শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে সুন্দরকাণ্ডম্ ।
অথ একচত্বারিংশস্সর্গঃ ।
স চ বাগ্ভিঃ প্রশস্তাভির্গমিষ্যন্পূজিতস্তযা ।
তস্মাদ্দেশাদপক্রম্য চিন্তযামাস বানরঃ ॥ 1 ॥
অল্পশেষমিদং কার্যং দৃষ্টেযমসিতেক্ষণা ।
ত্রীনুপাযানতিক্রম্য চতুর্থঃ ইহ বিদ্যতে ॥ 2 ॥
ন সাম রক্ষস্সু গুণায কল্পতে ন দানমর্থোপচিতেষু যুজ্যতে ।
ন ভেদসাধ্যা বলদর্পিতা জনাঃ পরাক্রমস্ত্বেব মমেহ রোচতে ॥ 3 ॥
ন চাস্য কার্যস্য পরাক্রমাদৃতে বিনিশ্চযঃ কশ্চিদিহোপপদ্যতে ।
হতপ্রবীরা হি রণে হি রাক্ষসাঃ কথঞ্চিদীযুর্যদিহাদ্য মার্দবম্ ॥ 4 ॥
কার্যে কর্মণি নির্দিষ্টে যো বহূন্যপি সাধযেত্ ।
পূর্বকার্যাবিরোধেন স কার্যং কর্তুমর্হতি ॥ 5 ॥
ন হ্যেকস্সাধকো হেতুস্স্বল্পস্যাপীহ কর্মণঃ ।
যো হ্যর্থং বহুধা বেদ স সমর্থোঽর্থসাধনে ॥ 6 ॥
ইহৈব তাবত্কৃতনিশ্চযো হ্যহং যদি ব্রজেযং প্লবগেশ্বরালযম্ ।
পরাত্মসম্মর্দবিশেষতত্ত্ববিত্ততঃ কৃতং স্যান্মম ভর্তৃশাসনম্ ॥ 7 ॥
কথং নু খল্বদ্য ভবেত্সুখাগতং প্রসহ্য যুদ্ধং মম রাক্ষসৈঃ সহ ।
তথৈব খল্বাত্মবলং চ সারবত্সম্মানযেন্মাং চ রণে দশাননঃ ॥ 8 ॥
ততস্সমাসাদ্য রণে দশাননং সমন্ত্রিবর্গং সবলপ্রযাযিনম্ ।
হৃদি স্থিতং তস্য মতং বলং চ বৈ সুখেন মত্ত্বাঽহমিতঃ পুনর্ব্রজে ॥ 9 ॥
ইদমস্য নৃশংসস্য নন্দনোপমমুত্তমম্ ।
বনং নেত্রমনঃকান্তং নানাদ্রুমলতাযুতম্ ॥ 10 ॥
ইদং বিধ্বংসযিষ্যামি শুষ্কং বনমিবানলঃ ।
অস্মিন্ভগ্নে ততঃ কোপং করিষ্যতি দশাননঃ ॥ 11 ॥
ততো মহত্সাশ্বমহারথদ্বিপং বলং সমাদেক্ষ্যতি রাক্ষসাধিপঃ ।
ত্রিশূলকালাযসপট্টিসাযুধং ততো মহদ্যুদ্ধমিদং ভবিষ্যতি ॥ 12 ॥
অহং তু তৈঃ সংযতি চণ্ডবিক্রমৈ স্সমেত্য রক্ষোভিরসহ্য বিক্রমঃ ।
নিহত্য তদ্রাবণচোদিতং বলং সুখং গমিষ্যামি কপীশ্বরালযম্ ॥ 13 ॥
ততো মারুতবত্কৃদ্ধো মারুতির্ভীমবিক্রমঃ ।
ঊরুবেগেন মহতা দ্রুমান্ক্ষেপ্তুমথারভত্ ॥ 14 ॥
ততস্তু হনুমান্বীরো বভঞ্জ প্রমদাবনম্ ।
মত্তদ্বিজসমাঘুষ্টং নানাদ্রুমলতাযুতম্ ॥ 15 ॥
তদ্বনং মথিতৈর্বৃক্ষৈর্ভিন্নৈশ্চ সলিলাশযৈঃ ।
চূর্ণিতৈঃ পর্বতাগ্রৈশ্চ বভূবাপ্রিযদর্শনম্ ॥ 16 ॥
নানাশকুন্তবিরুতৈঃ প্রভিন্নৈস্সলিলাশযৈঃ ।
তাম্রৈঃ কিসলযৈঃ ক্লান্তৈঃ ক্লান্তদ্রুমলতাযুতম্ ॥ 17 ॥
ন বভৌ তদ্বনং তত্র দাবানলহতং যথা ।
ব্যাকুলাবরণা রেজুর্বিহ্বলা ইব তা লতাঃ ॥ 18 ॥
লতাগৃহৈশ্চিত্রগৃহৈশ্চ নাশিতৈর্মহোরগৈর্ব্যালমৃগৈশ্চ নির্ধুতৈঃ ।
