5.35 সুন্দরকাণ্ড - পঞ্চত্রিংশ সর্গঃ

5.35 Sundarakanda - Panchatrimsha Sargah

✍️ Valmiki 🖋️ Bengali script
📄 Download PDF
শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে সুন্দরকাণ্ডম্ ।
অথ পঞ্চত্রিংশস্সর্গঃ ।
তাং তু রামকথাং শ্রুত্বা বৈদেহী বানরর্ষভাত্ ।
উবাচ বচনং সান্ত্বমিদং মধুরযা গিরা ॥ 1 ॥
ক্ব তে রামেণ সংসর্গঃ কথং জানাসি লক্ষ্মণম্ ।
বানরাণাং নরাণাং চ কথমাসীত্সমাগমঃ ॥ 2 ॥
যানি রামস্য লিঙ্গানি লক্ষ্মণস্য চ বানর ।
তানি ভূযস্সমাচক্ষ্ব ন মাং শোকস্সমাবিশেত্ ॥ 3 ॥
কীদৃশং তস্য সংস্থানং রূপং রামস্য কীদৃশম্ ।
কথমূরূ কথং বাহূ লক্ষ্মণস্য চ শংস মে ॥ 4 ॥
এবমুক্তস্তু বৈদেহ্যা হনুমান্মারুতাত্মজঃ ।
ততো রামং যথাতত্ত্বমাখ্যাতুমুপচক্রমে ॥ 5 ॥
জানন্তী বত দিষ্ট্যা মাং বৈদেহি পরিপৃচ্ছসি ।
ভর্তুঃ কমলপত্ত্রাক্ষি সংস্থানং লক্ষ্মণস্য চ ॥ 6 ॥
যানি রামস্য চিহ্নানি লক্ষ্মণস্য চ যানি বৈ ।
লক্ষিতানি বিশালাক্ষি বদতশ্শৃণু তানি মে ॥ 7 ॥
রামঃ কমলপত্ত্রাক্ষ স্সর্বসত্ত্বমনোহরঃ ।
রূপদাক্ষিণ্যসম্পন্নঃ প্রসূতো জনকাত্মজে ॥ 8 ॥
তেজসাঽদিত্য সঙ্কাশঃ ক্ষমযা পৃথিবীসমঃ ।
বৃহস্পতিসমো বুদ্ধ্যা যশসা বাসবোপমঃ ॥ 9 ॥
রক্ষিতা জীবলোকস্য স্বজনস্যাভিরক্ষিতা ।
রক্ষিতা স্বস্য বৃত্তস্য ধর্মস্য চ পরন্তপঃ ॥ 10 ॥
রামো ভামিনি লোকস্য চাতুর্বর্ণ্যস্য রক্ষিতা ।
মর্যাদানাং চ লোকস্য কর্তা কারযিতা চ সঃ ॥ 11 ॥
অর্চিষ্মানর্চিতোঽত্যর্থং ব্রহ্মচর্যব্রতে স্থিতঃ ।
সাধূনামুপকারজ্ঞঃ প্রচারজ্ঞশ্চ কর্মণাম্ ॥ 12 ॥
রাজবিদ্যাবিনীতশ্চ ব্রাহ্মণানামুপাসিতা ।
শ্রুতবান্শীলসম্পন্নো বিনীতশ্চ পরন্তপঃ ॥ 13 ॥
যজুর্বেদবিনীতশ্চ বেদবিদ্ভিস্সুপূজিতঃ ।
ধনুর্বেদে চ বেদেষু বেদাঙ্গেষু চ নিষ্ঠিতঃ ॥ 14 ॥
বিপুলাংসো মহাবাহুঃ কম্বুগ্রীবশ্শুভাননঃ ।
গূঢজত্রুস্সুতাম্রাক্ষো রামো দেবি জনৈ শ্শ্রুতঃ ॥ 15 ॥
দুন্দুভিস্বননির্ঘোষ স্স্নিগ্ধবর্ণঃ প্রতাপবান্ ।
সম স্সমবিভক্তাঙ্গো বর্ণং শ্যামং সমাশ্রিতঃ ॥ 16 ॥
ত্রিস্থিরস্ত্রিপ্রলম্বশ্চ ত্রিসমস্ত্রিষু চোন্নতঃ ।
ত্রিতাম্রস্ত্রিষু চ স্নিগ্ধো গম্ভীরস্ত্রিষু নিত্যশঃ ॥ 17 ॥
ত্রিবলীবাংস্ত্র্যবনতশ্চতুর্ব্যঙ্গস্ত্রিশীর্ষবান্ ।
চতুষ্কলশ্চতুর্লেখশ্চতুষ্কিষ্কুশ্চতু স্সমঃ ॥ 18 ॥
চতুর্দশসমদ্বন্দ্বশ্চতুর্দংষ্ট্রশ্চতুর্গতিঃ ।
মহোষ্ঠহনুনাসশ্চ পঞ্চস্নিগ্ধোঽষ্টবংশবান্ ॥ 19 ॥
দশপদ্মো দশবৃহত্ত্রিভির্ব্যাপ্তো দ্বিশুক্লবান্ ।
ষডুন্নতো নবতনুস্ত্রিভির্ব্যাপ্নোতি রাঘবঃ ॥ 20 ॥
সত্যধর্মপরশ্শ্রীমান্ সঙ্গ্রহানুগ্রহে রতঃ ।
দেশকালবিভাগজ্ঞস্সর্বলোকপ্রিযংবদঃ ॥ 21 ॥
ভ্রাতা তস্য চ দ্বৈমাত্রস্সৌমিত্রিরপরাজিতঃ ।
অনুরাগেণ রূপেণ গুণৈশ্চৈব তথাবিধঃ ॥ 22 ॥
তাবুভৌ নরশার্দূলৌ ত্বদ্দর্শনসমুত্সুকৌ ।
বিচিন্বন্তৌ মহীং কৃত্স্নামস্মাভিরভিসঙ্গতৌ ॥ 23 ॥
ত্বামেব মার্গমাণৌ তৌ বিচরন্তৌ বসুন্ধরাম্ ।
দদর্শতুর্মৃগপতিং পূর্বজেনাবরোপিতম্ ॥ 24 ॥
ঋশ্যমূকস্য পৃষ্ঠে তু বহুপাদপসঙ্কুলে ।
ভ্রাতুর্ভযার্তমাসীনং সুগ্রীবং প্রিযদর্শনম্ ॥ 25 ॥
বযং তু হরিরাজং তং সুগ্রীবং সত্যসঙ্গরম্ ।
পরিচর্যামহে রাজ্যাত্পূর্বজেনাবরোপিতম্ ॥ 26 ॥
ততস্তৌ চীরবসনৌ ধনুঃ প্রবরপাণিনৌ ।
ঋশ্যমূকস্য শৈলস্য রম্যং দেশমুপাগতৌ ॥ 27 ॥
স তৌ দৃষ্ট্বা নরব্যাঘ্রৌ ধন্বিনৌ বানরর্ষভঃ ।
অবপ্লুতো গিরেস্তস্য শিখরং ভযমোহিতঃ ॥ 28 ॥
ততস্স শিখরে তস্মিন্বানরেন্দ্রো ব্যবস্থিতঃ ।
তযোস্সমীপং মামেব প্রেষযামাস সত্বরম্ ॥ 29 ॥
তাবহং পুরুষব্যাঘ্রৌ সুগ্রীববচনাত্প্রভূ ।
রূপলক্ষণসম্পন্নৌ কৃতাঞ্জলিরুপস্থিতঃ ॥ 30 ॥
তৌ পরিজ্ঞাততত্ত্বার্থৌ মযা প্রীতিসমন্বিতৌ ।
পৃষ্ঠমারোপ্য তং দেশং প্রাপিতৌ পুরুষর্ষভৌ ॥ 31 ॥
নিবেদিতৌ চ তত্ত্বেন সুগ্রীবায মহাত্মনে ।
তযোরন্যোন্যসল্লাপাদ্ভৃশং প্রীতিরজাযত ॥ 32 ॥
ততস্তৌ প্রীতিসম্পন্নৌ হরীশ্বরনরেশ্বরৌ ।
পরস্পরকৃতাশ্বাসৌ কথযা পূর্ববৃত্তযা ॥ 33 ॥
ততস্স সান্ত্বযামাস সুগ্রীবং লক্ষ্মণাগ্রজঃ ।
স্ত্রীহেতোর্বালিনা ভ্রাত্রা নিরস্তমুরুতেজসা ॥ 34 ॥
ততস্ত্বন্নাশজং শোকং রামস্যাক্লিষ্টকর্মণঃ ।
লক্ষ্মণো বানরেন্দ্রায সুগ্রীবায ন্যবেদযত্ ॥ 35 ॥
স শ্রুত্বা বানরেন্দ্রস্তু লক্ষ্মণেনেরিতং বচঃ ।
তদাসীন্নিষ্প্রভোঽত্যর্থং গ্রহগ্রস্ত ইবাংশুমান্ ॥ 36 ॥
ততস্ত্বদ্গাত্রশোভীনি রক্ষসা হ্রিযমাণযা ।
যান্যাভরণজালানি পাতিতানি মহীতলে ॥ 37 ॥
তানি সর্বাণি রামায আনীয হরিযূথপাঃ ।
সংহৃষ্টা দর্শযামাসুর্গতিং তু ন বিদুস্তব ॥ 38 ॥
তানি রামায দত্তানি মযৈবোপহৃতানি চ ।
স্বনবন্ত্যবকীর্ণানি তস্মিন্বিগতচেতসি ॥ 39 ॥
তান্যঙ্কে দর্শনীযানি কৃত্বা বহুবিধং তব ।
তেন দেবপ্রকাশেন দেবেন পরিদেবিতম্ ॥ 40 ॥
পশ্যতস্তানি রুদতস্তাম্যতশ্চ পুনঃ পুনঃ ।
প্রাদীপযন্দাশরথেস্তানি শোকহুতাশনম্ ॥ 41 ॥
শযিতং চ চিরং তেন দুঃখার্তেন মহাত্মনা ।
মযাপি বিবিধৈর্বাক্যৈঃ কৃচ্ছ্রাদুত্থাপিতঃ পুনঃ ॥ 42 ॥
তানি দৃষ্ট্বা মহাবাহুর্দর্শযিত্বা মুহুর্মুহুঃ ।
রাঘবস্সহ সৌমিত্রিস্সুগ্রীবে স ন্যবেদযত্ ॥ 43 ॥
স তবাদর্শনাদার্যে রাঘবঃ পরিতপ্যতে ।
মহতা জ্বলতা নিত্যমগ্নিনেবাগ্নিপর্বতঃ ॥ 44 ॥
ত্বত্কৃতে তমনিদ্রা চ শোকশ্চিন্তা চ রাঘবম্ ।
তাপযন্তি মহাত্মানমগ্ন্যগারমিবাগ্নযঃ ॥ 45 ॥
তবাদর্শনশোকেন রাঘবঃ প্রবিচাল্যতে ।
মহতা ভূমিকম্পেন মহানিব শিলোচ্চযঃ ॥ 46 ॥
কাননানি সুরম্যাণি নদীঃ প্রস্রবণানি চ ।
চরন্ন রতিমাপ্নোতি ত্বামপশ্যন্নৃপাত্মজে ॥ 47 ॥
স ত্বাং মনুজশার্দূলঃ ক্ষিপ্রং প্রাপ্স্যতি রাঘবঃ ।
