್ ॥ 24 ॥
ಸಮಾಶ್ವಸಿಹಿ ಭದ್ರಂ ತೇ ದೃಷ್ಟಾ ದೇವೀ ನ ಸಂಶಯಃ ।
ನಾಗನ್ತುಮಿಹ ಶಕ್ಯಂ ತೈರತೀತೇ ಸಮಯೇ ಹಿ ನಃ ॥ 25 ॥
ನ ಮತ್ಸಕಾಶಮಾಗಚ್ಛೇತ್ಕೃತ್ಯೇ ಹಿ ವಿನಿಪಾತಿತೇ ।
ಯುವರಾಜೋ ಮಹಾಬಾಹುಃ ಪ್ಲವತಾಂ ಪ್ರವರೋಽಙ್ಗದಃ ॥ 26 ॥
ಯದ್ಯಪ್ಯಕೃತಕೃತ್ಯಾನಾಮೀದೃಶ ಸ್ಸ್ಯಾದುಪಕ್ರಮಃ ।
ಭವೇತ್ಸ ದೀನವದನೋ ಭ್ರಾನ್ತವಿಪ್ಲುತಮಾನಸಃ ॥ 27 ॥
ಪಿತೃಪೈತಾಮಹಂ ಚೈತತ್ಪೂರ್ವಕೈರಭಿರಕ್ಷಿತಮ್ ।
ನ ಮೇ ಮಧುವನಂ ಹನ್ಯಾದಹೃಷ್ಟಃ ಪ್ಲವಗೇಶ್ವರಃ ॥ 28 ॥
ಕೌಸಲ್ಯಾಸುಪ್ರಜಾ ರಾಮ ಸಮಾಶ್ವಸಿಹಿ ಸುವ್ರತ ।
ದೃಷ್ಟಾ ದೇವೀ ನ ಸನ್ದೇಹೋ ನ ಚಾನ್ಯೇನ ಹನೂಮತಾ ॥ 29 ॥
ನ ಹ್ಯನ್ಯಃ ಕರ್ಮಣೋ ಹೇತುಸ್ಸಾಧನೇಽಸ್ಯ ಹನೂಮತಃ ।
ಹನೂಮತಿ ಹಿ ಸಿದ್ಧಿಶ್ಚ ಮತಿಶ್ಚ ಮತಿಸತ್ತಮಃ ॥ 30 ॥
ವ್ಯವಸಾಯಶ್ಚ ವೀರ್ಯಂ ಚ ಸೂರ್ಯೇ ತೇಜ ಇವ ಧ್ರುವಮ್ ।
ಜಾಮ್ಬವಾನ್ಯತ್ರ ನೇತಾ ಸ್ಯಾದಙ್ಗದಶ್ಚ ಬಲೇಶ್ವರಃ ।
ಹನುಮಾಂಶ್ಚಾಪ್ಯಧಿಷ್ಠಾತಾ ನ ತಸ್ಯ ಗತಿರನ್ಯಥಾ ॥ 31 ॥
ಮಾ ಭೂಶ್ಚಿನ್ತಾಸಮಾಯುಕ್ತಸ್ಸಮ್ಪ್ರತ್ಯಮಿತವಿಕ್ರಮಃ ॥ 32 ॥
ತತಃ ಕಿಲಕಿಲಾಶಬ್ದಂ ಶುಶ್ರಾವಾಸನ್ನಮಮ್ಬರೇ ।
ಹನುಮತ್ಕರ್ಮದೃಪ್ತಾನಾಂ ನಾರ್ಧತಾಂ ಕಾನನೌಕಸಾಮ್ ॥ 33 ॥
ಕಿಷ್ಕಿನ್ಧಾಮುಪಯಾತಾನಾಂ ಸಿದ್ಧಿಂ ಕಥಯತಾಮಿವ ।
ತತಶ್ಶ್ರುತ್ವಾ ನಿನಾದಂ ತಂ ಕಪೀನಾಂ ಕಪಿಸತ್ತಮಃ ॥ 34 ॥
ಆಯತಾಞ್ಚಿತಲಾಙ್ಗೂಲಸ್ಸೋಽಭವದ್ಧೃಷ್ಟಮಾನಸಃ ।
ಆಜಗ್ಮುಸ್ತೇಽಪಿ ಹರಯೋ ರಾಮದರ್ಶನಕಾಙ್ಕ್ಷಿಣಃ ॥ 35 ॥
ಅಙ್ಗದಂ ಪುರತಃ ಕೃತ್ವಾ ಹನೂಮನ್ತಂ ಚ ವಾನರಮ್ ।
ತೇಽಙ್ಗದಪ್ರಮುಖಾ ವೀರಾಃ ಪ್ರಹೃಷ್ಠಾಶ್ಚ ಮುದಾನ್ವಿತಾಃ ॥ 36 ॥
ನಿಪೇತುರ್ಹರಿರಾಜಸ್ಯ ಸಮೀಪೇ ರಾಘವಸ್ಯ ಚ ।
ಹನುಮಾಂಶ್ಚ ಮಹಾಬಾಹುಃ ಪ್ರಣಮ್ಯ ಶಿರಸಾ ತತಃ ॥ 37 ॥
ನಿಯತಾಮಕ್ಷತಾಂ ದೇವೀಂ ರಾಘವಾಯ ನ್ಯವೇದಯತ್ ।
ದೃಷ್ಟಾ ದೇವೀತಿ ಹನುಮದ್ವದನಾದಮೃತೋಪಮಮ್ ॥ 38 ॥
ಆಕರ್ಣ್ಯ ವಚನಂ ರಾಮೋ ಹರ್ಷಮಾಪ ಸಲಕ್ಷ್ಮಣಃ ।
ನಿಶ್ಚಿತಾರ್ಥಂ ತತಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಸುಗ್ರೀವಂ ಪವನಾತ್ಮಜೇ ॥ 39 ॥
ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ ಪ್ರೀತಿಮಾನ್ ಪ್ರೀತಂ ಬಹುಮಾನಾದವೈಕ್ಷತ ।
ಪ್ರೀತ್ಯಾ ಚ ರಮಮಾಣೋಽಥ ರಾಘವಃ ಪರವೀರಹಾ ॥ 40 ॥
ಇತ್ಯಾರ್ಷೇ ಶ್ರೀಮದ್ರಾಮಾಯಣೇ ವಾಲ್ಮೀಕೀಯ ಆದಿಕಾವ್ಯೇ ಸುನ್ದರಕಾಣ್ಡೇ ಚತುಃಷಷ್ಟಿತಮಸ್ಸರ್ಗಃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |
sugrīveṇaivamuktastu hṛṣṭo dadhimukhaḥ kapiḥ |
rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sugrīvaṃ cābhyavādayat || 1 ||
sa praṇamya ca sugrīvaṃ rāghavau ca mahābalau |
vānaraiḥ sahitaḥ śūrairdivamevotpapāta ha || 2 ||
sa yathaivā'gataḥ pūrvaṃ tathaiva tvaritaṃ gataḥ |
nipatya gaganādbhūmautadvanaṃ praviveśa ha || 3 ||