শিলাগৃহৈরুন্মথিতৈস্তথা গৃহৈঃ প্রণষ্টরূপং তদভূন্মহদ্বনম্ ॥ 19 ॥
সা বিহ্বলাঽশোকলতাপ্রতানা বনস্থলী শোকলতাপ্রতানা ।
জাতা দশাস্যপ্রমদাবনস্য কপের্বলাদ্ধি প্রমদাবনস্য ॥ 20 ॥
স তস্য কৃত্বার্থপতের্মহাকপির্মহদ্ব্যলীকং মনসো মহাত্মনঃ ।
যুযুত্সুরেকো বহুভির্মহাবলৈশ্শিযা জ্বলংস্তোরণমাস্থিতঃ কপিঃ ॥ 21 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে সুন্দরকাণ্ডে একচত্বারিংশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha ekacatvāriṃśassargaḥ |
sa ca vāgbhiḥ praśastābhirgamiṣyanpūjitastayā |
tasmāddeśādapakramya cintayāmāsa vānaraḥ || 1 ||
alpaśeṣamidaṃ kāryaṃ dṛṣṭeyamasitekṣaṇā |
trīnupāyānatikramya caturthaḥ iha vidyate || 2 ||
na sāma rakṣassu guṇāya kalpate na dānamarthopaciteṣu yujyate |
na bhedasādhyā baladarpitā janāḥ parākramastveva mameha rocate || 3 ||
na cāsya kāryasya parākramādṛte viniścayaḥ kaścidihopapadyate |
hatapravīrā hi raṇe hi rākṣasāḥ kathañcidīyuryadihādya mārdavam || 4 ||
kārye karmaṇi nirdiṣṭe yo bahūnyapi sādhayet |
pūrvakāryāvirodhena sa kāryaṃ kartumarhati || 5 ||
na hyekassādhako hetussvalpasyāpīha karmaṇaḥ |
yo hyarthaṃ bahudhā veda sa samartho'rthasādhane || 6 ||
ihaiva tāvatkṛtaniścayo hyahaṃ yadi vrajeyaṃ plavageśvarālayam |
parātmasammardaviśeṣatattvavittataḥ kṛtaṃ syānmama bhartṛśāsanam || 7 ||
kathaṃ nu khalvadya bhavetsukhāgataṃ prasahya yuddhaṃ mama rākṣasaiḥ saha |
tathaiva khalvātmabalaṃ ca sāravatsammānayenmāṃ ca raṇe daśānanaḥ || 8 ||
tatassamāsādya raṇe daśānanaṃ samantrivargaṃ sabalaprayāyinam |
hṛdi sthitaṃ tasya mataṃ balaṃ ca vai sukhena mattvā'hamitaḥ punarvraje || 9 ||
idamasya nṛśaṃsasya nandanopamamuttamam |
vanaṃ netramanaḥkāntaṃ nānādrumalatāyutam || 10 ||
idaṃ vidhvaṃsayiṣyāmi śuṣkaṃ vanamivānalaḥ |
asminbhagne tataḥ kopaṃ kariṣyati daśānanaḥ || 11 ||
tato mahatsāśvamahārathadvipaṃ balaṃ samādekṣyati rākṣasādhipaḥ |
triśūlakālāyasapaṭṭisāyudhaṃ tato mahadyuddhamidaṃ bhaviṣyati || 12 ||
ahaṃ tu taiḥ saṃyati caṇḍavikramai ssametya rakṣobhirasahya vikramaḥ |
nihatya tadrāvaṇacoditaṃ balaṃ sukhaṃ gamiṣyāmi kapīśvarālayam || 13 ||