সমিত্রবান্ধবং হত্বা রাবণং জনকাত্মজে ॥ 48 ॥
সহিতৌ রামসুগ্রীবাবুভাবকুরুতাং তদা ।
সমযং বালিনং হন্তুং তব চান্বেষণং তথা ॥ 49 ॥
ততস্তাভ্যাং কুমারাভ্যাং বীরাভ্যাং স হরীশ্বরঃ ।
কিষ্কিন্ধাং সমুপাগম্য বালী যুদ্ধে নিপাতিতঃ ॥ 50 ॥
ততো নিহত্য তরসা রামো বালিনমাহবে ।
সর্বর্ক্ষহরিসঙ্ঘানাং সুগ্রীবমকরোত্পতিম্ ॥ 51 ॥
রামসুগ্রীবযোরৈক্যং দেব্যেবং সমজাযত ।
হনুমন্তং চ মাং বিদ্ধি তযোর্দূতমিহাগতম্ ॥ 52 ॥
স্বরাজ্যং প্রাপ্য সুগ্রীবস্সমানীয হরীশ্বরান্ ।
ত্বদর্থং প্রেষযামাস দিশো দশ মহাবলান্ ॥ 53 ॥
আদিষ্টা বানরেন্দ্রেণ সুগ্রীবেণ মহৌজসা ।
অদ্রিরাজপ্রতীকাশাস্সর্বতঃ প্রস্থিতৌ মহীম্ ॥ 54 ॥
ততস্তে মার্গমাণা বৈ সুগ্রীববচনাতুরাঃ ।
চরন্তি বসুধাং কৃত্স্নাং বযমন্যে চ বানরাঃ ॥ 55 ॥
অঙ্গদো নাম লক্ষ্মীবান্বালিসূনুর্মহাবলঃ ।
প্রস্থিতঃ কপিশার্দূলস্ত্রিভাগবলসংবৃতঃ ॥ 56 ॥
তেষাং নো বিপ্রণষ্টানাং বিন্ধ্যে পর্বতসত্তমে ।
ভৃশং শোকপরীতানামহোরাত্রগণা গতাঃ ॥ 57 ॥
তে বযং কার্যনৈরাশ্যাত্কালস্যাতিক্রমেণ চ ।
ভযাচ্চ কপিরাজস্য প্রাণাংস্ত্যক্তুং ব্যবস্থিতাঃ ॥ 58 ॥
বিচিত্য বনদুর্গাণি গিরিপ্রস্রবণানি চ ।
অনাসাদ্য পদং দেব্যাঃ প্রাণাংস্ত্যক্তুং সমুদ্যতাঃ ॥ 59 ॥
দৃষ্ট্বা প্রাযোপবিষ্টাংশ্চ সর্বান্বানরপুঙ্গবান্ ।
ভৃশং শোকার্ণবে মগ্নঃ পর্যদেবযদঙ্গদঃ ॥ 60 ॥
তব নাশং চ বৈদেহি বালিনশ্চ বধং তথা ।
প্রাযোপবেশমস্মাকং মরণং চ জটাযুষঃ ॥ 61 ॥
তেষাং নস্বামিসন্দেশান্নিরাশানাং মুমূর্ষতাম্ ।
কার্যহেতোরিবাযাতশ্শকুনির্বীর্যবান্মহান্ ॥ 62 ॥
গৃধ্ররাজস্য সোদর্যঃ সম্পাতির্নাম গৃধ্ররাট্ ।
শ্রুত্বা ভ্রাতৃবধং কোপাদিদং বচনমব্রবীত্ ॥ 63 ॥
যবীযান্কেন মে ভ্রাতা হতঃ ক্ব চ নিপাতিতঃ ।
এতদাখ্যাতুমিচ্ছামি ভবদ্ভির্বানরোত্তমাঃ ॥ 64 ॥
অঙ্গদোঽকথযত্তস্য জনস্থানে মহদ্বধম্ ।
রক্ষসা ভীমরূপেণ ত্বামুদ্দিশ্য যথাতথম্ ॥ 65 ॥
জটাযুষো বধং শ্রুত্বা দুঃখিতস্সোঽরুণাত্মজঃ ।
ত্বাং শশংস বরারোহে বসন্তীং রাবণালযে ॥ 66 ॥
তস্য তদ্বচনং শ্রুত্বা সম্পাতেঃ প্রীতিবর্ধনম্ ।
অঙ্গদপ্রমুখাস্তূর্ণং ততস্সম্প্রস্থিতা বযম্ ॥ 67 ॥
বিন্ধ্যাদুত্থায সম্প্রাপ্তা স্সাগরস্যান্তমুত্তরম্ ।
ত্বদ্ধর্শনকৃতোত্সাহা হৃষ্টাস্তুষ্টাঃ প্লবঙ্গমাঃ ॥ 68 ॥
অঙ্গদপ্রমুখাস্সর্বে বেলোপান্তমুপস্থিতাঃ ।
চিন্তাং জগ্মুঃ পুনর্ভীতাস্ত্বদ্দর্শনসমুত্সুকাঃ ॥ 69 ॥
অথাহং হরিসৈন্যস্য সাগরং প্রেক্ষ্য সীদতঃ ।
ব্যবধূয ভযং তীব্রং যোজনানাং শতং প্লুতঃ ॥ 70 ॥
লঙ্কা চাপি মযা রাত্রৌ প্রবিষ্টা রাক্ষসাকুলা ।
রাবণশ্চ মযা দৃষ্টস্ত্বং চ শোকপরিপ্লুতা ॥ 71 ॥
এতত্তে সর্বমাখ্যাতং যথাবৃত্তমনন্দিতে ।
অভিভাষস্ব মাং দেবি দূতো দাশরথেরহম্ ॥ 72 ॥
তং মাং রামকৃতোদ্যোগং ত্বন্নিমিত্তমিহাগতম্ ।
সুগ্রীবসচিবং দেবি বুদ্ধ্যস্ব পবনাত্মজম্ ॥ 73 ॥
কুশলী তব কাকুত্স্থস্সর্বশস্ত্রভৃতাং বরঃ ।
গুরোরারাধনে যুক্তো লক্ষ্মণশ্চ সুলক্ষণঃ ॥ 74 ॥
তস্য বীর্যবতো দেবি ভর্তুস্তব হিতে রতঃ ।
অহমেকস্তু সম্প্রাপ্ত স্সুগ্রীববচনাদিহ ॥ 75 ॥
মযেযমসহাযেন চরতা কামরূপিণা ।
দক্ষিণা দিগনুক্রান্তা ত্বন্মার্গবিচযৈষিণা ॥ 76 ॥
দিষ্ট্যাহং হরিসৈন্যানাং ত্বন্নাশমনুশোচতাম্ ।
অপনেষ্যামি সন্তাপং তবাভিগমশংসনাত্ ॥ 77 ॥
দিষ্ট্যা হি মম ন ব্যর্থং দেবি সাগরলঙ্ঘনম্ ।
প্রাপ্স্যাম্যহমিদং দিষ্ট্যা ত্বদ্দর্শনকৃতং যশঃ ॥ 78 ॥
রাঘবশ্চ মহাবীর্যঃ ক্ষিপ্রং ত্বামভিপত্স্যতে ।
সমিত্রবান্ধবং হত্বা রাবণং রাক্ষসাধিপম্ ॥ 79 ॥
মাল্যবান্নাম বৈদেহি গিরীণামুত্তমো গিরিঃ ।
ততো গচ্ছতি গোকর্ণং পর্বতং কেসরী হরিঃ ॥ 80 ॥
স চ দেবর্ষিভির্দিষ্টঃ পিতা মম মহাকপিঃ ।
তীর্থে নদীপতেঃ পুণ্যে শম্বসাদনমুদ্ধরত্ ॥ 81 ॥
তস্যাহং হরিণঃ ক্ষেত্রে জাতো বাতেন মৈথিলি ।
হনুমানিতি বিখ্যাতো লোকে স্বেনৈব কর্মণা ॥ 82 ॥
বিশ্বাসার্থং তু বৈদেহি ভর্তুরুক্তা মযা গুণাঃ ।
অচিরাদ্রাঘবো দেবি ত্বামিতো নযিতাঽনঘে ॥ 83 ॥
এবং বিশ্বাসিতা সীতা হেতুভিশ্শোককর্শিতা ।
উপপন্নৈরভিজ্ঞানৈর্দূতং তমবগচ্ছতি ॥ 84 ॥
অতুলং চ গতা হর্ষং প্রহর্ষেণ চ জানকী ।
নেত্রাভ্যাং বক্রপক্ষ্মাভ্যাং মুমোচানন্দজং জলম্ ॥ 85 ॥
চারু তদ্বদনং তস্যাস্তাম্রশুক্লাযতেক্ষণম্ ।
অশোভত বিশালাক্ষ্যা রাহুমুক্ত ইবোডুরাট্ ॥ 86 ॥
হনুমন্তং কপিং ব্যক্তং মন্যতে নান্যথেতি সা ।
অথোবাচ হনূমাংস্তামুত্তরং প্রিযদর্শনাম্ ॥ 87 ॥
এতত্তে সর্বমাখ্যাতং সমাশ্বসিহি মৈথিলি ।
কিং করোমি কথং বা তে রোচতে প্রতিযাম্যহম্ ॥ 88 ॥
হতেঽসুরে সংযতি শম্বসাদনে কপিপ্রবীরেণ মহর্ষিচোদনাত্ ।
ততোঽস্মি বাযুপ্রভবো হি মৈথিলি প্রভাবতস্তত্প্রতিমশ্চ বানরঃ ॥ 89 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে সুন্দরকাণ্ডে পঞ্চত্রিংশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha pañcatriṃśassargaḥ |
tāṃ tu rāmakathāṃ śrutvā vaidehī vānararṣabhāt |
uvāca vacanaṃ sāntvamidaṃ madhurayā girā || 1 ||
kva te rāmeṇa saṃsargaḥ kathaṃ jānāsi lakṣmaṇam |
vānarāṇāṃ narāṇāṃ ca kathamāsītsamāgamaḥ || 2 ||
yāni rāmasya liṅgāni lakṣmaṇasya ca vānara |
tāni bhūyassamācakṣva na māṃ śokassamāviśet || 3 ||
kīdṛśaṃ tasya saṃsthānaṃ rūpaṃ rāmasya kīdṛśam |
kathamūrū kathaṃ bāhū lakṣmaṇasya ca śaṃsa me || 4 ||
evamuktastu vaidehyā hanumānmārutātmajaḥ |
tato rāmaṃ yathātattvamākhyātumupacakrame || 5 ||