sa praviṣṭo madhuvanaṃ dadarśa hariyūthapān |
vimadānutthitānsarvān mehamānānmadhūdakam || 4 ||
sa tānupāgamadvīro baddhvā karapuṭāñjalim |
uvāca vacanaṃ ślakṣṇamidaṃ hṛṣṭavadaṅgadam || 5 ||
saumya roṣo na kartavyo yadetatparivāritam |
ajñānādrakṣibhiḥ krodhādbhavantaḥ pratiṣedhitāḥ || 6 ||
yuvarājastvamīśaśca vanasyāsya mahābala |
maurkhyātpūrvaṃ kṛto doṣastaṃ bhavān kṣantumarhati || 7 ||
ākhyātaṃ hi mayā gatvā pitṛvyasya tavānagha |
ihopayātaṃ sarveṣāmeteṣāṃ vanacāriṇām || 8 ||
sa tvadāgamanaṃ śrutvā sahaibhirhariyūthapaiḥ |
prahṛṣṭo na tu ruṣṭo'sau vanaṃ śrutvā pradharṣitam || 9 ||
prahṛṣṭo māṃ pitṛvyaste sugrīvo vānareśvaraḥ |
śīghraṃ preṣaya sarvāṃstāniti hovāca pārthivaḥ || 10 ||
śrutvā dadhimukhasyedaṃ vacanaṃ ślakṣṇamaṅgadaḥ |
abravīttān hariśreṣṭho vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 11 ||
śaṅke śruto'yaṃ vṛttānto rāmeṇa hariyūthapāḥ |
tatkṣamaṃ neha naḥ sthātuṃ kṛte kārye parantapāḥ || 12 ||
pītvā madhu yathākāmaṃ viśrāntā vanacāriṇaḥ |
kiṃ śeṣaṃ gamanaṃ tatra sugrīvo yatra me guruḥ || 13 ||
sarve yathā māṃ vakṣyanti sametya hariyūthapāḥ |
tathāsmi kartā kartavye bhavadbhiḥ paravānaham || 14 ||
nājñāpayitumīśo'haṃ yuvarājo'smi yadyapi |
ayuktaṃ kṛtakarmāṇo yūyaṃ dharṣayituṃ mayā || 15 ||
bruvataścāṅgadasyaivaṃ śrutvā vacanamavyayam |
prahṛṣṭamanaso vākyamidamūcurvanaukasaḥ || 16 ||
evaṃ vakṣyati ko rājan prabhussanvānararṣabha |
aiśvaryamadamatto hi sarvo'hamiti manyate || 17 ||
tava cedaṃ susadṛśaṃ vākyaṃ nānyasya kasyacit |
sannatirhi tavākhyāti bhaviṣyacchubhayogyatām || 18 ||
sarve vayamapi prāptāstatra gantuṃ kṛtakṣaṇāḥ |
sa yatra harivīrāṇāṃ sugrīvaḥ patiravyayaḥ || 19 ||
tvayā hyanuktairharibhirnaiva śakyaṃ padātpadam |
kvacidgantuṃ hariśreṣṭha brūmaḥ satyamidaṃ tu te || 20 ||
evaṃ tu vadatāṃ teṣāmaṅgadaḥ pratyuvāca ha |
bāḍhaṃ gacchāma ityuktvā khamutpeturmahābalāḥ || 21 ||
utpatantamanūtpetu ssarve te hariyūthapāḥ |
kṛtvākāśaṃ nirākāśaṃ yantrotkṣiptā ivācalāḥ || 22 ||