tato mārutavatkṛddho mārutirbhīmavikramaḥ |
ūruvegena mahatā drumānkṣeptumathārabhat || 14 ||
tatastu hanumānvīro babhañja pramadāvanam |
mattadvijasamāghuṣṭaṃ nānādrumalatāyutam || 15 ||
tadvanaṃ mathitairvṛkṣairbhinnaiśca salilāśayaiḥ |
cūrṇitaiḥ parvatāgraiśca babhūvāpriyadarśanam || 16 ||
nānāśakuntavirutaiḥ prabhinnaissalilāśayaiḥ |
tāmraiḥ kisalayaiḥ klāntaiḥ klāntadrumalatāyutam || 17 ||
na babhau tadvanaṃ tatra dāvānalahataṃ yathā |
vyākulāvaraṇā rejurvihvalā iva tā latāḥ || 18 ||
latāgṛhaiścitragṛhaiśca nāśitairmahoragairvyālamṛgaiśca nirdhutaiḥ |
śilāgṛhairunmathitaistathā gṛhaiḥ praṇaṣṭarūpaṃ tadabhūnmahadvanam || 19 ||
sā vihvalā'śokalatāpratānā vanasthalī śokalatāpratānā |
jātā daśāsyapramadāvanasya kaperbalāddhi pramadāvanasya || 20 ||
sa tasya kṛtvārthapatermahākapirmahadvyalīkaṃ manaso mahātmanaḥ |
yuyutsureko bahubhirmahābalaiśśiyā jvalaṃstoraṇamāsthitaḥ kapiḥ || 21 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ekacatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ एकचत्वारिंशस्सर्गः ।
स च वाग्भिः प्रशस्ताभिर्गमिष्यन्पूजितस्तया ।
तस्माद्देशादपक्रम्य चिन्तयामास वानरः ॥ 1 ॥
अल्पशेषमिदं कार्यं दृष्टेयमसितेक्षणा ।
त्रीनुपायानतिक्रम्य चतुर्थः इह विद्यते ॥ 2 ॥
न साम रक्षस्सु गुणाय कल्पते न दानमर्थोपचितेषु युज्यते ।
न भेदसाध्या बलदर्पिता जनाः पराक्रमस्त्वेव ममेह रोचते ॥ 3 ॥
न चास्य कार्यस्य पराक्रमादृते विनिश्चयः कश्चिदिहोपपद्यते ।
हतप्रवीरा हि रणे हि राक्षसाः कथञ्चिदीयुर्यदिहाद्य मार्दवम् ॥ 4 ॥
कार्ये कर्मणि निर्दिष्टे यो बहून्यपि साधयेत् ।
पूर्वकार्याविरोधेन स कार्यं कर्तुमर्हति ॥ 5 ॥
न ह्येकस्साधको हेतुस्स्वल्पस्यापीह कर्मणः ।
यो ह्यर्थं बहुधा वेद स समर्थोऽर्थसाधने ॥ 6 ॥
इहैव तावत्कृतनिश्चयो ह्यहं यदि व्रजेयं प्लवगेश्वरालयम् ।
परात्मसम्मर्दविशेषतत्त्ववित्ततः कृतं स्यान्मम भर्तृशासनम् ॥ 7 ॥
कथं नु खल्वद्य भवेत्सुखागतं प्रसह्य युद्धं मम राक्षसैः सह ।
तथैव खल्वात्मबलं च सारवत्सम्मानयेन्मां च रणे दशाननः ॥ 8 ॥
ततस्समासाद्य रणे दशाननं समन्त्रिवर्गं सबलप्रयायिनम् ।