jānantī bata diṣṭyā māṃ vaidehi paripṛcchasi |
bhartuḥ kamalapattrākṣi saṃsthānaṃ lakṣmaṇasya ca || 6 ||
yāni rāmasya cihnāni lakṣmaṇasya ca yāni vai |
lakṣitāni viśālākṣi vadataśśṛṇu tāni me || 7 ||
rāmaḥ kamalapattrākṣa ssarvasattvamanoharaḥ |
rūpadākṣiṇyasampannaḥ prasūto janakātmaje || 8 ||
tejasā'ditya saṅkāśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ |
bṛhaspatisamo buddhyā yaśasā vāsavopamaḥ || 9 ||
rakṣitā jīvalokasya svajanasyābhirakṣitā |
rakṣitā svasya vṛttasya dharmasya ca parantapaḥ || 10 ||
rāmo bhāmini lokasya cāturvarṇyasya rakṣitā |
maryādānāṃ ca lokasya kartā kārayitā ca saḥ || 11 ||
arciṣmānarcito'tyarthaṃ brahmacaryavrate sthitaḥ |
sādhūnāmupakārajñaḥ pracārajñaśca karmaṇām || 12 ||
rājavidyāvinītaśca brāhmaṇānāmupāsitā |
śrutavānśīlasampanno vinītaśca parantapaḥ || 13 ||
yajurvedavinītaśca vedavidbhissupūjitaḥ |
dhanurvede ca vedeṣu vedāṅgeṣu ca niṣṭhitaḥ || 14 ||
vipulāṃso mahābāhuḥ kambugrīvaśśubhānanaḥ |
gūḍhajatrussutāmrākṣo rāmo devi janai śśrutaḥ || 15 ||
dundubhisvananirghoṣa ssnigdhavarṇaḥ pratāpavān |
sama ssamavibhaktāṅgo varṇaṃ śyāmaṃ samāśritaḥ || 16 ||
tristhirastripralambaśca trisamastriṣu connataḥ |
tritāmrastriṣu ca snigdho gambhīrastriṣu nityaśaḥ || 17 ||
trivalīvāṃstryavanataścaturvyaṅgastriśīrṣavān |
catuṣkalaścaturlekhaścatuṣkiṣkuścatu ssamaḥ || 18 ||
caturdaśasamadvandvaścaturdaṃṣṭraścaturgatiḥ |
mahoṣṭhahanunāsaśca pañcasnigdho'ṣṭavaṃśavān || 19 ||
daśapadmo daśabṛhattribhirvyāpto dviśuklavān |
ṣaḍunnato navatanustribhirvyāpnoti rāghavaḥ || 20 ||
satyadharmaparaśśrīmān saṅgrahānugrahe rataḥ |
deśakālavibhāgajñassarvalokapriyaṃvadaḥ || 21 ||
bhrātā tasya ca dvaimātrassaumitriraparājitaḥ |
anurāgeṇa rūpeṇa guṇaiścaiva tathāvidhaḥ || 22 ||
tāvubhau naraśārdūlau tvaddarśanasamutsukau |
vicinvantau mahīṃ kṛtsnāmasmābhirabhisaṅgatau || 23 ||
tvāmeva mārgamāṇau tau vicarantau vasundharām |
dadarśaturmṛgapatiṃ pūrvajenāvaropitam || 24 ||
ṛśyamūkasya pṛṣṭhe tu bahupādapasaṅkule |
bhrāturbhayārtamāsīnaṃ sugrīvaṃ priyadarśanam || 25 ||
vayaṃ tu harirājaṃ taṃ sugrīvaṃ satyasaṅgaram |
paricaryāmahe rājyātpūrvajenāvaropitam || 26 ||
tatastau cīravasanau dhanuḥ pravarapāṇinau |
ṛśyamūkasya śailasya ramyaṃ deśamupāgatau || 27 ||
sa tau dṛṣṭvā naravyāghrau dhanvinau vānararṣabhaḥ |
avapluto girestasya śikharaṃ bhayamohitaḥ || 28 ||
tatassa śikhare tasminvānarendro vyavasthitaḥ |
tayossamīpaṃ māmeva preṣayāmāsa satvaram || 29 ||
tāvahaṃ puruṣavyāghrau sugrīvavacanātprabhū |
rūpalakṣaṇasampannau kṛtāñjalirupasthitaḥ || 30 ||
tau parijñātatattvārthau mayā prītisamanvitau |
pṛṣṭhamāropya taṃ deśaṃ prāpitau puruṣarṣabhau || 31 ||
niveditau ca tattvena sugrīvāya mahātmane |
tayoranyonyasallāpādbhṛśaṃ prītirajāyata || 32 ||
tatastau prītisampannau harīśvaranareśvarau |
parasparakṛtāśvāsau kathayā pūrvavṛttayā || 33 ||
tatassa sāntvayāmāsa sugrīvaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
strīhetorvālinā bhrātrā nirastamurutejasā || 34 ||
tatastvannāśajaṃ śokaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
lakṣmaṇo vānarendrāya sugrīvāya nyavedayat || 35 ||
sa śrutvā vānarendrastu lakṣmaṇeneritaṃ vacaḥ |
tadāsīnniṣprabho'tyarthaṃ grahagrasta ivāṃśumān || 36 ||
tatastvadgātraśobhīni rakṣasā hriyamāṇayā |
yānyābharaṇajālāni pātitāni mahītale || 37 ||
tāni sarvāṇi rāmāya ānīya hariyūthapāḥ |
saṃhṛṣṭā darśayāmāsurgatiṃ tu na vidustava || 38 ||
tāni rāmāya dattāni mayaivopahṛtāni ca |
svanavantyavakīrṇāni tasminvigatacetasi || 39 ||
tānyaṅke darśanīyāni kṛtvā bahuvidhaṃ tava |
tena devaprakāśena devena paridevitam || 40 ||
paśyatastāni rudatastāmyataśca punaḥ punaḥ |
prādīpayandāśarathestāni śokahutāśanam || 41 ||
śayitaṃ ca ciraṃ tena duḥkhārtena mahātmanā |
mayāpi vividhairvākyaiḥ kṛcchrādutthāpitaḥ punaḥ || 42 ||
tāni dṛṣṭvā mahābāhurdarśayitvā muhurmuhuḥ |
rāghavassaha saumitrissugrīve sa nyavedayat || 43 ||
sa tavādarśanādārye rāghavaḥ paritapyate |
mahatā jvalatā nityamagninevāgniparvataḥ || 44 ||
tvatkṛte tamanidrā ca śokaścintā ca rāghavam |
tāpayanti mahātmānamagnyagāramivāgnayaḥ || 45 ||
tavādarśanaśokena rāghavaḥ pravicālyate |
mahatā bhūmikampena mahāniva śiloccayaḥ || 46 ||
kānanāni suramyāṇi nadīḥ prasravaṇāni ca |
caranna ratimāpnoti tvāmapaśyannṛpātmaje || 47 ||
sa tvāṃ manujaśārdūlaḥ kṣipraṃ prāpsyati rāghavaḥ |
samitrabāndhavaṃ hatvā rāvaṇaṃ janakātmaje || 48 ||
sahitau rāmasugrīvāvubhāvakurutāṃ tadā |
samayaṃ vālinaṃ hantuṃ tava cānveṣaṇaṃ tathā || 49 ||