te'mbaraṃ sahasotpatya vegavantaḥ plavaṅgamāḥ |
vinadanto mahānādaṃ ghanā vāteritā yathā || 23 ||
aṅgade hyananuprāpte sugrīvo vānarādhipaḥ |
uvāca śokopahataṃ rāmaṃ kamalalocanam || 24 ||
samāśvasihi bhadraṃ te dṛṣṭā devī na saṃśayaḥ |
nāgantumiha śakyaṃ tairatīte samaye hi naḥ || 25 ||
na matsakāśamāgacchetkṛtye hi vinipātite |
yuvarājo mahābāhuḥ plavatāṃ pravaro'ṅgadaḥ || 26 ||
yadyapyakṛtakṛtyānāmīdṛśa ssyādupakramaḥ |
bhavetsa dīnavadano bhrāntaviplutamānasaḥ || 27 ||
pitṛpaitāmahaṃ caitatpūrvakairabhirakṣitam |
na me madhuvanaṃ hanyādahṛṣṭaḥ plavageśvaraḥ || 28 ||
kausalyāsuprajā rāma samāśvasihi suvrata |
dṛṣṭā devī na sandeho na cānyena hanūmatā || 29 ||
na hyanyaḥ karmaṇo hetussādhane'sya hanūmataḥ |
hanūmati hi siddhiśca matiśca matisattamaḥ || 30 ||
vyavasāyaśca vīryaṃ ca sūrye teja iva dhruvam |
jāmbavānyatra netā syādaṅgadaśca baleśvaraḥ |
hanumāṃścāpyadhiṣṭhātā na tasya gatiranyathā || 31 ||
mā bhūścintāsamāyuktassampratyamitavikramaḥ || 32 ||
tataḥ kilakilāśabdaṃ śuśrāvāsannamambare |
hanumatkarmadṛptānāṃ nārdhatāṃ kānanaukasām || 33 ||
kiṣkindhāmupayātānāṃ siddhiṃ kathayatāmiva |
tataśśrutvā ninādaṃ taṃ kapīnāṃ kapisattamaḥ || 34 ||
āyatāñcitalāṅgūlasso'bhavaddhṛṣṭamānasaḥ |
ājagmuste'pi harayo rāmadarśanakāṅkṣiṇaḥ || 35 ||
aṅgadaṃ purataḥ kṛtvā hanūmantaṃ ca vānaram |
te'ṅgadapramukhā vīrāḥ prahṛṣṭhāśca mudānvitāḥ || 36 ||
nipeturharirājasya samīpe rāghavasya ca |
hanumāṃśca mahābāhuḥ praṇamya śirasā tataḥ || 37 ||
niyatāmakṣatāṃ devīṃ rāghavāya nyavedayat |
dṛṣṭā devīti hanumadvadanādamṛtopamam || 38 ||
ākarṇya vacanaṃ rāmo harṣamāpa salakṣmaṇaḥ |
niścitārthaṃ tatastasmin sugrīvaṃ pavanātmaje || 39 ||
lakṣmaṇaḥ prītimān prītaṃ bahumānādavaikṣata |
prītyā ca ramamāṇo'tha rāghavaḥ paravīrahā || 40 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ चतुःषष्टितमस्सर्गः ।
सुग्रीवेणैवमुक्तस्तु हृष्टो दधिमुखः कपिः ।
राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं चाभ्यवादयत् ॥ 1 ॥