हृदि स्थितं तस्य मतं बलं च वै सुखेन मत्त्वाऽहमितः पुनर्व्रजे ॥ 9 ॥
इदमस्य नृशंसस्य नन्दनोपममुत्तमम् ।
वनं नेत्रमनःकान्तं नानाद्रुमलतायुतम् ॥ 10 ॥
इदं विध्वंसयिष्यामि शुष्कं वनमिवानलः ।
अस्मिन्भग्ने ततः कोपं करिष्यति दशाननः ॥ 11 ॥
ततो महत्साश्वमहारथद्विपं बलं समादेक्ष्यति राक्षसाधिपः ।
त्रिशूलकालायसपट्टिसायुधं ततो महद्युद्धमिदं भविष्यति ॥ 12 ॥
अहं तु तैः संयति चण्डविक्रमै स्समेत्य रक्षोभिरसह्य विक्रमः ।
निहत्य तद्रावणचोदितं बलं सुखं गमिष्यामि कपीश्वरालयम् ॥ 13 ॥
ततो मारुतवत्कृद्धो मारुतिर्भीमविक्रमः ।
ऊरुवेगेन महता द्रुमान्क्षेप्तुमथारभत् ॥ 14 ॥
ततस्तु हनुमान्वीरो बभञ्ज प्रमदावनम् ।
मत्तद्विजसमाघुष्टं नानाद्रुमलतायुतम् ॥ 15 ॥
तद्वनं मथितैर्वृक्षैर्भिन्नैश्च सलिलाशयैः ।
चूर्णितैः पर्वताग्रैश्च बभूवाप्रियदर्शनम् ॥ 16 ॥
नानाशकुन्तविरुतैः प्रभिन्नैस्सलिलाशयैः ।
ताम्रैः किसलयैः क्लान्तैः क्लान्तद्रुमलतायुतम् ॥ 17 ॥
न बभौ तद्वनं तत्र दावानलहतं यथा ।
व्याकुलावरणा रेजुर्विह्वला इव ता लताः ॥ 18 ॥
लतागृहैश्चित्रगृहैश्च नाशितैर्महोरगैर्व्यालमृगैश्च निर्धुतैः ।
शिलागृहैरुन्मथितैस्तथा गृहैः प्रणष्टरूपं तदभून्महद्वनम् ॥ 19 ॥
सा विह्वलाऽशोकलताप्रताना वनस्थली शोकलताप्रताना ।
जाता दशास्यप्रमदावनस्य कपेर्बलाद्धि प्रमदावनस्य ॥ 20 ॥
स तस्य कृत्वार्थपतेर्महाकपिर्महद्व्यलीकं मनसो महात्मनः ।
युयुत्सुरेको बहुभिर्महाबलैश्शिया ज्वलंस्तोरणमास्थितः कपिः ॥ 21 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकचत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha ekacatvāriṃśassargaḥ |
sa ca vāgbhiḥ praśastābhirgamiṣyanpūjitastayā |
tasmāddeśādapakramya cintayāmāsa vānaraḥ || 1 ||
alpaśeṣamidaṃ kāryaṃ dṛṣṭeyamasitekṣaṇā |
trīnupāyānatikramya caturthaḥ iha vidyate || 2 ||
na sāma rakṣassu guṇāya kalpate na dānamarthopaciteṣu yujyate |
na bhedasādhyā baladarpitā janāḥ parākramastveva mameha rocate || 3 ||
na cāsya kāryasya parākramādṛte viniścayaḥ kaścidihopapadyate |
hatapravīrā hi raṇe hi rākṣasāḥ kathañcidīyuryadihādya mārdavam || 4 ||
kārye karmaṇi nirdiṣṭe yo bahūnyapi sādhayet |
pūrvakāryāvirodhena sa kāryaṃ kartumarhati || 5 ||
na hyekassādhako hetussvalpasyāpīha karmaṇaḥ |