tatastābhyāṃ kumārābhyāṃ vīrābhyāṃ sa harīśvaraḥ |
kiṣkindhāṃ samupāgamya vālī yuddhe nipātitaḥ || 50 ||
tato nihatya tarasā rāmo vālinamāhave |
sarvarkṣaharisaṅghānāṃ sugrīvamakarotpatim || 51 ||
rāmasugrīvayoraikyaṃ devyevaṃ samajāyata |
hanumantaṃ ca māṃ viddhi tayordūtamihāgatam || 52 ||
svarājyaṃ prāpya sugrīvassamānīya harīśvarān |
tvadarthaṃ preṣayāmāsa diśo daśa mahābalān || 53 ||
ādiṣṭā vānarendreṇa sugrīveṇa mahaujasā |
adrirājapratīkāśāssarvataḥ prasthitau mahīm || 54 ||
tataste mārgamāṇā vai sugrīvavacanāturāḥ |
caranti vasudhāṃ kṛtsnāṃ vayamanye ca vānarāḥ || 55 ||
aṅgado nāma lakṣmīvānvālisūnurmahābalaḥ |
prasthitaḥ kapiśārdūlastribhāgabalasaṃvṛtaḥ || 56 ||
teṣāṃ no vipraṇaṣṭānāṃ vindhye parvatasattame |
bhṛśaṃ śokaparītānāmahorātragaṇā gatāḥ || 57 ||
te vayaṃ kāryanairāśyātkālasyātikrameṇa ca |
bhayācca kapirājasya prāṇāṃstyaktuṃ vyavasthitāḥ || 58 ||
vicitya vanadurgāṇi giriprasravaṇāni ca |
anāsādya padaṃ devyāḥ prāṇāṃstyaktuṃ samudyatāḥ || 59 ||
dṛṣṭvā prāyopaviṣṭāṃśca sarvānvānarapuṅgavān |
bhṛśaṃ śokārṇave magnaḥ paryadevayadaṅgadaḥ || 60 ||
tava nāśaṃ ca vaidehi vālinaśca vadhaṃ tathā |
prāyopaveśamasmākaṃ maraṇaṃ ca jaṭāyuṣaḥ || 61 ||
teṣāṃ nasvāmisandeśānnirāśānāṃ mumūrṣatām |
kāryahetorivāyātaśśakunirvīryavānmahān || 62 ||
gṛdhrarājasya sodaryaḥ sampātirnāma gṛdhrarāṭ |
śrutvā bhrātṛvadhaṃ kopādidaṃ vacanamabravīt || 63 ||
yavīyānkena me bhrātā hataḥ kva ca nipātitaḥ |
etadākhyātumicchāmi bhavadbhirvānarottamāḥ || 64 ||
aṅgado'kathayattasya janasthāne mahadvadham |
rakṣasā bhīmarūpeṇa tvāmuddiśya yathātatham || 65 ||
jaṭāyuṣo vadhaṃ śrutvā duḥkhitasso'ruṇātmajaḥ |
tvāṃ śaśaṃsa varārohe vasantīṃ rāvaṇālaye || 66 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā sampāteḥ prītivardhanam |
aṅgadapramukhāstūrṇaṃ tatassamprasthitā vayam || 67 ||
vindhyādutthāya samprāptā ssāgarasyāntamuttaram |
tvaddharśanakṛtotsāhā hṛṣṭāstuṣṭāḥ plavaṅgamāḥ || 68 ||
aṅgadapramukhāssarve velopāntamupasthitāḥ |
cintāṃ jagmuḥ punarbhītāstvaddarśanasamutsukāḥ || 69 ||
athāhaṃ harisainyasya sāgaraṃ prekṣya sīdataḥ |
vyavadhūya bhayaṃ tīvraṃ yojanānāṃ śataṃ plutaḥ || 70 ||
laṅkā cāpi mayā rātrau praviṣṭā rākṣasākulā |
rāvaṇaśca mayā dṛṣṭastvaṃ ca śokapariplutā || 71 ||
etatte sarvamākhyātaṃ yathāvṛttamanandite |
abhibhāṣasva māṃ devi dūto dāśaratheraham || 72 ||
taṃ māṃ rāmakṛtodyogaṃ tvannimittamihāgatam |
sugrīvasacivaṃ devi buddhyasva pavanātmajam || 73 ||
kuśalī tava kākutsthassarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
gurorārādhane yukto lakṣmaṇaśca sulakṣaṇaḥ || 74 ||
tasya vīryavato devi bhartustava hite rataḥ |
ahamekastu samprāpta ssugrīvavacanādiha || 75 ||
mayeyamasahāyena caratā kāmarūpiṇā |
dakṣiṇā diganukrāntā tvanmārgavicayaiṣiṇā || 76 ||
diṣṭyāhaṃ harisainyānāṃ tvannāśamanuśocatām |
apaneṣyāmi santāpaṃ tavābhigamaśaṃsanāt || 77 ||
diṣṭyā hi mama na vyarthaṃ devi sāgaralaṅghanam |
prāpsyāmyahamidaṃ diṣṭyā tvaddarśanakṛtaṃ yaśaḥ || 78 ||
rāghavaśca mahāvīryaḥ kṣipraṃ tvāmabhipatsyate |
samitrabāndhavaṃ hatvā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam || 79 ||
mālyavānnāma vaidehi girīṇāmuttamo giriḥ |
tato gacchati gokarṇaṃ parvataṃ kesarī hariḥ || 80 ||
sa ca devarṣibhirdiṣṭaḥ pitā mama mahākapiḥ |
tīrthe nadīpateḥ puṇye śambasādanamuddharat || 81 ||
tasyāhaṃ hariṇaḥ kṣetre jāto vātena maithili |
hanumāniti vikhyāto loke svenaiva karmaṇā || 82 ||
viśvāsārthaṃ tu vaidehi bharturuktā mayā guṇāḥ |
acirādrāghavo devi tvāmito nayitā'naghe || 83 ||
evaṃ viśvāsitā sītā hetubhiśśokakarśitā |
upapannairabhijñānairdūtaṃ tamavagacchati || 84 ||
atulaṃ ca gatā harṣaṃ praharṣeṇa ca jānakī |
netrābhyāṃ vakrapakṣmābhyāṃ mumocānandajaṃ jalam || 85 ||
cāru tadvadanaṃ tasyāstāmraśuklāyatekṣaṇam |
aśobhata viśālākṣyā rāhumukta ivoḍurāṭ || 86 ||
hanumantaṃ kapiṃ vyaktaṃ manyate nānyatheti sā |
athovāca hanūmāṃstāmuttaraṃ priyadarśanām || 87 ||
etatte sarvamākhyātaṃ samāśvasihi maithili |
kiṃ karomi kathaṃ vā te rocate pratiyāmyaham || 88 ||
hate'sure saṃyati śambasādane kapipravīreṇa maharṣicodanāt |
tato'smi vāyuprabhavo hi maithili prabhāvatastatpratimaśca vānaraḥ || 89 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe pañcatriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ पञ्चत्रिंशस्सर्गः ।
तां तु रामकथां श्रुत्वा वैदेही वानरर्षभात् ।
उवाच वचनं सान्त्वमिदं मधुरया गिरा ॥ 1 ॥
क्व ते रामेण संसर्गः कथं जानासि लक्ष्मणम् ।
वानराणां नराणां च कथमासीत्समागमः ॥ 2 ॥