स प्रणम्य च सुग्रीवं राघवौ च महाबलौ ।
वानरैः सहितः शूरैर्दिवमेवोत्पपात ह ॥ 2 ॥
स यथैवाऽगतः पूर्वं तथैव त्वरितं गतः ।
निपत्य गगनाद्भूमौतद्वनं प्रविवेश ह ॥ 3 ॥
स प्रविष्टो मधुवनं ददर्श हरियूथपान् ।
विमदानुत्थितान्सर्वान् मेहमानान्मधूदकम् ॥ 4 ॥
स तानुपागमद्वीरो बद्ध्वा करपुटाञ्जलिम् ।
उवाच वचनं श्लक्ष्णमिदं हृष्टवदङ्गदम् ॥ 5 ॥
सौम्य रोषो न कर्तव्यो यदेतत्परिवारितम् ।
अज्ञानाद्रक्षिभिः क्रोधाद्भवन्तः प्रतिषेधिताः ॥ 6 ॥
युवराजस्त्वमीशश्च वनस्यास्य महाबल ।
मौर्ख्यात्पूर्वं कृतो दोषस्तं भवान् क्षन्तुमर्हति ॥ 7 ॥
आख्यातं हि मया गत्वा पितृव्यस्य तवानघ ।
इहोपयातं सर्वेषामेतेषां वनचारिणाम् ॥ 8 ॥
स त्वदागमनं श्रुत्वा सहैभिर्हरियूथपैः ।
प्रहृष्टो न तु रुष्टोऽसौ वनं श्रुत्वा प्रधर्षितम् ॥ 9 ॥
प्रहृष्टो मां पितृव्यस्ते सुग्रीवो वानरेश्वरः ।
शीघ्रं प्रेषय सर्वांस्तानिति होवाच पार्थिवः ॥ 10 ॥
श्रुत्वा दधिमुखस्येदं वचनं श्लक्ष्णमङ्गदः ।
अब्रवीत्तान् हरिश्रेष्ठो वाक्यं वाक्यविशारदः ॥ 11 ॥
शङ्के श्रुतोऽयं वृत्तान्तो रामेण हरियूथपाः ।
तत्क्षमं नेह नः स्थातुं कृते कार्ये परन्तपाः ॥ 12 ॥
पीत्वा मधु यथाकामं विश्रान्ता वनचारिणः ।
किं शेषं गमनं तत्र सुग्रीवो यत्र मे गुरुः ॥ 13 ॥
सर्वे यथा मां वक्ष्यन्ति समेत्य हरियूथपाः ।
तथास्मि कर्ता कर्तव्ये भवद्भिः परवानहम् ॥ 14 ॥
नाज्ञापयितुमीशोऽहं युवराजोऽस्मि यद्यपि ।
अयुक्तं कृतकर्माणो यूयं धर्षयितुं मया ॥ 15 ॥
ब्रुवतश्चाङ्गदस्यैवं श्रुत्वा वचनमव्ययम् ।
प्रहृष्टमनसो वाक्यमिदमूचुर्वनौकसः ॥ 16 ॥
एवं वक्ष्यति को राजन् प्रभुस्सन्वानरर्षभ ।
ऐश्वर्यमदमत्तो हि सर्वोऽहमिति मन्यते ॥ 17 ॥
तव चेदं सुसदृशं वाक्यं नान्यस्य कस्यचित् ।
सन्नतिर्हि तवाख्याति भविष्यच्छुभयोग्यताम् ॥ 18 ॥
सर्वे वयमपि प्राप्तास्तत्र गन्तुं कृतक्षणाः ।
स यत्र हरिवीराणां सुग्रीवः पतिरव्ययः ॥ 19 ॥
त्वया ह्यनुक्तैर्हरिभिर्नैव शक्यं पदात्पदम् ।
क्वचिद्गन्तुं हरिश्रेष्ठ ब्रूमः सत्यमिदं तु ते ॥ 20 ॥
एवं तु वदतां तेषामङ्गदः प्रत्युवाच ह ।
बाढं गच्छाम इत्युक्त्वा खमुत्पेतुर्महाबलाः ॥ 21 ॥
उत्पतन्तमनूत्पेतु स्सर्वे ते हरियूथपाः ।
कृत्वाकाशं निराकाशं यन्त्रोत्क्षिप्ता इवाचलाः ॥ 22 ॥
तेऽम्बरं सहसोत्पत्य वेगवन्तः प्लवङ्गमाः ।
विनदन्तो महानादं घना वातेरिता यथा ॥ 23 ॥