yo hyarthaṃ bahudhā veda sa samartho'rthasādhane || 6 ||
ihaiva tāvatkṛtaniścayo hyahaṃ yadi vrajeyaṃ plavageśvarālayam |
parātmasammardaviśeṣatattvavittataḥ kṛtaṃ syānmama bhartṛśāsanam || 7 ||
kathaṃ nu khalvadya bhavetsukhāgataṃ prasahya yuddhaṃ mama rākṣasaiḥ saha |
tathaiva khalvātmabalaṃ ca sāravatsammānayenmāṃ ca raṇe daśānanaḥ || 8 ||
tatassamāsādya raṇe daśānanaṃ samantrivargaṃ sabalaprayāyinam |
hṛdi sthitaṃ tasya mataṃ balaṃ ca vai sukhena mattvā'hamitaḥ punarvraje || 9 ||
idamasya nṛśaṃsasya nandanopamamuttamam |
vanaṃ netramanaḥkāntaṃ nānādrumalatāyutam || 10 ||
idaṃ vidhvaṃsayiṣyāmi śuṣkaṃ vanamivānalaḥ |
asminbhagne tataḥ kopaṃ kariṣyati daśānanaḥ || 11 ||
tato mahatsāśvamahārathadvipaṃ balaṃ samādekṣyati rākṣasādhipaḥ |
triśūlakālāyasapaṭṭisāyudhaṃ tato mahadyuddhamidaṃ bhaviṣyati || 12 ||
ahaṃ tu taiḥ saṃyati caṇḍavikramai ssametya rakṣobhirasahya vikramaḥ |
nihatya tadrāvaṇacoditaṃ balaṃ sukhaṃ gamiṣyāmi kapīśvarālayam || 13 ||
tato mārutavatkṛddho mārutirbhīmavikramaḥ |
ūruvegena mahatā drumānkṣeptumathārabhat || 14 ||
tatastu hanumānvīro babhañja pramadāvanam |
mattadvijasamāghuṣṭaṃ nānādrumalatāyutam || 15 ||
tadvanaṃ mathitairvṛkṣairbhinnaiśca salilāśayaiḥ |
cūrṇitaiḥ parvatāgraiśca babhūvāpriyadarśanam || 16 ||
nānāśakuntavirutaiḥ prabhinnaissalilāśayaiḥ |
tāmraiḥ kisalayaiḥ klāntaiḥ klāntadrumalatāyutam || 17 ||
na babhau tadvanaṃ tatra dāvānalahataṃ yathā |
vyākulāvaraṇā rejurvihvalā iva tā latāḥ || 18 ||
latāgṛhaiścitragṛhaiśca nāśitairmahoragairvyālamṛgaiśca nirdhutaiḥ |
śilāgṛhairunmathitaistathā gṛhaiḥ praṇaṣṭarūpaṃ tadabhūnmahadvanam || 19 ||
sā vihvalā'śokalatāpratānā vanasthalī śokalatāpratānā |
jātā daśāsyapramadāvanasya kaperbalāddhi pramadāvanasya || 20 ||
sa tasya kṛtvārthapatermahākapirmahadvyalīkaṃ manaso mahātmanaḥ |
yuyutsureko bahubhirmahābalaiśśiyā jvalaṃstoraṇamāsthitaḥ kapiḥ || 21 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ekacatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.