यानि रामस्य लिङ्गानि लक्ष्मणस्य च वानर ।
तानि भूयस्समाचक्ष्व न मां शोकस्समाविशेत् ॥ 3 ॥
कीदृशं तस्य संस्थानं रूपं रामस्य कीदृशम् ।
कथमूरू कथं बाहू लक्ष्मणस्य च शंस मे ॥ 4 ॥
एवमुक्तस्तु वैदेह्या हनुमान्मारुतात्मजः ।
ततो रामं यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ 5 ॥
जानन्ती बत दिष्ट्या मां वैदेहि परिपृच्छसि ।
भर्तुः कमलपत्त्राक्षि संस्थानं लक्ष्मणस्य च ॥ 6 ॥
यानि रामस्य चिह्नानि लक्ष्मणस्य च यानि वै ।
लक्षितानि विशालाक्षि वदतश्शृणु तानि मे ॥ 7 ॥
रामः कमलपत्त्राक्ष स्सर्वसत्त्वमनोहरः ।
रूपदाक्षिण्यसम्पन्नः प्रसूतो जनकात्मजे ॥ 8 ॥
तेजसाऽदित्य सङ्काशः क्षमया पृथिवीसमः ।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या यशसा वासवोपमः ॥ 9 ॥
रक्षिता जीवलोकस्य स्वजनस्याभिरक्षिता ।
रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य धर्मस्य च परन्तपः ॥ 10 ॥
रामो भामिनि लोकस्य चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता ।
मर्यादानां च लोकस्य कर्ता कारयिता च सः ॥ 11 ॥
अर्चिष्मानर्चितोऽत्यर्थं ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः ।
साधूनामुपकारज्ञः प्रचारज्ञश्च कर्मणाम् ॥ 12 ॥
राजविद्याविनीतश्च ब्राह्मणानामुपासिता ।
श्रुतवान्शीलसम्पन्नो विनीतश्च परन्तपः ॥ 13 ॥
यजुर्वेदविनीतश्च वेदविद्भिस्सुपूजितः ।
धनुर्वेदे च वेदेषु वेदाङ्गेषु च निष्ठितः ॥ 14 ॥
विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवश्शुभाननः ।
गूढजत्रुस्सुताम्राक्षो रामो देवि जनै श्श्रुतः ॥ 15 ॥
दुन्दुभिस्वननिर्घोष स्स्निग्धवर्णः प्रतापवान् ।
सम स्समविभक्ताङ्गो वर्णं श्यामं समाश्रितः ॥ 16 ॥
त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बश्च त्रिसमस्त्रिषु चोन्नतः ।
त्रिताम्रस्त्रिषु च स्निग्धो गम्भीरस्त्रिषु नित्यशः ॥ 17 ॥
त्रिवलीवांस्त्र्यवनतश्चतुर्व्यङ्गस्त्रिशीर्षवान् ।
चतुष्कलश्चतुर्लेखश्चतुष्किष्कुश्चतु स्समः ॥ 18 ॥
चतुर्दशसमद्वन्द्वश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्गतिः ।
महोष्ठहनुनासश्च पञ्चस्निग्धोऽष्टवंशवान् ॥ 19 ॥
दशपद्मो दशबृहत्त्रिभिर्व्याप्तो द्विशुक्लवान् ।
षडुन्नतो नवतनुस्त्रिभिर्व्याप्नोति राघवः ॥ 20 ॥
सत्यधर्मपरश्श्रीमान् सङ्ग्रहानुग्रहे रतः ।
देशकालविभागज्ञस्सर्वलोकप्रियंवदः ॥ 21 ॥
भ्राता तस्य च द्वैमात्रस्सौमित्रिरपराजितः ।
अनुरागेण रूपेण गुणैश्चैव तथाविधः ॥ 22 ॥
तावुभौ नरशार्दूलौ त्वद्दर्शनसमुत्सुकौ ।
विचिन्वन्तौ महीं कृत्स्नामस्माभिरभिसङ्गतौ ॥ 23 ॥
त्वामेव मार्गमाणौ तौ विचरन्तौ वसुन्धराम् ।
ददर्शतुर्मृगपतिं पूर्वजेनावरोपितम् ॥ 24 ॥
ऋश्यमूकस्य पृष्ठे तु बहुपादपसङ्कुले ।
भ्रातुर्भयार्तमासीनं सुग्रीवं प्रियदर्शनम् ॥ 25 ॥
वयं तु हरिराजं तं सुग्रीवं सत्यसङ्गरम् ।
परिचर्यामहे राज्यात्पूर्वजेनावरोपितम् ॥ 26 ॥
ततस्तौ चीरवसनौ धनुः प्रवरपाणिनौ ।
ऋश्यमूकस्य शैलस्य रम्यं देशमुपागतौ ॥ 27 ॥
स तौ दृष्ट्वा नरव्याघ्रौ धन्विनौ वानरर्षभः ।
अवप्लुतो गिरेस्तस्य शिखरं भयमोहितः ॥ 28 ॥
ततस्स शिखरे तस्मिन्वानरेन्द्रो व्यवस्थितः ।
तयोस्समीपं मामेव प्रेषयामास सत्वरम् ॥ 29 ॥
तावहं पुरुषव्याघ्रौ सुग्रीववचनात्प्रभू ।
रूपलक्षणसम्पन्नौ कृताञ्जलिरुपस्थितः ॥ 30 ॥
तौ परिज्ञाततत्त्वार्थौ मया प्रीतिसमन्वितौ ।
पृष्ठमारोप्य तं देशं प्रापितौ पुरुषर्षभौ ॥ 31 ॥
निवेदितौ च तत्त्वेन सुग्रीवाय महात्मने ।
तयोरन्योन्यसल्लापाद्भृशं प्रीतिरजायत ॥ 32 ॥
ततस्तौ प्रीतिसम्पन्नौ हरीश्वरनरेश्वरौ ।
परस्परकृताश्वासौ कथया पूर्ववृत्तया ॥ 33 ॥
ततस्स सान्त्वयामास सुग्रीवं लक्ष्मणाग्रजः ।
स्त्रीहेतोर्वालिना भ्रात्रा निरस्तमुरुतेजसा ॥ 34 ॥
ततस्त्वन्नाशजं शोकं रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
लक्ष्मणो वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयत् ॥ 35 ॥
स श्रुत्वा वानरेन्द्रस्तु लक्ष्मणेनेरितं वचः ।
तदासीन्निष्प्रभोऽत्यर्थं ग्रहग्रस्त इवांशुमान् ॥ 36 ॥
ततस्त्वद्गात्रशोभीनि रक्षसा ह्रियमाणया ।
यान्याभरणजालानि पातितानि महीतले ॥ 37 ॥
तानि सर्वाणि रामाय आनीय हरियूथपाः ।
संहृष्टा दर्शयामासुर्गतिं तु न विदुस्तव ॥ 38 ॥
तानि रामाय दत्तानि मयैवोपहृतानि च ।
स्वनवन्त्यवकीर्णानि तस्मिन्विगतचेतसि ॥ 39 ॥
तान्यङ्के दर्शनीयानि कृत्वा बहुविधं तव ।
तेन देवप्रकाशेन देवेन परिदेवितम् ॥ 40 ॥
पश्यतस्तानि रुदतस्ताम्यतश्च पुनः पुनः ।
प्रादीपयन्दाशरथेस्तानि शोकहुताशनम् ॥ 41 ॥
शयितं च चिरं तेन दुःखार्तेन महात्मना ।
मयापि विविधैर्वाक्यैः कृच्छ्रादुत्थापितः पुनः ॥ 42 ॥
तानि दृष्ट्वा महाबाहुर्दर्शयित्वा मुहुर्मुहुः ।
राघवस्सह सौमित्रिस्सुग्रीवे स न्यवेदयत् ॥ 43 ॥
स तवादर्शनादार्ये राघवः परितप्यते ।
महता ज्वलता नित्यमग्निनेवाग्निपर्वतः ॥ 44 ॥
त्वत्कृते तमनिद्रा च शोकश्चिन्ता च राघवम् ।
तापयन्ति महात्मानमग्न्यगारमिवाग्नयः ॥ 45 ॥
तवादर्शनशोकेन राघवः प्रविचाल्यते ।
महता भूमिकम्पेन महानिव शिलोच्चयः ॥ 46 ॥
काननानि सुरम्याणि नदीः प्रस्रवणानि च ।
चरन्न रतिमाप्नोति त्वामपश्यन्नृपात्मजे ॥ 47 ॥
स त्वां मनुजशार्दूलः क्षिप्रं प्राप्स्यति राघवः ।
समित्रबान्धवं हत्वा रावणं जनकात्मजे ॥ 48 ॥