अङ्गदे ह्यननुप्राप्ते सुग्रीवो वानराधिपः ।
उवाच शोकोपहतं रामं कमललोचनम् ॥ 24 ॥
समाश्वसिहि भद्रं ते दृष्टा देवी न संशयः ।
नागन्तुमिह शक्यं तैरतीते समये हि नः ॥ 25 ॥
न मत्सकाशमागच्छेत्कृत्ये हि विनिपातिते ।
युवराजो महाबाहुः प्लवतां प्रवरोऽङ्गदः ॥ 26 ॥
यद्यप्यकृतकृत्यानामीदृश स्स्यादुपक्रमः ।
भवेत्स दीनवदनो भ्रान्तविप्लुतमानसः ॥ 27 ॥
पितृपैतामहं चैतत्पूर्वकैरभिरक्षितम् ।
न मे मधुवनं हन्यादहृष्टः प्लवगेश्वरः ॥ 28 ॥
कौसल्यासुप्रजा राम समाश्वसिहि सुव्रत ।
दृष्टा देवी न सन्देहो न चान्येन हनूमता ॥ 29 ॥
न ह्यन्यः कर्मणो हेतुस्साधनेऽस्य हनूमतः ।
हनूमति हि सिद्धिश्च मतिश्च मतिसत्तमः ॥ 30 ॥
व्यवसायश्च वीर्यं च सूर्ये तेज इव ध्रुवम् ।
जाम्बवान्यत्र नेता स्यादङ्गदश्च बलेश्वरः ।
हनुमांश्चाप्यधिष्ठाता न तस्य गतिरन्यथा ॥ 31 ॥
मा भूश्चिन्तासमायुक्तस्सम्प्रत्यमितविक्रमः ॥ 32 ॥
ततः किलकिलाशब्दं शुश्रावासन्नमम्बरे ।
हनुमत्कर्मदृप्तानां नार्धतां काननौकसाम् ॥ 33 ॥
किष्किन्धामुपयातानां सिद्धिं कथयतामिव ।
ततश्श्रुत्वा निनादं तं कपीनां कपिसत्तमः ॥ 34 ॥
आयताञ्चितलाङ्गूलस्सोऽभवद्धृष्टमानसः ।
आजग्मुस्तेऽपि हरयो रामदर्शनकाङ्क्षिणः ॥ 35 ॥
अङ्गदं पुरतः कृत्वा हनूमन्तं च वानरम् ।
तेऽङ्गदप्रमुखा वीराः प्रहृष्ठाश्च मुदान्विताः ॥ 36 ॥
निपेतुर्हरिराजस्य समीपे राघवस्य च ।
हनुमांश्च महाबाहुः प्रणम्य शिरसा ततः ॥ 37 ॥
नियतामक्षतां देवीं राघवाय न्यवेदयत् ।
दृष्टा देवीति हनुमद्वदनादमृतोपमम् ॥ 38 ॥
आकर्ण्य वचनं रामो हर्षमाप सलक्ष्मणः ।
निश्चितार्थं ततस्तस्मिन् सुग्रीवं पवनात्मजे ॥ 39 ॥
लक्ष्मणः प्रीतिमान् प्रीतं बहुमानादवैक्षत ।
प्रीत्या च रममाणोऽथ राघवः परवीरहा ॥ 40 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे चतुःषष्टितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha catuḥṣaṣṭitamassargaḥ |
sugrīveṇaivamuktastu hṛṣṭo dadhimukhaḥ kapiḥ |
rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sugrīvaṃ cābhyavādayat || 1 ||
sa praṇamya ca sugrīvaṃ rāghavau ca mahābalau |
vānaraiḥ sahitaḥ śūrairdivamevotpapāta ha || 2 ||
sa yathaivā'gataḥ pūrvaṃ tathaiva tvaritaṃ gataḥ |
nipatya gaganādbhūmautadvanaṃ praviveśa ha || 3 ||