सहितौ रामसुग्रीवावुभावकुरुतां तदा ।
समयं वालिनं हन्तुं तव चान्वेषणं तथा ॥ 49 ॥
ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यां वीराभ्यां स हरीश्वरः ।
किष्किन्धां समुपागम्य वाली युद्धे निपातितः ॥ 50 ॥
ततो निहत्य तरसा रामो वालिनमाहवे ।
सर्वर्क्षहरिसङ्घानां सुग्रीवमकरोत्पतिम् ॥ 51 ॥
रामसुग्रीवयोरैक्यं देव्येवं समजायत ।
हनुमन्तं च मां विद्धि तयोर्दूतमिहागतम् ॥ 52 ॥
स्वराज्यं प्राप्य सुग्रीवस्समानीय हरीश्वरान् ।
त्वदर्थं प्रेषयामास दिशो दश महाबलान् ॥ 53 ॥
आदिष्टा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण महौजसा ।
अद्रिराजप्रतीकाशास्सर्वतः प्रस्थितौ महीम् ॥ 54 ॥
ततस्ते मार्गमाणा वै सुग्रीववचनातुराः ।
चरन्ति वसुधां कृत्स्नां वयमन्ये च वानराः ॥ 55 ॥
अङ्गदो नाम लक्ष्मीवान्वालिसूनुर्महाबलः ।
प्रस्थितः कपिशार्दूलस्त्रिभागबलसंवृतः ॥ 56 ॥
तेषां नो विप्रणष्टानां विन्ध्ये पर्वतसत्तमे ।
भृशं शोकपरीतानामहोरात्रगणा गताः ॥ 57 ॥
ते वयं कार्यनैराश्यात्कालस्यातिक्रमेण च ।
भयाच्च कपिराजस्य प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिताः ॥ 58 ॥
विचित्य वनदुर्गाणि गिरिप्रस्रवणानि च ।
अनासाद्य पदं देव्याः प्राणांस्त्यक्तुं समुद्यताः ॥ 59 ॥
दृष्ट्वा प्रायोपविष्टांश्च सर्वान्वानरपुङ्गवान् ।
भृशं शोकार्णवे मग्नः पर्यदेवयदङ्गदः ॥ 60 ॥
तव नाशं च वैदेहि वालिनश्च वधं तथा ।
प्रायोपवेशमस्माकं मरणं च जटायुषः ॥ 61 ॥
तेषां नस्वामिसन्देशान्निराशानां मुमूर्षताम् ।
कार्यहेतोरिवायातश्शकुनिर्वीर्यवान्महान् ॥ 62 ॥
गृध्रराजस्य सोदर्यः सम्पातिर्नाम गृध्रराट् ।
श्रुत्वा भ्रातृवधं कोपादिदं वचनमब्रवीत् ॥ 63 ॥
यवीयान्केन मे भ्राता हतः क्व च निपातितः ।
एतदाख्यातुमिच्छामि भवद्भिर्वानरोत्तमाः ॥ 64 ॥
अङ्गदोऽकथयत्तस्य जनस्थाने महद्वधम् ।
रक्षसा भीमरूपेण त्वामुद्दिश्य यथातथम् ॥ 65 ॥
जटायुषो वधं श्रुत्वा दुःखितस्सोऽरुणात्मजः ।
त्वां शशंस वरारोहे वसन्तीं रावणालये ॥ 66 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सम्पातेः प्रीतिवर्धनम् ।
अङ्गदप्रमुखास्तूर्णं ततस्सम्प्रस्थिता वयम् ॥ 67 ॥
विन्ध्यादुत्थाय सम्प्राप्ता स्सागरस्यान्तमुत्तरम् ।
त्वद्धर्शनकृतोत्साहा हृष्टास्तुष्टाः प्लवङ्गमाः ॥ 68 ॥
अङ्गदप्रमुखास्सर्वे वेलोपान्तमुपस्थिताः ।
चिन्तां जग्मुः पुनर्भीतास्त्वद्दर्शनसमुत्सुकाः ॥ 69 ॥
अथाहं हरिसैन्यस्य सागरं प्रेक्ष्य सीदतः ।
व्यवधूय भयं तीव्रं योजनानां शतं प्लुतः ॥ 70 ॥
लङ्का चापि मया रात्रौ प्रविष्टा राक्षसाकुला ।
रावणश्च मया दृष्टस्त्वं च शोकपरिप्लुता ॥ 71 ॥
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथावृत्तमनन्दिते ।
अभिभाषस्व मां देवि दूतो दाशरथेरहम् ॥ 72 ॥
तं मां रामकृतोद्योगं त्वन्निमित्तमिहागतम् ।
सुग्रीवसचिवं देवि बुद्ध्यस्व पवनात्मजम् ॥ 73 ॥
कुशली तव काकुत्स्थस्सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
गुरोराराधने युक्तो लक्ष्मणश्च सुलक्षणः ॥ 74 ॥
तस्य वीर्यवतो देवि भर्तुस्तव हिते रतः ।
अहमेकस्तु सम्प्राप्त स्सुग्रीववचनादिह ॥ 75 ॥
मयेयमसहायेन चरता कामरूपिणा ।
दक्षिणा दिगनुक्रान्ता त्वन्मार्गविचयैषिणा ॥ 76 ॥
दिष्ट्याहं हरिसैन्यानां त्वन्नाशमनुशोचताम् ।
अपनेष्यामि सन्तापं तवाभिगमशंसनात् ॥ 77 ॥
दिष्ट्या हि मम न व्यर्थं देवि सागरलङ्घनम् ।
प्राप्स्याम्यहमिदं दिष्ट्या त्वद्दर्शनकृतं यशः ॥ 78 ॥
राघवश्च महावीर्यः क्षिप्रं त्वामभिपत्स्यते ।
समित्रबान्धवं हत्वा रावणं राक्षसाधिपम् ॥ 79 ॥
माल्यवान्नाम वैदेहि गिरीणामुत्तमो गिरिः ।
ततो गच्छति गोकर्णं पर्वतं केसरी हरिः ॥ 80 ॥
स च देवर्षिभिर्दिष्टः पिता मम महाकपिः ।
तीर्थे नदीपतेः पुण्ये शम्बसादनमुद्धरत् ॥ 81 ॥
तस्याहं हरिणः क्षेत्रे जातो वातेन मैथिलि ।
हनुमानिति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा ॥ 82 ॥
विश्वासार्थं तु वैदेहि भर्तुरुक्ता मया गुणाः ।
अचिराद्राघवो देवि त्वामितो नयिताऽनघे ॥ 83 ॥
एवं विश्वासिता सीता हेतुभिश्शोककर्शिता ।
उपपन्नैरभिज्ञानैर्दूतं तमवगच्छति ॥ 84 ॥
अतुलं च गता हर्षं प्रहर्षेण च जानकी ।
नेत्राभ्यां वक्रपक्ष्माभ्यां मुमोचानन्दजं जलम् ॥ 85 ॥
चारु तद्वदनं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम् ।
अशोभत विशालाक्ष्या राहुमुक्त इवोडुराट् ॥ 86 ॥
हनुमन्तं कपिं व्यक्तं मन्यते नान्यथेति सा ।
अथोवाच हनूमांस्तामुत्तरं प्रियदर्शनाम् ॥ 87 ॥
एतत्ते सर्वमाख्यातं समाश्वसिहि मैथिलि ।
किं करोमि कथं वा ते रोचते प्रतियाम्यहम् ॥ 88 ॥
हतेऽसुरे संयति शम्बसादने कपिप्रवीरेण महर्षिचोदनात् ।
ततोऽस्मि वायुप्रभवो हि मैथिलि प्रभावतस्तत्प्रतिमश्च वानरः ॥ 89 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चत्रिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha pañcatriṃśassargaḥ |
tāṃ tu rāmakathāṃ śrutvā vaidehī vānararṣabhāt |
uvāca vacanaṃ sāntvamidaṃ madhurayā girā || 1 ||
kva te rāmeṇa saṃsargaḥ kathaṃ jānāsi lakṣmaṇam |
vānarāṇāṃ narāṇāṃ ca kathamāsītsamāgamaḥ || 2 ||
yāni rāmasya liṅgāni lakṣmaṇasya ca vānara |
tāni bhūyassamācakṣva na māṃ śokassamāviśet || 3 ||
kīdṛśaṃ tasya saṃsthānaṃ rūpaṃ rāmasya kīdṛśam |
kathamūrū kathaṃ bāhū lakṣmaṇasya ca śaṃsa me || 4 ||
evamuktastu vaidehyā hanumānmārutātmajaḥ |
tato rāmaṃ yathātattvamākhyātumupacakrame || 5 ||
jānantī bata diṣṭyā māṃ vaidehi paripṛcchasi |
bhartuḥ kamalapattrākṣi saṃsthānaṃ lakṣmaṇasya ca || 6 ||
yāni rāmasya cihnāni lakṣmaṇasya ca yāni vai |
lakṣitāni viśālākṣi vadataśśṛṇu tāni me || 7 ||
rāmaḥ kamalapattrākṣa ssarvasattvamanoharaḥ |
rūpadākṣiṇyasampannaḥ prasūto janakātmaje || 8 ||
tejasā'ditya saṅkāśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ |
bṛhaspatisamo buddhyā yaśasā vāsavopamaḥ || 9 ||
rakṣitā jīvalokasya svajanasyābhirakṣitā |
rakṣitā svasya vṛttasya dharmasya ca parantapaḥ || 10 ||
rāmo bhāmini lokasya cāturvarṇyasya rakṣitā |
maryādānāṃ ca lokasya kartā kārayitā ca saḥ || 11 ||
arciṣmānarcito'tyarthaṃ brahmacaryavrate sthitaḥ |
sādhūnāmupakārajñaḥ pracārajñaśca karmaṇām || 12 ||
rājavidyāvinītaśca brāhmaṇānāmupāsitā |
śrutavānśīlasampanno vinītaśca parantapaḥ || 13 ||
yajurvedavinītaśca vedavidbhissupūjitaḥ |
dhanurvede ca vedeṣu vedāṅgeṣu ca niṣṭhitaḥ || 14 ||
vipulāṃso mahābāhuḥ kambugrīvaśśubhānanaḥ |
gūḍhajatrussutāmrākṣo rāmo devi janai śśrutaḥ || 15 ||
dundubhisvananirghoṣa ssnigdhavarṇaḥ pratāpavān |
sama ssamavibhaktāṅgo varṇaṃ śyāmaṃ samāśritaḥ || 16 ||
tristhirastripralambaśca trisamastriṣu connataḥ |
tritāmrastriṣu ca snigdho gambhīrastriṣu nityaśaḥ || 17 ||
trivalīvāṃstryavanataścaturvyaṅgastriśīrṣavān |
catuṣkalaścaturlekhaścatuṣkiṣkuścatu ssamaḥ || 18 ||
caturdaśasamadvandvaścaturdaṃṣṭraścaturgatiḥ |
mahoṣṭhahanunāsaśca pañcasnigdho'ṣṭavaṃśavān || 19 ||
daśapadmo daśabṛhattribhirvyāpto dviśuklavān |
ṣaḍunnato navatanustribhirvyāpnoti rāghavaḥ || 20 ||
satyadharmaparaśśrīmān saṅgrahānugrahe rataḥ |
deśakālavibhāgajñassarvalokapriyaṃvadaḥ || 21 ||
bhrātā tasya ca dvaimātrassaumitriraparājitaḥ |
anurāgeṇa rūpeṇa guṇaiścaiva tathāvidhaḥ || 22 ||
tāvubhau naraśārdūlau tvaddarśanasamutsukau |
vicinvantau mahīṃ kṛtsnāmasmābhirabhisaṅgatau || 23 ||
tvāmeva mārgamāṇau tau vicarantau vasundharām |
dadarśaturmṛgapatiṃ pūrvajenāvaropitam || 24 ||
ṛśyamūkasya pṛṣṭhe tu bahupādapasaṅkule |
bhrāturbhayārtamāsīnaṃ sugrīvaṃ priyadarśanam || 25 ||
vayaṃ tu harirājaṃ taṃ sugrīvaṃ satyasaṅgaram |
paricaryāmahe rājyātpūrvajenāvaropitam || 26 ||
tatastau cīravasanau dhanuḥ pravarapāṇinau |
ṛśyamūkasya śailasya ramyaṃ deśamupāgatau || 27 ||
sa tau dṛṣṭvā naravyāghrau dhanvinau vānararṣabhaḥ |
avapluto girestasya śikharaṃ bhayamohitaḥ || 28 ||
tatassa śikhare tasminvānarendro vyavasthitaḥ |
tayossamīpaṃ māmeva preṣayāmāsa satvaram || 29 ||
tāvahaṃ puruṣavyāghrau sugrīvavacanātprabhū |
rūpalakṣaṇasampannau kṛtāñjalirupasthitaḥ || 30 ||
tau parijñātatattvārthau mayā prītisamanvitau |
pṛṣṭhamāropya taṃ deśaṃ prāpitau puruṣarṣabhau || 31 ||
niveditau ca tattvena sugrīvāya mahātmane |
tayoranyonyasallāpādbhṛśaṃ prītirajāyata || 32 ||
tatastau prītisampannau harīśvaranareśvarau |
parasparakṛtāśvāsau kathayā pūrvavṛttayā || 33 ||
tatassa sāntvayāmāsa sugrīvaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
strīhetorvālinā bhrātrā nirastamurutejasā || 34 ||
tatastvannāśajaṃ śokaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
lakṣmaṇo vānarendrāya sugrīvāya nyavedayat || 35 ||
sa śrutvā vānarendrastu lakṣmaṇeneritaṃ vacaḥ |
tadāsīnniṣprabho'tyarthaṃ grahagrasta ivāṃśumān || 36 ||
tatastvadgātraśobhīni rakṣasā hriyamāṇayā |
yānyābharaṇajālāni pātitāni mahītale || 37 ||
tāni sarvāṇi rāmāya ānīya hariyūthapāḥ |
saṃhṛṣṭā darśayāmāsurgatiṃ tu na vidustava || 38 ||
tāni rāmāya dattāni mayaivopahṛtāni ca |
svanavantyavakīrṇāni tasminvigatacetasi || 39 ||
tānyaṅke darśanīyāni kṛtvā bahuvidhaṃ tava |
tena devaprakāśena devena paridevitam || 40 ||
paśyatastāni rudatastāmyataśca punaḥ punaḥ |
prādīpayandāśarathestāni śokahutāśanam || 41 ||
śayitaṃ ca ciraṃ tena duḥkhārtena mahātmanā |
mayāpi vividhairvākyaiḥ kṛcchrādutthāpitaḥ punaḥ || 42 ||
tāni dṛṣṭvā mahābāhurdarśayitvā muhurmuhuḥ |
rāghavassaha saumitrissugrīve sa nyavedayat || 43 ||
sa tavādarśanādārye rāghavaḥ paritapyate |
mahatā jvalatā nityamagninevāgniparvataḥ || 44 ||
tvatkṛte tamanidrā ca śokaścintā ca rāghavam |
tāpayanti mahātmānamagnyagāramivāgnayaḥ || 45 ||
tavādarśanaśokena rāghavaḥ pravicālyate |
mahatā bhūmikampena mahāniva śiloccayaḥ || 46 ||
kānanāni suramyāṇi nadīḥ prasravaṇāni ca |
caranna ratimāpnoti tvāmapaśyannṛpātmaje || 47 ||