sa praviṣṭo madhuvanaṃ dadarśa hariyūthapān |
vimadānutthitānsarvān mehamānānmadhūdakam || 4 ||
sa tānupāgamadvīro baddhvā karapuṭāñjalim |
uvāca vacanaṃ ślakṣṇamidaṃ hṛṣṭavadaṅgadam || 5 ||
saumya roṣo na kartavyo yadetatparivāritam |
ajñānādrakṣibhiḥ krodhādbhavantaḥ pratiṣedhitāḥ || 6 ||
yuvarājastvamīśaśca vanasyāsya mahābala |
maurkhyātpūrvaṃ kṛto doṣastaṃ bhavān kṣantumarhati || 7 ||
ākhyātaṃ hi mayā gatvā pitṛvyasya tavānagha |
ihopayātaṃ sarveṣāmeteṣāṃ vanacāriṇām || 8 ||
sa tvadāgamanaṃ śrutvā sahaibhirhariyūthapaiḥ |
prahṛṣṭo na tu ruṣṭo'sau vanaṃ śrutvā pradharṣitam || 9 ||
prahṛṣṭo māṃ pitṛvyaste sugrīvo vānareśvaraḥ |
śīghraṃ preṣaya sarvāṃstāniti hovāca pārthivaḥ || 10 ||
śrutvā dadhimukhasyedaṃ vacanaṃ ślakṣṇamaṅgadaḥ |
abravīttān hariśreṣṭho vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 11 ||
śaṅke śruto'yaṃ vṛttānto rāmeṇa hariyūthapāḥ |
tatkṣamaṃ neha naḥ sthātuṃ kṛte kārye parantapāḥ || 12 ||
pītvā madhu yathākāmaṃ viśrāntā vanacāriṇaḥ |
kiṃ śeṣaṃ gamanaṃ tatra sugrīvo yatra me guruḥ || 13 ||
sarve yathā māṃ vakṣyanti sametya hariyūthapāḥ |
tathāsmi kartā kartavye bhavadbhiḥ paravānaham || 14 ||
nājñāpayitumīśo'haṃ yuvarājo'smi yadyapi |
ayuktaṃ kṛtakarmāṇo yūyaṃ dharṣayituṃ mayā || 15 ||
bruvataścāṅgadasyaivaṃ śrutvā vacanamavyayam |
prahṛṣṭamanaso vākyamidamūcurvanaukasaḥ || 16 ||
evaṃ vakṣyati ko rājan prabhussanvānararṣabha |
aiśvaryamadamatto hi sarvo'hamiti manyate || 17 ||
tava cedaṃ susadṛśaṃ vākyaṃ nānyasya kasyacit |
sannatirhi tavākhyāti bhaviṣyacchubhayogyatām || 18 ||
sarve vayamapi prāptāstatra gantuṃ kṛtakṣaṇāḥ |
sa yatra harivīrāṇāṃ sugrīvaḥ patiravyayaḥ || 19 ||
tvayā hyanuktairharibhirnaiva śakyaṃ padātpadam |
kvacidgantuṃ hariśreṣṭha brūmaḥ satyamidaṃ tu te || 20 ||
evaṃ tu vadatāṃ teṣāmaṅgadaḥ pratyuvāca ha |
bāḍhaṃ gacchāma ityuktvā khamutpeturmahābalāḥ || 21 ||
utpatantamanūtpetu ssarve te hariyūthapāḥ |
kṛtvākāśaṃ nirākāśaṃ yantrotkṣiptā ivācalāḥ || 22 ||