sa tvāṃ manujaśārdūlaḥ kṣipraṃ prāpsyati rāghavaḥ |
samitrabāndhavaṃ hatvā rāvaṇaṃ janakātmaje || 48 ||
sahitau rāmasugrīvāvubhāvakurutāṃ tadā |
samayaṃ vālinaṃ hantuṃ tava cānveṣaṇaṃ tathā || 49 ||
tatastābhyāṃ kumārābhyāṃ vīrābhyāṃ sa harīśvaraḥ |
kiṣkindhāṃ samupāgamya vālī yuddhe nipātitaḥ || 50 ||
tato nihatya tarasā rāmo vālinamāhave |
sarvarkṣaharisaṅghānāṃ sugrīvamakarotpatim || 51 ||
rāmasugrīvayoraikyaṃ devyevaṃ samajāyata |
hanumantaṃ ca māṃ viddhi tayordūtamihāgatam || 52 ||
svarājyaṃ prāpya sugrīvassamānīya harīśvarān |
tvadarthaṃ preṣayāmāsa diśo daśa mahābalān || 53 ||
ādiṣṭā vānarendreṇa sugrīveṇa mahaujasā |
adrirājapratīkāśāssarvataḥ prasthitau mahīm || 54 ||
tataste mārgamāṇā vai sugrīvavacanāturāḥ |
caranti vasudhāṃ kṛtsnāṃ vayamanye ca vānarāḥ || 55 ||
aṅgado nāma lakṣmīvānvālisūnurmahābalaḥ |
prasthitaḥ kapiśārdūlastribhāgabalasaṃvṛtaḥ || 56 ||
teṣāṃ no vipraṇaṣṭānāṃ vindhye parvatasattame |
bhṛśaṃ śokaparītānāmahorātragaṇā gatāḥ || 57 ||
te vayaṃ kāryanairāśyātkālasyātikrameṇa ca |
bhayācca kapirājasya prāṇāṃstyaktuṃ vyavasthitāḥ || 58 ||
vicitya vanadurgāṇi giriprasravaṇāni ca |
anāsādya padaṃ devyāḥ prāṇāṃstyaktuṃ samudyatāḥ || 59 ||
dṛṣṭvā prāyopaviṣṭāṃśca sarvānvānarapuṅgavān |
bhṛśaṃ śokārṇave magnaḥ paryadevayadaṅgadaḥ || 60 ||
tava nāśaṃ ca vaidehi vālinaśca vadhaṃ tathā |
prāyopaveśamasmākaṃ maraṇaṃ ca jaṭāyuṣaḥ || 61 ||
teṣāṃ nasvāmisandeśānnirāśānāṃ mumūrṣatām |
kāryahetorivāyātaśśakunirvīryavānmahān || 62 ||
gṛdhrarājasya sodaryaḥ sampātirnāma gṛdhrarāṭ |
śrutvā bhrātṛvadhaṃ kopādidaṃ vacanamabravīt || 63 ||
yavīyānkena me bhrātā hataḥ kva ca nipātitaḥ |
etadākhyātumicchāmi bhavadbhirvānarottamāḥ || 64 ||
aṅgado'kathayattasya janasthāne mahadvadham |
rakṣasā bhīmarūpeṇa tvāmuddiśya yathātatham || 65 ||
jaṭāyuṣo vadhaṃ śrutvā duḥkhitasso'ruṇātmajaḥ |
tvāṃ śaśaṃsa varārohe vasantīṃ rāvaṇālaye || 66 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā sampāteḥ prītivardhanam |
aṅgadapramukhāstūrṇaṃ tatassamprasthitā vayam || 67 ||
vindhyādutthāya samprāptā ssāgarasyāntamuttaram |
tvaddharśanakṛtotsāhā hṛṣṭāstuṣṭāḥ plavaṅgamāḥ || 68 ||
aṅgadapramukhāssarve velopāntamupasthitāḥ |
cintāṃ jagmuḥ punarbhītāstvaddarśanasamutsukāḥ || 69 ||
athāhaṃ harisainyasya sāgaraṃ prekṣya sīdataḥ |
vyavadhūya bhayaṃ tīvraṃ yojanānāṃ śataṃ plutaḥ || 70 ||
laṅkā cāpi mayā rātrau praviṣṭā rākṣasākulā |
rāvaṇaśca mayā dṛṣṭastvaṃ ca śokapariplutā || 71 ||
etatte sarvamākhyātaṃ yathāvṛttamanandite |
abhibhāṣasva māṃ devi dūto dāśaratheraham || 72 ||
taṃ māṃ rāmakṛtodyogaṃ tvannimittamihāgatam |
sugrīvasacivaṃ devi buddhyasva pavanātmajam || 73 ||
kuśalī tava kākutsthassarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
gurorārādhane yukto lakṣmaṇaśca sulakṣaṇaḥ || 74 ||
tasya vīryavato devi bhartustava hite rataḥ |
ahamekastu samprāpta ssugrīvavacanādiha || 75 ||
mayeyamasahāyena caratā kāmarūpiṇā |
dakṣiṇā diganukrāntā tvanmārgavicayaiṣiṇā || 76 ||
diṣṭyāhaṃ harisainyānāṃ tvannāśamanuśocatām |
apaneṣyāmi santāpaṃ tavābhigamaśaṃsanāt || 77 ||
diṣṭyā hi mama na vyarthaṃ devi sāgaralaṅghanam |
prāpsyāmyahamidaṃ diṣṭyā tvaddarśanakṛtaṃ yaśaḥ || 78 ||
rāghavaśca mahāvīryaḥ kṣipraṃ tvāmabhipatsyate |
samitrabāndhavaṃ hatvā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam || 79 ||
mālyavānnāma vaidehi girīṇāmuttamo giriḥ |
tato gacchati gokarṇaṃ parvataṃ kesarī hariḥ || 80 ||
sa ca devarṣibhirdiṣṭaḥ pitā mama mahākapiḥ |
tīrthe nadīpateḥ puṇye śambasādanamuddharat || 81 ||
tasyāhaṃ hariṇaḥ kṣetre jāto vātena maithili |
hanumāniti vikhyāto loke svenaiva karmaṇā || 82 ||
viśvāsārthaṃ tu vaidehi bharturuktā mayā guṇāḥ |
acirādrāghavo devi tvāmito nayitā'naghe || 83 ||
evaṃ viśvāsitā sītā hetubhiśśokakarśitā |
upapannairabhijñānairdūtaṃ tamavagacchati || 84 ||
atulaṃ ca gatā harṣaṃ praharṣeṇa ca jānakī |
netrābhyāṃ vakrapakṣmābhyāṃ mumocānandajaṃ jalam || 85 ||
cāru tadvadanaṃ tasyāstāmraśuklāyatekṣaṇam |
aśobhata viśālākṣyā rāhumukta ivoḍurāṭ || 86 ||
hanumantaṃ kapiṃ vyaktaṃ manyate nānyatheti sā |
athovāca hanūmāṃstāmuttaraṃ priyadarśanām || 87 ||
etatte sarvamākhyātaṃ samāśvasihi maithili |
kiṃ karomi kathaṃ vā te rocate pratiyāmyaham || 88 ||
hate'sure saṃyati śambasādane kapipravīreṇa maharṣicodanāt |
tato'smi vāyuprabhavo hi maithili prabhāvatastatpratimaśca vānaraḥ || 89 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe pañcatriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
🕉 InfoLyter.in