te'mbaraṃ sahasotpatya vegavantaḥ plavaṅgamāḥ |
vinadanto mahānādaṃ ghanā vāteritā yathā || 23 ||
aṅgade hyananuprāpte sugrīvo vānarādhipaḥ |
uvāca śokopahataṃ rāmaṃ kamalalocanam || 24 ||
samāśvasihi bhadraṃ te dṛṣṭā devī na saṃśayaḥ |
nāgantumiha śakyaṃ tairatīte samaye hi naḥ || 25 ||
na matsakāśamāgacchetkṛtye hi vinipātite |
yuvarājo mahābāhuḥ plavatāṃ pravaro'ṅgadaḥ || 26 ||
yadyapyakṛtakṛtyānāmīdṛśa ssyādupakramaḥ |
bhavetsa dīnavadano bhrāntaviplutamānasaḥ || 27 ||
pitṛpaitāmahaṃ caitatpūrvakairabhirakṣitam |
na me madhuvanaṃ hanyādahṛṣṭaḥ plavageśvaraḥ || 28 ||
kausalyāsuprajā rāma samāśvasihi suvrata |
dṛṣṭā devī na sandeho na cānyena hanūmatā || 29 ||
na hyanyaḥ karmaṇo hetussādhane'sya hanūmataḥ |
hanūmati hi siddhiśca matiśca matisattamaḥ || 30 ||
vyavasāyaśca vīryaṃ ca sūrye teja iva dhruvam |
jāmbavānyatra netā syādaṅgadaśca baleśvaraḥ |
hanumāṃścāpyadhiṣṭhātā na tasya gatiranyathā || 31 ||
mā bhūścintāsamāyuktassampratyamitavikramaḥ || 32 ||
tataḥ kilakilāśabdaṃ śuśrāvāsannamambare |
hanumatkarmadṛptānāṃ nārdhatāṃ kānanaukasām || 33 ||
kiṣkindhāmupayātānāṃ siddhiṃ kathayatāmiva |
tataśśrutvā ninādaṃ taṃ kapīnāṃ kapisattamaḥ || 34 ||
āyatāñcitalāṅgūlasso'bhavaddhṛṣṭamānasaḥ |
ājagmuste'pi harayo rāmadarśanakāṅkṣiṇaḥ || 35 ||
aṅgadaṃ purataḥ kṛtvā hanūmantaṃ ca vānaram |
te'ṅgadapramukhā vīrāḥ prahṛṣṭhāśca mudānvitāḥ || 36 ||
nipeturharirājasya samīpe rāghavasya ca |
hanumāṃśca mahābāhuḥ praṇamya śirasā tataḥ || 37 ||
niyatāmakṣatāṃ devīṃ rāghavāya nyavedayat |
dṛṣṭā devīti hanumadvadanādamṛtopamam || 38 ||
ākarṇya vacanaṃ rāmo harṣamāpa salakṣmaṇaḥ |
niścitārthaṃ tatastasmin sugrīvaṃ pavanātmaje || 39 ||
lakṣmaṇaḥ prītimān prītaṃ bahumānādavaikṣata |
prītyā ca ramamāṇo'tha rāghavaḥ paravīrahā || 40 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe catuḥṣaṣṭitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Kannada script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.